آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱۵

مدینه، شهر پیامبر (ص)، به زبان ساده

ماکت گِلیِ حیاطی با ستون‌های نخل و سقف برگ خرما، نقشه‌ای کاغذی با مسیر نقطه‌چین از یک خانهٔ کوچک به حیاط، برگ تقویم خالی کنار ساعت شنی، و نواری کاغذی با چهارده مکعب چوبی پشت سر هم

پیامبر (ص) از مکه به مدینه می‌رود. می‌بینی هجرت یعنی چه، مسجد چه کارهایی می‌کرد، مکه چطور فتح شد و چرا شمارش سال‌های ما از هجرت شروع می‌شود.

صفحه‌های ۹۷ تا ۹۹ کتاب۲ بخش۳۰ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • هجرت را تعریف کنی و ماجرای آن را به ترتیب بگویی
  • کارهای مسجد در مدینه و جهاد در راه خدا را طبق کتاب توضیح بدهی
  • مبدأ تاریخ را تعریف کنی و بگویی سال هجری شمسی چه معنایی دارد
  • فاصلهٔ دو سال را حساب کنی و قرن‌های گذشته از هجرت را بگویی

پیش‌نیاز: درس ۱۴ (مکه و کعبه، بعثت و شعب ابی‌طالب)؛ جمع و تفریق و تقسیم بر ۱۰۰؛ خط زمان

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱مدینه، شهر پیامبر

این درس: صفحهٔ ۹۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. دعوت پنهانی پیامبر (ص) چند سال طول کشید؟

۲. مسجدالحرام در کدام شهر است؟

جواب: ۱. سه سال. ۲. در مکه؛ خانهٔ کعبه در آن است.

مدینه کجاست و چه نامی داشت؟#

بعد از شام، خانوادهٔ سارا دور هم چای می‌نوشند. سارا به تابلویی روی دیوار اشاره می‌کند و می‌پرسد: «این‌جا کجاست؟» پدر می‌گوید: مسجدالنبی، دومین مسجد مهم مسلمانان، در شهر مدینه. مدینه در شمال مکه است و از شکل ۱ می‌توانی جایش را ببینی.

نام قدیمی این شهر یثرب بود. وقتی پیامبر (ص) از مکه به آن‌جا رفتند، نامش به «مدینةالنبی» یعنی شهر پیامبر تغییر کرد؛ بعدها کوتاه‌شده‌اش، مدینه، بیشتر به کار رفت.

هجرت چیست؟#

هجرت سفر پیامبر (ص) از مکه به مدینه است.

مادر سارا ماجرا را برای بچه‌ها تعریف می‌کند. در مکه آزارها به جایی رسید که بعضی از مخالفان تصمیم گرفتند شبانه به خانهٔ پیامبر بروند و جانش را بگیرند. پیامبر به خواست خدا از این نقشه خبردار شد و آن را به حضرت علی (ع) گفت. حضرت علی (ع) پذیرفت که آن شب جای پیامبر در بستر او بخوابد تا جان پیامبر در امان بماند. پیامبر شبانه از مکه بیرون رفت و به مدینه سفر کرد. مسلمان‌های مدینه با گرمی از او پذیرایی کردند.

مثال ۱. چرا حضرت علی (ع) در بستر پیامبر خوابید؟

  1. مخالفان تصمیم داشتند شبانه به خانهٔ پیامبر بروند.
  2. کتاب می‌گوید حضرت علی (ع) برای حفظ جان پیامبر در بستر او خوابید.
  3. پیامبر توانست از مکه بیرون برود و به مدینه سفر کند.

نخستین کار پیامبر در مدینه چه بود؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: به نظرت چرا اولین کار پیامبر در مدینه ساختن مسجد بود، نه ساختن بازار یا قلعه؟

جواب حدس: کتاب می‌گوید مسجد فقط عبادتگاه نبود؛ مدرسه، جای رسیدگی به دعواها و محل مشورت هم بود. یعنی مسجد مثل مرکز شهر بود و همهٔ مردم به آن نیاز داشتند. بعد از مسجد، پیامبر حکومت اسلامی را تشکیل داد.

