آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۳

همدلی با دیگران، به زبان ساده

دو صندلی چوبی کوچک کنار هم با چتر کاغذی بازی بالای هر دو، جعبهٔ کمک‌های اولیه با صلیب نمدی، پتو و نان، دو قلب کاغذی به هم گره‌خورده و شیشهٔ کوچک با دانهٔ قرمز قطره‌ای

همدلی یعنی فهمیدن حال دیگران و گذاشتن خود به جای آن‌ها. یاد می‌گیری در خانه، مدرسه و جامعه چطور همدل باشی و هلال احمر و سازمان انتقال خون چه می‌کنند.

صفحه‌های ۱۲ تا ۱۵ کتاب۱ بخش۲۱ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • همدلی را تعریف کنی و نمونه بزنی
  • برای همدلی با کسی که غمگین است چند کار نام ببری
  • نمونه‌هایی از همدلی در خانه، مدرسه و جامعه بگویی
  • کار هلال احمر و سازمان انتقال خون را توضیح بدهی

پیش‌نیاز: آشنایی با احساس شادی، غم و ترس و آشنایی با گوش دادن خوب

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱همدلی با دیگران

این درس: صفحه‌های ۱۲ تا ۱۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. غم احساسی خوشایند است یا ناخوشایند؟

۲. یک راه برای وقتی غمگین هستیم بگو.

جواب: ۱. ناخوشایند ولی طبیعی. ۲. مثلاً با بزرگ‌ترها صحبت کنیم یا نقاشی بکشیم.

همدلی چیست؟#

همدلی یعنی احساس، رفتار و وضع کسی را بفهمی و ماجرا را از جای او ببینی.

در درس ۲ دیدی که شادی، غم و ترس برای همه پیش می‌آید. کتاب یادآوری می‌کند که همهٔ ما آفریدهٔ خداوندیم و شباهت‌هایی با هم داریم؛ پس چیزی که دل تو را می‌شکند یا شادت می‌کند، احتمالاً با دل دوستت هم همین کار را می‌کند. همدلی از همین شباهت شروع می‌شود: از خودت می‌پرسی «اگر من جای او بودم، چه حالی داشتم و دلم چه می‌خواست؟» و بعد کاری می‌کنی که حالش کمی بهتر شود.

یک مثال: دوستت در مسابقه باخته و ساکت گوشه‌ای نشسته است. اگر فقط بگویی «مهم نیست»، حالش را نفهمیده‌ای. اگر کنارش بنشینی و بگویی «می‌دانم خیلی برایش تمرین کرده بودی»، با او همدل شده‌ای.

همدلی چگونه است؟ چند نمونه#

موقعیت همدلی چگونه است؟
دوستی بسته‌ای مدادرنگی گرانبها را گم کرده و غمگین است کنارش می‌نشینیم، دلداری می‌دهیم و می‌گوییم با هم می‌گردیم
برادر کوچکی از تاریکی می‌ترسد و گریه می‌کند چراغ خواب را روشن می‌کنیم و دستش را می‌گیریم
همکلاسی‌ای غذایش روی زمین افتاده نصف غذای خودمان را به او می‌دهیم
همکلاسی‌ای در مسابقه مقام اول شده خوشحالی‌اش را می‌فهمیم و تبریک می‌گوییم

قبل از ادامه، حدس بزن: همدلی فقط وقتی است که کسی غمگین است یا وقتی کسی خوشحال است هم می‌شود همدل بود؟

جواب حدس: هر دو. با کسی که خوشحال است هم می‌شود همدلی کرد؛ تبریک گفتن نمونه‌ای از آن است.

وقتی کسی غمگین است چه کنیم؟#

کتاب این راه‌ها را برای همدلی با کسی که غمگین است پیشنهاد می‌کند:

  • دوستانه کنار او بنشینیم؛
  • از او دربارهٔ احساسش بپرسیم؛
  • به حرف‌های او خوب گوش بدهیم و به او نشان بدهیم که احساسش برایمان مهم است و آن را می‌فهمیم؛
  • از او بپرسیم: «آیا من می‌توانم کاری برای تو انجام دهم؟»

همدلی در خانه و مدرسه#

همدلی فقط برای دوستان مدرسه نیست؛ آدم‌های خانه و همسایه‌ها هم گاهی گرفتاری‌ای دارند که غمگینشان می‌کند. کتاب سه داستان کوتاه می‌آورد:

  • در کلاس: فرشته در تکلیف درس هنر گیر کرده است و دوستانش کنارش می‌نشینند و راه انجامش را نشانش می‌دهند.
  • در خانه: برادر کوچک پریسا ناشنواست و برای همین حرف زدن و دوست شدن با دیگران برایش سخت است. پریسا با او بازی می‌کند، در درس‌ها کمکش می‌کند و در مهمانی حواسش هست که برادرش تنها نماند.
  • در محله: همسایهٔ ایلیا خانمی پیر و بیمار است که نمی‌تواند برای خرید بیرون برود. ایلیا گاهی، با اجازهٔ مادرش، به او سر می‌زند و نان، روزنامه و سبزی برایش می‌خرد.

در هر سه داستان یک نفر اول فهمیده دیگری چه مشکلی دارد و بعد کاری کرده است: همان دو گام همدلی.

همدلی در جامعه: هلال احمر و سازمان انتقال خون#

همدلی می‌تواند از یک نفر بزرگ‌تر شود و به یک سازمان برسد. بعضی مؤسسه‌ها کارشان همین است که به آدم‌های گرفتار، حتی آدم‌هایی که هیچ‌وقت ندیده‌اند، کمک برسانند. کتاب دو نمونه از ایران می‌آورد:

مؤسسه چه می‌کند؟
جمعیت هلال احمر وقتی سیل، زلزله یا تصادف جاده‌ای پیش می‌آید، به آسیب‌دیدگان (کسانی که زخمی شده‌اند یا خانه و وسایلشان از بین رفته) کمک می‌کند و برایشان غذا، لباس و دارو می‌برد
سازمان انتقال خون ایران خونی را که داوطلبان اهدا می‌کنند جمع می‌کند و به بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها می‌فرستد تا به بیمارانی برسد که به خون نیاز دارند

کتاب می‌گوید تو هم وقتی ۱۸ ساله شدی، می‌توانی با اهدای خون به بیماران کمک کنی. (اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی، در کشور تو هم مؤسسه‌هایی مثل صلیب سرخ یا هلال احمر آن کشور و مرکزهای اهدای خون هست؛ سن اهدای خون را هم هر کشور خودش تعیین می‌کند.)

مثال ۱. همکلاسی‌ات امروز با اشک آمده و از تو دور می‌نشیند. چه می‌کنی؟

  1. به او نزدیک می‌شوی و کنارش می‌نشینی.
  2. آرام می‌پرسی: «حالت چطور است؟»
  3. اگر خواست، گوش می‌دهی و می‌پرسی چه کمکی از من برمی‌آید.

مثال ۲. هلال احمر به کسانی که در سیل خانه‌شان را از دست داده‌اند چه می‌رساند؟

  1. غذا.
  2. لباس.
  3. دارو.

راه دوم. برای همدلی دو راه داری: با کلمه (سؤال و گوش دادن) و با کار (کمک عملی). اگر هر دو را با هم انجام بدهی، تأثیرش بیشتر است.

جواب فعالیت‌های ۱ تا ۳ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲، صفحهٔ ۱۳ و صفحهٔ ۱۵ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (الف))در کلاس نقاشی، دوستت متوجه می‌شود بستهٔ مدادرنگی گران و تازه‌خریده‌اش گم شده است. چه کارهایی از دستت برمی‌آید تا حالش بهتر شود؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: کنارش بنشینم و دلداری بدهم (می‌دانم که ناراحت است)، به او بگویم با هم دنبالش بگردیم، چند مدادرنگی خودم را قرض بدهم تا نقاشی‌اش را ادامه بدهد، و اگر پیدا نشد با معلم صحبت کنیم. این‌ها همدلی‌اند چون جای او را درک کرده‌ایم.

پرسش ۲ (فعالیت ۱ (ب))برادر کوچکت در تاریکی ترسیده و گریه می‌کند. چه می‌کنی تا آرام شود؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: چراغ را روشن می‌کنم یا چراغ خواب می‌گذارم، دستش را می‌گیرم، کنارش می‌مانم و آرام می‌گویم «من اینجا هستم»؛ نشانش می‌دهم که در اتاق خطری نیست. ترس از تاریکی نابه‌جاست ولی ترسیدن او واقعی است و باید آن را جدی بگیریم و دلداری بدهیم.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۳

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (پ))در زنگ تفریح، خوراکی یکی از همکلاسی‌ها پیش از آن‌که بخورد روی زمین می‌افتد و دیگر خوردنی نیست. چه می‌کنی؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: به او می‌گویم «ناراحت نباش، ببین، نصف خوراکی من را بخور.» اگر خودم خوراکی ندارم، مراقب‌اش می‌شوم، با او می‌روم ببینیم چه چیزی می‌شود برایش تهیه کرد و به او نشان می‌دهم که برایم مهم است. هر پیشنهاد مهربان و عملی درست است.

پرسش ۲ (فعالیت ۱ (ت))همکلاسی‌ات در یک مسابقهٔ ورزشی اول شده است. چطور با او همدل می‌شوی؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: به او تبریک می‌گویم، کف می‌زنم و با او شاد می‌شوم. همدلی یعنی در شادی دیگران هم شریک باشیم و حسادت نکنیم؛ می‌توانیم بپرسیم برای این موفقیت چه تمرین‌هایی کرده است.

پرسش ۳ (فعالیت ۱ (ث))وقتی سیل یا زلزله‌ای پیش می‌آید، مردم در اینترنت پیام همدردی می‌فرستند و برای آسیب‌دیدگان کمک جمع می‌کنند. تو در چنین موقعیتی چه کاری می‌توانی بکنی؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: با کمک بزرگ‌ترها از طریق مؤسسه‌های مطمئن (مثل هلال احمر یا صلیب سرخ) کمک می‌کنم، به آسیب‌دیدگان پیام همدلی می‌فرستم و دربارهٔ اتفاقات خبرهای نادرست یا شایعه منتشر نمی‌کنم. نکتهٔ ایمنی: پول یا اطلاعات شخصی را فقط با اجازه و نظارت بزرگ‌ترها و به مؤسسهٔ معتبر بده.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۵

پرسش ۱ (فعالیت ۲)نمونه‌هایی از همدلی خود با اعضای خانواده، هم‌کلاسی‌ها و دیگران را در کلاس توضیح بده.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: با خانواده: وقتی مادرم خسته بود، بدون این‌که بگوید کمکش کردم. با همکلاسی: وقتی دوستم امتحانش بد شده بود، کنارش نشستم و گوش دادم. با دیگران: به همسایهٔ پیر کمک کردم کیسه‌های خرید را ببرد. نمونه‌های تو از زندگی خودت است؛ اگر هنوز نمونه‌ای نداری، می‌توانی بنویسی «می‌خواهم این هفته امتحان کنم».

پرسش ۲ (فعالیت ۳)همراه معلمتان به جمعیت هلال احمر محل زندگی‌تان بروید، یا یکی از کارکنانش را به کلاس دعوت کنید تا از کارهای این جمعیت بگوید.

پاسخ را ببین

روش: پیش از بازدید یا دعوت چند پرسش بنویسید؛ مثلاً: «در سیل چه می‌کنید؟»، «چه کسانی داوطلب می‌شوند؟»، «بچه‌ها چطور می‌توانند کمک کنند؟». در بازدید یادداشت بردارید و بعد گزارشی بنویسید. نمونهٔ گزارش: «هلال احمر در سیل و زلزله غذا، لباس و دارو می‌رساند و آموزش کمک‌های اولیه می‌دهد.» اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی، این فعالیت برایت اختیاری است: می‌توانی دربارهٔ صلیب سرخ یا هلال احمر محلی یا یک بانک خون در شهر خودتان بخوانی یا پرس‌وجو کنی.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱همدلی یعنی چه؟
۲کدام کار نمونهٔ همدلی است؟
۳این مراحل را برای همدلی با دوستی غمگین مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۴هر مؤسسه را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کتاب می‌گوید پس از رسیدن به سالگی می‌توانی با دادن خودت به بیمارانی که به آن نیاز دارند کمک کنی.

۶کدام‌ها راه‌های همدلی با دوست غمگین‌اند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷کدام کار همدلی با کسی است که حتی او را نمی‌شناسیم؟
۸اگر دوستت در مسابقه برنده شده است، همدلی با او چگونه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

برای سه موقعیت یک کار همدلانه بنویس: (الف) دوستی چیزی گم کرده (ب) برادر کوچکت از تاریکی می‌ترسد (پ) همکلاسی‌ات خوراکی‌اش افتاده.

چهار پیشنهاد برای همدلی با کسی که غمگین است بنویس.

سه کاری را که هلال احمر در سیل انجام می‌دهد بنویس.

چرا اهدای خون کار ارزشمندی است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمدلی یعنی اینکه خودم هم حتماً مثل او غمگین شوم.

همدلی یعنی فهمیدن حال او و کمک کردن، نه اینکه خودمان هم حال بدی پیدا کنیم.

درستهمدلی فهمیدن حال دیگری و دیدن ماجرا از نگاه اوست.

اشتباهفقط به آدم‌هایی که می‌شناسم می‌توانم همدلی کنم.

هلال احمر و سازمان انتقال خون به کسانی کمک می‌کنند که حتی نمی‌شناسند.

درستمی‌توانیم با آدم‌های ناشناس هم همدل باشیم.

اشتباههمدلی فقط با کسی است که غمگین است.

با خوشحالی دیگری، مثل بردن مسابقه، هم می‌توان همدل شد.

درستهمدلی در شادی و غم هر دو ممکن است.

فراتر از کتابهمدلی، مغز و ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران مغز دیده‌اند که وقتی کسی درد یا ناراحتی دیگری را می‌بیند، بخشی از همان قسمت‌های مغز که هنگام درد خودش کار می‌کنند فعال می‌شود؛ شاید برای همین است که با دیدن گریهٔ دیگری دلمان می‌گیرد. همدلی را می‌شود مثل عضله تمرین داد: هر چه بیشتر گوش بدهیم، بهتر می‌فهمیم. امروز بعضی ربات‌ها و برنامه‌های هوش مصنوعی را طوری می‌سازند که از لحن صدا یا چهره حدس بزنند آدم ناراحت است و جملهٔ مهربانی بگویند، ولی آن‌ها واقعاً احساسی ندارند؛ فقط الگوها را یاد گرفته‌اند. همدلی واقعی را آدم‌ها از هم یاد می‌گیرند. اگر دوست داری، یک هفته هر روز یک نفر را انتخاب کن و بپرس «امروز حالت چطور است؟» و ببین چه می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۳

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

همدلی چیست؟

همدلی یعنی احساس، رفتار و وضع کسی را بفهمی و ماجرا را از جای او ببینی، و بعد کاری کنی که حالش بهتر شود. با کسی که غمگین است و با کسی که شاد است هم می‌شود همدل بود.

وقتی دوستم غمگین است چه کنم؟

کنارش بنشین، از احساسش بپرس، خوب گوش بده و نشان بده برایت مهم است، و بپرس «آیا می‌توانم کاری برایت انجام بدهم؟»

جمعیت هلال احمر چه می‌کند؟

وقتی سیل، زلزله یا تصادف جاده‌ای پیش می‌آید، هلال احمر به زخمی‌ها و کسانی که خانه و وسایلشان از بین رفته کمک می‌کند و برایشان غذا، لباس و دارو می‌برد.

سازمان انتقال خون چه می‌کند و از چه سنی می‌توان خون داد؟

خونی را که داوطلبان اهدا می‌کنند جمع می‌کند و به بیمارستان‌ها و درمانگاه‌ها می‌فرستد. طبق کتاب، هر کس پس از ۱۸ سالگی می‌تواند خون اهدا کند.

جواب فعالیت ۱ درس همدلی (الف تا ث) چیست؟

برای هر موقعیت یک کار همدلانه می‌نویسی: برای دوست غمگین دلداری و کمک، برای برادر ترسیده چراغ و ماندن کنارش، برای خوراکی افتاده سهیم کردن، برای برندهٔ مسابقه تبریک و برای سیل و زلزله کمک از راه مؤسسه‌های مطمئن. نمونهٔ کامل در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲ و ۱۳» همین صفحه آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها