بخش ۱ورود ترکان؛ غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان و وزیران کاردان
این درس: صفحههای ۱۱۸ تا ۱۲۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
چند حکومت ایرانی را نام ببر که در قرنهای سوم تا پنجم هجری بودند.
-
خلفای عباسی وزیرانشان را بیشتر از میان چه کسانی برمیگزیدند؟
جواب: ۱. مثلاً طاهریان، صفاریان، سامانیان، علویان و آلبویه. ۲. از میان ایرانیان.
ترکان چه کسانی بودند و چگونه به قدرت رسیدند؟#
ترکان قبیلههایی دامدار بودند که در شمال شرقی ایران میزیستند؛ بعضی از آنها با مهارت در جنگ به فرماندهی سپاه رسیدند و سرانجام خودشان حکومت تشکیل دادند.
راهشان تا حکومت چند پله داشت:
- زندگی قبیلهای: زندگیشان با گلهداری میگذشت و جای ثابتی نداشتند.
- مسلمان شدن: وقتی اسلام تا ماوراءالنهر (سرزمین آن سوی رود جیحون) رسید، ترکان هم مسلمان شدند.
- آمدن به ایران: بعضی قبیلهها کمکم به درون ایران رفتوآمد کردند.
- راه یافتن به دربار: برخی که در جنگآوری استعداد داشتند، در دربار پادشاهان جا باز کردند و مقامهای بالایی مثل فرماندهی لشکر گرفتند.
- تشکیل حکومت: پس از مدتی سه حکومت ساختند: غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان.
قبل از ادامه، حدس بزن: از این سه حکومت کدام بیشتر از همه دوام آورد؟
جواب حدس: غزنویان. در شکل ۱ و در خط زمان کتاب، میلهٔ غزنویان از دو میلهٔ دیگر بلندتر است. با سالهای تقریبی شکل: غزنویان ۵۸۲ − ۳۶۶ = ۲۱۶ سال، سلجوقیان ۵۹۰ − ۴۲۹ = ۱۶۱ سال و خوارزمشاهیان ۶۲۸ − ۴۷۰ = ۱۵۸ سال. شکل یک چیز دیگر هم نشان میدهد: این سه حکومت مدتی همزمان بودند و میلههایشان روی هم میافتد.
غزنویان#
نامدارترین پادشاه غزنوی سلطان محمود بود و کار مهمش لشکرکشیهای پیدرپی به هند. به روایت کتاب، او چند بار به هند لشکر کشید، بتخانههای آنجا را ویران کرد، گنجهای زیادی با خود آورد و به ایران برگشت. پس از او پسرش سلطان مسعود پادشاه شد. پایتخت غزنویان شهر غزنین بود که امروز در افغانستان است و کتاب یک منارهٔ آن دوره را از همانجا نشان میدهد.
سلجوقیان#
سلجوقیان را طغرل بنیاد گذاشت و قلمروشان از همهٔ این حکومتها بزرگتر شد. اوج قدرتشان زمان سلطان ملکشاه بود: سرزمینشان از ماوراءالنهر در شرق تا کرانهٔ دریای مدیترانه در غرب میرسید و پایتخت ملکشاه اصفهان بود. کتاب از نقشهٔ صفحهٔ ۱۲۰ میخواهد همین گستردگی را ببینی. برج طغرل در شهر ری از یادگارهای این دوره است.
خوارزمشاهیان#
خوارزمشاهیان حکومتی بودند که جای سلجوقیان را گرفتند و با حملهٔ مغول از میان رفتند. پس از مرگ ملکشاه، جانشینانش بر سر قدرت با هم درگیر شدند و حکومت سلجوقی سست شد. در این میان یکی از فرمانروایان خوارزم (سرزمینی در شمال شرقی، کنار رود جیحون) بر آخرین سلطان سلجوقی پیروز شد و حکومت خوارزمشاهیان را برپا کرد. نامدارترین سلطانشان سلطان محمد بود. در دورهٔ او مرز ایران به سوی شرق جلو رفت و ایران همسایهٔ مغولها شد؛ همین همسایگی در درس بعد مهم میشود.
وزیران کاردان ایرانی#
فرمانروایان ترکتبار کار ادارهٔ کشور را به وزیران ایرانی میسپردند، چون خودشان در کشورداری تجربه نداشتند.
آنها از قبیلههای بیابانگرد آمده بودند. ادارهٔ سرزمینی به بزرگی ایران با مردم بسیار، مالیات، شهرها و راهها، کار کسانی بود که این کار را بلد بودند. پس وزیرانی دانا و کاردان از میان ایرانیان برمیگزیدند. نامدارترینشان خواجه نظامالملک توسی، وزیر سلجوقیان، بود که برای آبادانی ایران کارهای زیادی کرد.
مثال ۱. سلجوقیان حدود چند سال کمتر از غزنویان دوام آوردند؟ (سالهای تقریبی شکل ۱)
اول تخمین بزن: حدود ۲۲۰ و حدود ۱۶۰ سال؛ ۲۲۰ − ۱۶۰ = ۶۰.
- غزنویان حدود ۲۱۶ و سلجوقیان حدود ۱۶۱ سال.
- ۲۱۶ − ۱۶۱ = ۵۵.
- حدود ۵۵ سال. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۶۰ بود.
مثال ۲. چرا پادشاهان ترکتبار وزیر ایرانی میگرفتند؟
- از قبیلههای بیابانگرد آمده بودند و تجربهٔ کشورداری نداشتند.
- ایران سرزمینی پهناور با مردم بسیار بود و ادارهاش کار آسانی نبود.
- پس کار را به ایرانیانی سپردند که کشورداری بلد بودند، مثل نظامالملک.
راه دوم. برای مقایسهٔ مدت حکومتها یا بلندی میلهها را با چشم مقایسه کن (سریع)، یا سال آغاز را از سال پایان کم کن (دقیقتر؛ ولی یادت باشد سالها تقریبیاند).
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
چرا حاکمان ترک از ایرانیان برای وزارت استفاده کردند؟ دو دلیل بنویس.
با سالهای تقریبی شکل ۱، خوارزمشاهیان حدود ۱۵۸ سال و غزنویان حدود ۲۱۶ سال ماندند. فرقشان چند سال است؟
سلجوقیان چرا ضعیف شدند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهسلجوقیان قبل از غزنویان آمدند.
در خط زمان کتاب میلهٔ غزنویان زودتر شروع میشود و میلهٔ سلجوقیان بعد؛ با سالهای تقریبی شکل ۱، غزنویان از حدود ۳۶۶ و سلجوقیان از حدود ۴۲۹.
درستغزنویان زودتر، سلجوقیان بعد، خوارزمشاهیان بعدتر.
اشتباههمهٔ ترکها در شهر زندگی میکردند و کشورداری بلد بودند.
کتاب میگوید ترکان قبیلهای و دامدار بودند و از کشورداری اطلاع چندانی نداشتند.
درستبرای همین از وزیران ایرانی کمک گرفتند.
اشتباهخوارزمشاهیان را سلجوقیان از بین بردند.
ماجرا برعکس است: کتاب میگوید فرمانروای خوارزم آخرین سلطان سلجوقی را شکست داد، و خود خوارزمشاهیان بعدها با حملهٔ مغول برچیده شدند.
درستسلجوقیان ← خوارزمشاهیان ← حملهٔ مغول.
فراتر از کتاببرجها و نقشههای قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برجها و منارهها که در درس دیدی، هنوز در شهرهایی مثل ری و غزنین ایستادهاند. امروز باستانشناسان با پهپاد و ماهواره از بالا عکس میگیرند تا شهرهای قدیمی را که زیر خاک رفته پیدا کنند؛ کامپیوتر و هوش مصنوعی روی این عکسها خط دیوارها و جادههای قدیمی را نشان میدهند. خط زمان هم مثل نقشه ابزاری برای دیدن گذشته است. اگر دوست داری، خط زمانی بکش که سه میلهٔ این درس را با میلههای درس قبل (طاهریان تا آلبویه) کنار هم نشان بدهد و ببین کدامها همزمان بودند.
بخش ۲رونق دانش، هنر و شهرهای آباد
این درس: صفحهٔ ۱۲۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
نامدارترین پادشاه غزنوی که بود؟
-
پایتخت ملکشاه سلجوقی کدام شهر بود؟
جواب: ۱. سلطان محمود. ۲. اصفهان.
زبان فارسی و دانش و هنر چگونه رونق گرفتند؟#
این بخش در کتاب از پایین صفحهٔ ۱۱۹ شروع میشود و در صفحهٔ ۱۲۱ ادامه دارد.
در دورهٔ حکومتهای ترکتبار، بهخصوص سلجوقیان، زبان فارسی جای عربی را در نامههای حکومتی گرفت و در سرزمینی بزرگ رواج یافت. تا پیش از آن نامهها و فرمانهای حکومت به عربی نوشته میشد؛ در این دوره قرار شد به فارسی نوشته شوند. وقتی زبان کارهای رسمی فارسی باشد، کسانی که با حکومت کار دارند هم باید فارسی بنویسند و بخوانند؛ پس فارسی گستردهتر میشود.
شعر فارسی هم بزرگترین شاعرش را در همین زمان داشت: ابوالقاسم فردوسی، که در دورهٔ غزنویان میزیست. کتاب از تو میپرسد نام اثر معروفش را میدانی یا نه؛ جوابش در بخش جواب تمرینها هست.
دانش و ساختمانسازی هم پیش رفت:
- نظامیه: در دورهٔ سلجوقیان، خواجه نظامالملک دستور داد در شهرهای بزرگ مدرسههایی بسازند که به نام او «نظامیه» خوانده شدند.
- بناها: مسجدها، برجها، منارهها و کاروانسراهای باشکوه زیادی ساخته شد. کتاب مسجد جامع ساوه و بازماندهٔ کاروانسرای رباط قرهعشق در خراسان شمالی را نشان میدهد.
قبل از ادامه، حدس بزن: در این دوره بیشتر مردم از چه راهی زندگی میگذراندند؟ کشاورزی، کارخانه یا ماهیگیری؟
شهرهای آباد#
در دورهٔ غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان شهرهای بزرگ و آبادی ساخته شد، ولی بیشتر مردم هنوز کشاورز و دامدار بودند.
جواب حدس: کشاورزی (و دامداری). کار بیشتر مردم همان کاری بود که پیشتر هم بود. کارخانه به معنی امروزی هنوز نبود.
در شهرها اما کارهای دیگری هم بود: سفالگران ظرف میساختند، آهنگران ابزار، بافندگان پارچه و فرش، و بازرگانان کالا میخریدند و میفروختند. داد و ستد با سرزمینهای دیگر هم در این دوره خیلی رونق گرفت.
| چه چیزی | در دورهٔ ترکتباران |
|---|---|
| زبان | نامهها و فرمانهای حکومتی به فارسی (پیشتر به عربی) |
| شاعر | فردوسی (دورهٔ غزنویان) |
| آموزش | مدرسههای نظامیه به دستور نظامالملک |
| بناها | مسجد، برج، مناره، کاروانسرا |
| کار مردم | بیشتر کشاورزی و دامپروری؛ در شهرها سفالگری، آهنگری، بافندگی و بازرگانی |
مثال ۱. ساختن کاروانسرا چه کمکی به بازرگانی میکرد؟
- کاروانسرا در راهها ساخته میشد و جای ماندن شب کاروانها و چهارپایانشان بود.
- بازرگان میتوانست راههای دور را امنتر و آسودهتر برود.
- سفر آسانتر یعنی رفتوآمد کالای بیشتر؛ پس بازرگانی رونق میگیرد.
مثال ۲. فارسی شدن فرمانهای حکومتی چه اثری بر زبان فارسی داشت؟
- فارسی زبان کارهای رسمی شد.
- هر کس با حکومت کاری داشت، باید فارسی میخواند و مینوشت.
- پس فارسی در سرزمین پهناور سلجوقیان بیشتر رواج یافت.
راه دوم. برای فهمیدن کار مردم یک دوره، یا از نوشتههای تاریخی کمک بگیر یا به بناهای بازمانده نگاه کن: کاروانسرای کنار راه نشان میدهد بازرگانی بوده است. نوشته سریعتر جواب میدهد و بنا شاهدی است که هنوز میشود دید.
جواب پرسش فردوسی و چهار فعالیت صفحهٔ ۱۲۱:
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۱
پرسش ۱ (پرسش متن (نام اثر فردوسی))کتاب فردوسی را از شاعران نامدار دورهٔ غزنویان مینامد و میپرسد نام اثر معروفش را میدانی یا نه.
پاسخ را ببین
شاهنامه. فردوسی در این کتاب بزرگ، داستانهای پهلوانان و پادشاهان ایران کهن را به شعر فارسی سروده است. شاهنامه یکی از مهمترین کتابهای زبان فارسی است و کمک کرد این زبان زنده و پرقدرت بماند. در کتاب فارسی پنجم هم درسی دربارهٔ او هست: «فردوسی، فرزند ایران».
پرسش ۲ (فعالیت ۱)خط زمان کتاب را ببین: سه حکومت ترکتبار کداماند و کدامیک بیشتر دوام آورد؟
پاسخ را ببین
غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان. در خط زمان کتاب، میلهٔ غزنویان از دو میلهٔ دیگر بلندتر است، پس دورهٔ غزنویان طولانیتر بود. با سالهای تقریبی (هجری قمری): غزنویان ۳۶۶ تا ۵۸۲ یعنی حدود ۲۱۶ سال، سلجوقیان ۴۲۹ تا ۵۹۰ یعنی حدود ۱۶۱ سال، و خوارزمشاهیان ۴۷۰ تا ۶۲۸ یعنی حدود ۱۵۸ سال.
پرسش ۳ (فعالیت ۲)شرح بده که بعضی از ترکان چطور در ایران قدرت گرفتند و حکومت ساختند.
پاسخ را ببین
چند گام داشت: ترکان قبیلههایی دامدار در شمال شرقی ایران بودند؛ وقتی اسلام به ماوراءالنهر رسید مسلمان شدند؛ بعضی قبیلهها کمکم به درون ایران آمدند؛ برخی که در جنگآوری مهارت داشتند در دربار پادشاهان جا باز کردند و فرمانده سپاه شدند؛ و سرانجام همین فرماندهان و خاندانها حکومتهای غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را برپا کردند.
پرسش ۴ (فعالیت ۳)پس از خواندن درس بگو به نظرت از سه حکومت غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان کدام مهمتر است، و دلیلت را بیاور.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: سلجوقیان؛ چون قلمروشان از ماوراءالنهر تا مدیترانه رسید و از دو حکومت دیگر بزرگتر بود، وزیری مثل نظامالملک مدرسههای نظامیه را ساخت، و فارسی در دورهٔ آنها زبان نامهها و فرمانهای حکومتی شد. پاسخ دیگری هم درست است اگر دلیلش از درس باشد؛ مثلاً غزنویان، چون بیشتر از همه دوام آوردند و فردوسی در دورهٔ آنها بود.
پرسش ۵ (فعالیت ۴)در روزگار حکومتهای ترکتبار، کار ادارهٔ کشور با ایرانیان چه نسبتی داشت و چرا؟
پاسخ را ببین
ایرانیان وزیر میشدند و کار ادارهٔ کشور را در دست داشتند. دلیلش این بود که فرمانروایان ترک از قبیلههای بیابانگرد آمده بودند و تجربهٔ کشورداری نداشتند، ولی میدانستند سرزمین پهناور و پرجمعیت ایران را بدون کسانی که این کار را بلدند نمیشود اداره کرد. نمونهٔ نامدارش خواجه نظامالملک توسی، وزیر سلجوقیان، است که برای آبادانی ایران کارهای زیادی کرد.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو ساختمان از این دوره نام ببر و بگو برای چه بودند.
چرا تجارت با سرزمینهای دیگر در این دوره رونق یافت؟ دو دلیل از درس بنویس.
فرض کن فرمانهای حکومتی به فارسی نوشته نمیشد. یک نتیجه برای مردم بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهفردوسی شاعر دورهٔ سلجوقیان بود.
کتاب او را شاعر معروف دورهٔ غزنویان میداند.
درستفردوسی: غزنویان؛ نظامیه: سلجوقیان.
اشتباهدر این دوره همهٔ مردم در شهر زندگی میکردند.
کتاب میگوید شغل بیشتر مردم کشاورزی و دامپروری بود؛ شهرهای بزرگ هم آباد بودند.
درستشهرهای بزرگ و آباد بود، ولی بیشتر مردم در روستاها کشاورزی و دامداری میکردند.
اشتباهکاروانسرا برای گردشگری ساخته میشد.
کاروانسرا جای ماندن کاروانهای بازرگانی و مسافران در راههای دور بود.
درستکاروانسرا به رفتوآمد کالا و بازرگانی کمک میکرد.
فراتر از کتابفارسی و دانشهای دیگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی فارسی زبان رسمی نامهها شد، دانش و ادب فارسی گستردهتر شد. امروز زبانشناسان با کامپیوتر متنهای قدیمی را میخوانند تا ببینند واژهها در طول قرنها چطور عوض شدهاند، و برنامههای هوش مصنوعی میتوانند متن فارسی را ترجمه یا خلاصه کنند. ولی خواندن شاهنامه و دیدن کاروانسراها هنوز بهترین راه فهمیدن آن دوره است. اگر خانوادهٔ تو شاهنامه دارد، یکی از داستانهایش را با هم بخوانید یا از معلم بخواه داستانی کوتاه از آن برایتان تعریف کند.
آزمون درس ۱۹
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۱۸ دقیقه.
پرسشهای رایج
ترکان چگونه در ایران به قدرت رسیدند؟
به نوشتهٔ کتاب، ترکان مسلمان شدند، بعضی قبایل بهتدریج به ایران آمدند و برخی با استعداد نظامی به دربار نفوذ کردند و به فرماندهی سپاه رسیدند؛ سپس غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان را تشکیل دادند.
غزنویان، سلجوقیان و خوارزمشاهیان کداماند و کدام طولانیتر بود؟
سه حکومت ترکتبارند. در خط زمان کتاب میلهٔ غزنویان از همه بلندتر است؛ با سالهای تقریبی هجری قمری، غزنویان حدود ۲۱۶ سال، سلجوقیان حدود ۱۶۱ و خوارزمشاهیان حدود ۱۵۸ سال حکومت کردند.
خواجه نظامالملک کیست؟
وزیر مشهور سلجوقیان که به نوشتهٔ کتاب خدمات زیادی در راه عمران و آبادانی ایران کرد و به دستور او مدرسههای نظامیه در شهرهای بزرگ ساخته شد.
جواب فعالیتهای صفحهٔ ۱۲۱ مطالعات اجتماعی پنجم چیست؟
جواب هر چهار فعالیت (خط زمان، چگونگی رسیدن ترکان به قدرت، اهمیت سه حکومت، نقش ایرانیان) و پرسش «نام اثر فردوسی» در بخش «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۱» همین صفحه آمده است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