کار مسجد یعنی چه؟
عبادت جای نماز و نیایش
آموزش جای یادگرفتن و یاد دادن
قضاوت رسیدگی به اختلاف‌ها
مشورت گفت‌وگو برای تصمیم‌های مهم

جهاد در راه خدا چیست؟#

به نوشتهٔ کتاب، پیامبر جنگ و خونریزی را نمی‌پسندید. ولی مخالفان همچنان به مسلمان‌ها فشار می‌آوردند. بنابراین، به فرمان خدا، برای دفاع از مسلمان‌ها و پاسداری از دین وارد جنگ شد؛ کتاب این را «جهاد در راه خدا» می‌نامد. سه جنگ مهم او بدر، احد و خندق (احزاب) بودند.

فتح مکه#

با گذشت زمان مردم بیشتری مسلمان می‌شدند، ولی مخالفان باز هم دست از دشمنی برنمی‌داشتند. پیامبر با لشکری بزرگ راهی مکه شد. ابوسفیان، رهبر مخالفان در مکه، وقتی قدرت آن لشکر را دید، دانست که ایستادگی فایده ندارد و مسلمان شدن خودش را اعلام کرد. بقیهٔ مخالفان هم از او پیروی کردند و تسلیم شدند. به این ترتیب مکه بی‌جنگ و خونریزی گشوده شد.

پیامبر به کعبه رفت، بت‌هایش را شکست و بیرون ریخت و فرمود بر پشت‌بام کعبه اذان بگویند.

رحلت و رفتار پیامبر#

پیامبر اسلام (ص) در ۶۳ سالگی در شهر مدینه رحلت فرمود و آرامگاهش در مسجدالنبی است. کتاب رفتار او را این‌گونه توصیف می‌کند: زندگی‌اش مثل مردم معمولی بود؛ خانه و خوراک و پوشاکش ساده بود و خود را بالاتر از کسی نمی‌دید. با دوستان و باایمان‌ها نرم و مهربان بود، ولی در برابر کافران و دشمنان محکم و سرسخت بود. کودکان را دوست داشت و همیشه خوشرو و خوش‌اخلاق با مردم برخورد می‌کرد. جواب فعالیت دربارهٔ ویژگی‌های اخلاقی او در صفحهٔ ۹۹ است.

مثال ۲. رویدادهای «ساختن مسجد» و «فتح مکه» را با ترتیب شکل ۲ مقایسه کن: کدام زودتر است؟

  1. ساختن مسجد شمارهٔ ۲ است.
  2. فتح مکه شمارهٔ ۵ است.
  3. شمارهٔ کوچک‌تر یعنی زودتر؛ پس مسجد ساخته شد و بعد مکه فتح شد.

راه دوم. برای یادسپردن رویدادها یک جمله بساز: «رفت، ساخت، تشکیل داد، جنگید، فتح کرد، رحلت کرد.» شش فعل، شش رویداد، به ترتیب.

جواب «مبدأ تاریخ» (صفحهٔ ۹۸) را در این‌جا ببین.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱نام قدیمی شهر مدینه چه بود؟
۲هجرت یعنی چه؟
۳ماجرای هجرت را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۴هر نام را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

پیامبر پس از رسیدن به مدینه نخست ساخت و بعد اسلامی را تشکیل داد.

۶کدام یک از کارهای مسجد در زمان پیامبر در کتاب آمده است؟
۷پیامبر اسلام (ص) در چند سالگی رحلت کرد؟
سال
۸پیامبر پس از فتح مکه، در کعبه چه کرد؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

توضیح بده چرا حضرت علی (ع) در بستر پیامبر خوابید و این کار چه نتیجه‌ای داشت.

سه کار مسجد در زمان پیامبر را بنویس و برای هر کدام یک مکان امروزی بیاور که چنین کاری می‌کند.

ابوسفیان با دیدن چه چیزی فهمید ایستادگی فایده ندارد و بعد از آن چه شد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمدینه و مکه یک شهرند.

مکه شهری است که کعبه در آن است. مدینه شهر دیگری در شمال مکه است که پیامبر به آن هجرت کرد و آرامگاهش آن‌جاست.

درستمکه و مدینه دو شهر مقدس مسلمانان در عربستان‌اند: کعبه در مکه و مسجدالنبی در مدینه.

اشتباهپیامبر جنگ را دوست داشت و با شوق می‌جنگید.

کتاب می‌گوید پیامبر جنگ و خونریزی را نمی‌پسندید. فقط چون مخالفان دست برنمی‌داشتند، برای دفاع از مسلمان‌ها و دین جنگید.

درستپیامبر جنگ را نمی‌پسندید و فقط در دفاع جنگید.

اشتباهمکه با جنگ و خونریزی فتح شد.

کتاب می‌گوید ابوسفیان با دیدن لشکر نیرومند دانست ایستادگی فایده ندارد و مسلمان شدنش را اعلام کرد؛ بقیه هم تسلیم شدند.

درستمسلمانان مکه را بدون جنگ و خونریزی فتح کردند.

فراتر از کتابمسجد؛ مرکز شهر قدیمبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بسیاری از شهرهای قدیمی جهان، میدان یا ساختمانی مرکزی بود که مردم برای کارهای مهم به آن می‌آمدند: خبر می‌گرفتند، دعوا را حل می‌کردند و دربارهٔ آینده تصمیم می‌گرفتند. کتاب می‌گوید مسجد پیامبر در مدینه چنین جایی بود: عبادت، آموزش، قضاوت و مشورت در یک مکان. امروز این کارها به ساختمان‌های جدا سپرده شده‌اند: مدرسه، دادگاه، شورای شهر و کتابخانه. اگر محلهٔ خودت را نگاه کنی، شاید بتوانی «مرکز» آن را پیدا کنی؛ جایی که مردم در آن جمع می‌شوند. معماران و شهرسازان امروز هم از نقشه‌های رایانه‌ای و برنامه‌های هوشمند کمک می‌گیرند تا بفهمند آدم‌ها در شهر کجا رفت‌وآمد دارند و مرکز محله را کجا بسازند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲مبدأ تاریخ

این درس: صفحه‌های ۹۸ تا ۹۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. یک قرن چند سال است؟

۲. اگر کاری در سال ۱۳۹۰ شروع شده باشد، تا سال ۱۴۰۵ چند سال از آن گذشته است؟

جواب: ۱. صد سال. ۲. ⁦۱۴۰۵ − ۱۳۹۰ = ۱۵⁩ سال.

مبدأ تاریخ چیست؟#

مبدأ تاریخ رویدادی است که شمارش سال‌ها از آن شروع می‌شود.

هر تقویم از جایی شروع می‌شود. هجرت برای مسلمان‌ها نقطهٔ عطفی در تاریخ اسلام است و آن را آغاز شمارش سال‌ها قرار داده‌اند. تقویم‌های دیگر، مثل میلادی که در بسیاری از کشورها به کار می‌رود، شمارش را از رویداد دیگری شروع می‌کنند.

سال هجری شمسی یعنی چه؟#

عدد سال هجری شمسی تعداد سال‌های خورشیدی است که از هجرت گذشته.

مثلاً سال ۱۲۰۰ هجری شمسی یعنی ۱۲۰۰ سال شمسی از هجرت گذشته است. پس شمارهٔ سال همان تعداد سال‌های بعد از هجرت است.

(در تقویم هجری قمری هم سال‌ها از هجرت شمرده می‌شوند، ولی ماه‌ها به ماه قمری‌اند، مثل ربیع‌الاول و رجب؛ کتاب در این درس فقط سال هجری شمسی را بررسی می‌کند.)

قبل از ادامه، حدس بزن: از هجرت تا امسال، ۱۴۰۵ هجری شمسی، حدوداً چند قرن گذشته است؟ ده، چهارده یا هزار؟

جواب حدس: چهارده قرن. هر قرن ۱۰۰ سال است و ⁦۱۴۰۵ ÷ ۱۰۰⁩ نزدیک ۱۴ است. شکل ۳ هم چهارده فاصلهٔ کامل را نشان می‌دهد.

مثال ۱. کسی در سال ۱۳۹۴ هجری شمسی به دنیا آمده است. هنگام تولدش چند سال شمسی از هجرت گذشته بود؟

  1. شمارهٔ سال همان تعداد سال‌های بعد از هجرت است.
  2. پس ۱۳۹۴ سال شمسی از هجرت گذشته بود.

مثال ۲. از ۱۳۹۴ تا ۱۴۰۵ چند سال گذشته است؟

اول تخمین بزن: ۱۳۹۴ نزدیک ۱۳۹۰ و ۱۴۰۵ نزدیک ۱۴۰۰ است، پس جواب نزدیک ده سال است.

  1. سال بعدی را از سال قبلی کم می‌کنیم: ⁦۱۴۰۵ − ۱۳۹۴⁩.
  2. جواب ۱۱ سال است.
  3. با حدسمان می‌خواند؟ بله: نزدیک ده سال بود و یازده شد.

نکته برای خوانندگان بیرون از ایران: اگر سال شمسی را نمی‌دانی، می‌توانی از سال میلادی ۶۲۱ را کم کنی (تقریبی). این تقریباً از نوروز تا آخر سال میلادی درست است؛ از اول ژانویه تا نوروز باید ۶۲۲ کم کنی.

راه دوم. برای پیدا کردن اینکه چند قرن گذشته، می‌توانی دو رقم آخر را کنار بگذاری: ۱۴۰۵ می‌شود ۱۴ و ۰۵. عدد ۱۴ تعداد قرن‌های کامل است و ۵ سال باقی‌مانده.

جواب پرسش‌های این بخش در صفحهٔ ۹۸ و فعالیت‌های صفحهٔ ۹۹ در این‌جا است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۸

پرسش ۱ (مبدأ تاریخ ۱)در سالی که به دنیا آمده‌ای (هجری شمسی)، چند سال شمسی از هجرت پیامبر گذشته بود؟

پاسخ را ببین

عدد سال هجری شمسی همان تعداد سال‌های بعد از هجرت است. نمونهٔ پاسخ: اگر در ۱۳۹۴ به دنیا آمده‌ای، ۱۳۹۴ سال از هجرت گذشته بود. اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی و سال شمسی‌ات را نمی‌دانی، از سال میلادی ۶۲۱ را کم کن (برای تولد بین اول ژانویه و نوروز، ۶۲۲ را). این قاعده تقریبی است، چون مرز سال شمسی نوروز است، یعنی حدود ۲۰ یا ۲۱ مارس.

پرسش ۲ (مبدأ تاریخ ۲)امسال چندمین سال هجری شمسی است و چند سال شمسی از هجرت گذشته؟

پاسخ را ببین

باز هم عدد سال همان تعداد سال‌هاست. نمونهٔ پاسخ: سال ۱۴۰۵ هجری شمسی، یعنی ۱۴۰۵ سال شمسی از هجرت گذشته. اگر در سال دیگری این را می‌خوانی، سال جاری را بگذار؛ روش همان است.

پرسش ۳ (مبدأ تاریخ ۳)یک قرن صد سال است. آیا می‌توانی بگویی حدوداً چند قرن از هجرت گذشته است؟

پاسخ را ببین

بله. عدد سال را بر ۱۰۰ تقسیم می‌کنیم: ⁦۱۴۰۵ ÷ ۱۰۰⁩ نزدیک ۱۴ است. پس حدود ۱۴ قرن گذشته. (۱۴ قرن کامل ۱۴۰۰ سال است و ۵ سال هم اضافه مانده.)

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۹

پرسش ۱ (فعالیت ۱)دو مسجد مهم مسلمانان جهان را نام ببر.

پاسخ را ببین

مسجدالحرام در شهر مکه که خانهٔ کعبه در آن است، و مسجدالنبی در شهر مدینه که آرامگاه پیامبر در آن‌جاست. کتاب هر دو را در همین درس معرفی کرده است.

پرسش ۲ (فعالیت ۲ (به کار ببندیم ۳، صفحهٔ ۱۰۸))اگر یکی از اعضای خانوادهٔ شما به حج رفته، از او بپرس کدام جاها را دیده است و بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: مکه، مسجدالحرام و خانهٔ کعبه، مدینه و مسجدالنبی، و شاید غار حرا یا شعب ابی‌طالب. اگر کسی را نمی‌شناسی که به حج رفته باشد، این فعالیت برایت اختیاری است؛ می‌توانی همین جاهایی را که در درس ۱۴ و ۱۵ خواندی بنویسی. جواب همین فعالیت در درس ۱۷ هم به این‌جا ارجاع داده شده است.

پرسش ۳ (فعالیت ۳)چند ویژگی اخلاقی پیامبر (ص) را بگو.

پاسخ را ببین

بر اساس کتاب: سادگی در زندگی (خانه و خوراک و پوشاک)، فروتنی و بالاتر ندیدن خود، مهربانی با دوستان و باایمان‌ها، دوست داشتن کودکان و خوشرویی و خوش‌اخلاقی با مردم. در برابر کافران و دشمنان هم سرسخت بود. نوشتن سه چهار تا از این‌ها کافی است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مسلمانان کدام رویداد را مبدأ تاریخ خود گذاشته‌اند؟
۲سال ۱۳۷۰ هجری شمسی یعنی چند سال شمسی از هجرت گذشته است؟
سال
۳از سال ۱۳۹۰ تا سال ۱۴۰۵ چند سال گذشته است؟
سال
۴پانصد سال چند قرن است؟
قرن
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

مسلمانان را مبدأ تاریخ خود قرار داده‌اند و یک قرن سال است.

۶از هجرت تا ۱۴۰۵ هجری شمسی حدوداً چند قرن گذشته است؟
۷کدام ویژگی پیامبر (ص) در کتاب آمده است؟
۸این رویدادها را از زودتر تا دیرتر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کسی در سال ۱۳۸۸ هجری شمسی به دنیا آمده است. تا ۱۴۰۵ حدوداً چند سال از تولدش گذشته است و در تولدش چند سال از هجرت گذشته بود؟

رویداد الف در سال ۲۰ و رویداد ب در سال ۳۵ هجری شمسی از هجرت بوده است. بین آن‌ها چند سال فاصله است؟ کدام زودتر است؟

سه ویژگی اخلاقی پیامبر (ص) را بنویس و برای هر کدام یک رفتار نمونه از متن بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه۱۴۰۵ هجری شمسی یعنی ۱۴۰۵ قرن از هجرت گذشته.

عدد ۱۴۰۵ تعداد سال‌هاست، نه قرن. هر قرن ۱۰۰ سال است.

درست۱۴۰۵ سال یعنی حدود ۱۴ قرن.

اشتباهمبدأ تاریخ مسلمانان بعثت است.

بعثت رویداد مهمی است، ولی کتاب هجرت را مبدأ تاریخ می‌داند. شمارش سال‌ها از هجرت شروع می‌شود.

درستمبدأ تاریخ مسلمانان هجرت پیامبر از مکه به مدینه است.

اشتباهبرای دانستن فاصلهٔ ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۵ باید آن‌ها را جمع کرد: ۲۷۹۵ سال.

فاصلهٔ دو زمان با کم‌کردن به دست می‌آید. جمع کردن دو سال معنایی ندارد.

درست⁦۱۴۰۵ − ۱۳۹۰ = ۱۵⁩ سال.

فراتر از کتابچرا ماه‌های قمری در فصل‌ها می‌چرخند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دو شمارش سال داریم. سال شمسی به گردش زمین دور خورشید بستگی دارد و حدود ۳۶۵٫۲۴ روز است. سال قمری از ۱۲ ماه قمری ساخته می‌شود و هر ماه قمری حدود ۲۹٫۵ روز است، پس سال قمری حدود ۳۵۴ روز می‌شود. یعنی هر سال قمری حدود ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال شمسی است. به همین دلیل مناسبت‌های ماه‌های قمری، مثل رمضان، هر سال حدود ۱۱ روز زودتر می‌آیند و بعد از حدود ۳۳ سال دوباره در همان فصل برمی‌گردند. نتیجهٔ دیگر این است که ۱۰۰ سال شمسی تقریباً ۱۰۳ سال قمری است. نجوم‌دان‌ها این چرخه‌ها را با محاسبه و رصدخانه‌ها و امروز با برنامه‌های رایانه‌ای پیش‌بینی می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

هجرت چیست؟

هجرت سفر پیامبر اسلام (ص) از مکه به مدینه است. پس از آزارهای مخالفان در مکه، پیامبر شبانه از آن‌جا رفت و مسلمانان مدینه از او استقبال کردند.

مبدأ تاریخ چیست؟

رویدادی که شمارش سال‌ها از آن شروع می‌شود. مسلمانان هجرت را مبدأ تاریخ خود گذاشته‌اند.

سال ۱۴۰۵ هجری شمسی یعنی چه؟

یعنی ۱۴۰۵ سال شمسی (خورشیدی) از هجرت پیامبر از مکه به مدینه گذشته است. هر قرن ۱۰۰ سال است، پس حدود چهارده قرن.

نام قدیم مدینه چه بود؟

یثرب. پس از هجرت پیامبر نام شهر به مدینةالنبی، یعنی شهر پیامبر، تغییر کرد و بعدها مدینه نامیده شد.

جواب فعالیت‌های درس ۱۵ مطالعات اجتماعی پنجم کجاست؟

جواب سه پرسش «مبدأ تاریخ» صفحهٔ ۹۸ و فعالیت‌های ۱ تا ۳ صفحهٔ ۹۹ (از جمله «به کار ببندیم ۳» صفحهٔ ۱۰۸) در بخش دوم همین درس، زیر گروه‌های «جواب تمرین‌های کتاب» آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها