آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱

من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، به زبان ساده

دو لیوان کاغذی با نخ کشیده مثل تلفن اسباب‌بازی، گوش کاغذی و شکل حباب گفت‌وگو، چند صورتک نمدی با دهان‌های متفاوت، آینهٔ کوچک، درِ چوبی با قفل و یادداشت تاشده

ما همیشه با دیگران ارتباط داریم. یاد می‌گیری گفت‌وگوی خوب چه نکته‌هایی دارد، حریم شخصی یعنی چه و بدون حرف زدن هم چطور پیام می‌رسانیم.

صفحه‌های ۲ تا ۶ کتاب۴ بخش۳۸ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • ارتباط، گفت‌وگو، گوینده و شنونده را توضیح بدهی
  • نکته‌های گوش دادن خوب و صحبت کردن خوب را بگویی
  • حریم شخصی را تعریف کنی و در گفتار و اینترنت رعایت کنی
  • ارتباط غیرکلامی را با مثال بشناسی

پیش‌نیاز: آشنایی با خانواده، مدرسه و دوستان و توانایی نوشتن جمله‌های ساده

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱ارتباط با دیگران و گفت‌وگو

این درس: صفحه‌های ۲ تا ۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در خانه با چه کسانی زندگی می‌کنی؟

۲. وقتی وارد مدرسه شدی، با چه کسانی آشنا شدی؟

جواب (نمونه): ۱. با پدر، مادر، خواهر یا برادر و بقیهٔ اعضای خانواده. ۲. با معلم و همکلاسی‌ها و دانش‌آموزان دیگر. جواب تو از خانوادهٔ خودت می‌آید.

ارتباط چیست؟#

ارتباط یعنی پیوندی که با دیگران داریم و از راه آن پیام، فکر و احساس را به هم می‌رسانیم.

همهٔ ما از لحظه‌ای که به دنیا می‌آییم، با دیگران زندگی می‌کنیم و با آن‌ها ارتباط داریم. وقتی نوزادی، با خانواده در ارتباطی؛ وقتی به مدرسه می‌روی، با معلم و همکلاسی‌ها؛ وقتی از مغازه خرید می‌کنی، با فروشنده.

آدم فقط با خوردن و نوشیدن و نفس کشیدن سرِ حال نمی‌ماند. اگر چند روز با هیچ‌کس حرف نزنی و کسی هم سراغت را نگیرد، دلت می‌گیرد؛ به این حال احساس تنهایی می‌گویند. پس ارتباط هم یکی از نیازهای ماست. از راه ارتباط، خواسته‌مان را می‌گوییم، فکرمان را با دیگران قسمت می‌کنیم و نشان می‌دهیم چه حسی داریم.

چه کسانی در زندگی من مهم‌اند؟#

در شکل ۱ پنج دایره می‌بینی. هرچه دایره به وسط نزدیک‌تر باشد، آن آدم‌ها برایت مهم‌ترند. شاید تو خانواده را در وسط بگذاری و آشنایان را بیرون. هیچ ترتیب «درست»ی برای همه وجود ندارد، ولی باید بتوانی بگویی چرا هر ارتباط برایت مهم است.

قبل از ادامه، حدس بزن: بدون حرف زدن هم می‌شود با کسی ارتباط داشت؟ بله یا نه؟

جواب حدس: بله. با نگاه، لبخند یا تکان دادن سر هم می‌شود حرف زد؛ در درس «ارتباط غیرکلامی» می‌بینی.

گفت‌وگو چیست؟#

گفت‌وگو یعنی حرف زدن دو یا چند نفر با هم. آدم‌ها راه‌های زیادی برای ارتباط دارند، ولی کتاب گفت‌وگو (یا «کلام») را از همه مهم‌تر می‌داند. در هر گفت‌وگو دو نقش هست:

طرف کار او
گوینده کسی که صحبت می‌کند
شنونده کسی که گوش می‌دهد

در یک گفت‌وگو هر کس می‌تواند هم گوینده باشد و هم شنونده؛ یک نفر حرف می‌زند و بعد نوبت دیگری می‌شود. یک گفت‌وگوی خوب چند نکته دارد که گوینده و شنونده باید رعایت کنند. این نکته‌ها در درس بعد آمده‌اند.

مثال ۱. فروشنده‌ای می‌گوید «چه کمکی از من برمی‌آید؟» و مشتری جواب می‌دهد. گوینده و شنونده کیست؟

  1. اول فروشنده حرف می‌زند: گوینده.
  2. مشتری گوش می‌دهد: شنونده.
  3. وقتی مشتری جواب می‌دهد، جا عوض می‌شود: مشتری گوینده و فروشنده شنونده.

مثال ۲. سه ارتباط را به ترتیب اهمیت برای یک دانش‌آموز نشان بده (مثال فرضی).

  1. خانواده نزدیک‌ترین است.
  2. بعد دوستان صمیمی.
  3. بعد همکلاسی‌ها. هر کس ترتیب خودش را دارد، ولی دلیلش را باید بگوید.

راه دوم. برای شناختن گوینده و شنونده یک سؤال کافی است: «الان چه کسی صحبت می‌کند؟» او گوینده است و باقی شنونده‌اند.

جواب پرسش‌های متن صفحه‌های ۲ و ۳ و فعالیت ۱ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲ و صفحهٔ ۳ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲

پرسش ۱ (پرسش آغاز درس)در هنگام نوزادی و کودکی با چه کسانی ارتباط داریم؟ وقتی وارد مدرسه می‌شویم با چه کسانی ارتباط برقرار می‌کنیم؟

پاسخ را ببین

در نوزادی و کودکی بیشتر با اعضای خانواده: مادر، پدر، خواهر و برادر و کسانی که از ما مراقبت می‌کنند. وقتی به مدرسه می‌رویم با معلم، همکلاسی‌ها، دانش‌آموزان دیگر و کارکنان مدرسه ارتباط پیدا می‌کنیم. در همین سال‌ها با همسایه‌ها، فروشنده‌ها و بقیهٔ مردم هم ارتباط داریم.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳

پرسش ۱ (فعالیت ۱)در پنج دایرهٔ تو در تو، از وسط به بیرون، نام کسانی را بنویس که با آن‌ها ارتباط داری؛ مهم‌ترها وسط. بعد برای هر کدام بگو این رابطه چرا برایت مهم است.

پاسخ را ببین

روش: در دایرهٔ وسط (۱) مهم‌ترین، و در دایره‌های بعدی (۲ تا ۵) کم‌اهمیت‌تر را بنویس. نمونه: ۱. مادر و پدر: چون از من مراقبت می‌کنند و دوستم دارند. ۲. دوست صمیمی: چون با او بازی می‌کنم و حرف‌هایم را می‌زنم. ۳. معلم: چون چیز یاد می‌دهد. ۴. همسایه: چون در مشکل کمک می‌کند. ۵. فروشنده: چون چیزهایی که لازم دارم را می‌فروشد. ترتیب تو می‌تواند فرق کند؛ مهم این است که دلیل داشته باشی.

پرسش ۲ (پرسش پایان صفحه)یک گفت‌وگوی خوب چه ویژگی‌هایی دارد و هر یک از دو طرف آن باید به چه چیزهایی توجه کند؟

پاسخ را ببین

کتاب از اینجا به درس بعد می‌رود و آن‌جا می‌گوید: شنونده باید دقت کند، حرف را قطع نکند، به گوینده نگاه کند و او را تشویق کند؛ گوینده هم باید به شنونده نگاه کند، با صدای مناسب و واضح صحبت کند، زمان مناسب را انتخاب کند و مؤدب باشد. توضیح کامل در درس «خوب گوش کنیم و خوب صحبت کنیم» آمده است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱چرا ما به ارتباط با دیگران نیاز داریم؟
۲مهم‌ترین راه ارتباط انسان‌ها با هم چیست؟
۳هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

هر گفت‌وگو دو طرف دارد: که صحبت می‌کند و که گوش می‌دهد.

۵گفت‌وگوی یک مشتری و فروشنده را به ترتیب درست بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۶اگر در دایرهٔ ارتباط‌های خود کسی را در وسط بگذاری، یعنی چه؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک گفت‌وگوی دو جمله‌ای بین دو دانش‌آموز بنویس و گوینده و شنونده را در هر جمله مشخص کن.

پنج گروه از آدم‌هایی را که با آن‌ها ارتباط داری بنویس و به ترتیب اهمیت برایت مرتب کن (نمونه).

چرا اگر ارتباط نباشد احساس تنهایی می‌کنیم؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهارتباط فقط وقتی است که حرف می‌زنیم.

با نگاه و حالت چهره هم می‌شود ارتباط داشت.

درستارتباط می‌تواند کلامی یا غیرکلامی باشد.

اشتباهدر گفت‌وگو هر کس فقط گوینده است.

در گفت‌وگو نوبت‌ها عوض می‌شود: گاهی گوینده‌ایم و گاهی شنونده.

درستهر کس هم می‌گوید و هم گوش می‌دهد.

فراتر از کتابارتباط از غار تا گوشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

آدم‌ها از هزاران سال پیش با هم ارتباط داشته‌اند؛ اول با صدا و حرکت، بعد با نوشتن و حالا با نامه، تلفن و اینترنت. امروز می‌شود با آدمی در آن سوی جهان ویدیویی صحبت کرد. بعضی برنامه‌های هوش مصنوعی می‌توانند حرف‌ها را ترجمه کنند تا دو نفر که زبان هم را بلد نیستند با هم گفت‌وگو کنند. ولی این برنامه‌ها فقط کمک‌اند؛ آنچه ارتباط را خوب می‌کند گوش دادن واقعی و احترام است. اگر دوست داری، یک روز به چند نفر از اطرافیانت دقیق گوش بده و ببین چه چیزهایی دربارهٔ آن‌ها فهمیدی که قبلاً نمی‌دانستی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲خوب گوش کنیم و خوب صحبت کنیم

این درس: صفحهٔ ۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. گوینده و شنونده کیست؟

۲. چرا به ارتباط نیاز داریم؟

جواب: ۱. گوینده کسی است که صحبت می‌کند و شنونده کسی که گوش می‌دهد. ۲. چون برای زندگی فقط آب و غذا کافی نیست و بدون ارتباط تنها می‌شویم.

گوش دادن خوب چیست؟#

گوش دادن بخش مهمی از گفت‌وگو است. وقتی کسی با ما صحبت می‌کند، لازم است:

  1. به حرف‌هایش دقت کنیم. شنیدنِ صدا با گوش دادن فرق دارد: اگر صدا به گوشت برسد ولی فکرت پیش بازی یا گوشی باشد، در واقع گوش نداده‌ای.
  2. حرفش را قطع نکنیم و صبر کنیم تمام شود.
  3. به او نگاه کنیم. چشم‌هایت به گوینده می‌گوید «حواسم با توست». اگر به در و دیوار نگاه کنی، خیال می‌کند حرفش برایت مهم نیست یا حوصله‌ات سر رفته.
  4. تشویقش کنیم. با تکان دادن سر یا یک سؤال، می‌فهمد که حرف‌هایش برایمان مهم است.

صحبت کردن خوب چیست؟#

وقتی با دیگران صحبت می‌کنیم، لازم است:

  1. به شنونده نگاه کنیم.
  2. صدای مناسب داشته باشیم: نه خیلی بلند، نه خیلی آهسته؛ نه خیلی تند، نه خیلی کند. صدای نامناسب دیگران را زود خسته می‌کند.
  3. منظورمان را روشن بگوییم.
  4. زمان مناسب را انتخاب کنیم. کسی که دستش بند است حواسش به حرف تو نیست؛ صبر کن تا کارش تمام شود.
  5. مؤدب باشیم. از کلمه‌هایی مثل «لطفاً» و «خواهش می‌کنم» و اگر اشتباه کردیم «معذرت می‌خواهم» استفاده کنیم. با بزرگ‌ترها به‌جای «تو» بهتر است «شما» بگوییم.

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی دوستت حرف می‌زند و تو مدام به گوشی‌ات نگاه می‌کنی، او چه احساسی پیدا می‌کند؟ خوشحال، یا ناراحت و بی‌اهمیت؟

جواب حدس: ناراحت و بی‌اهمیت. چون به او نگاه نکرده‌ای و دقت نکرده‌ای.

کار شنونده کار گوینده
نگاه به گوینده به شنونده
صدا حرف را قطع نکند نه خیلی بلند، نه خیلی آهسته
احترام با سر یا سؤال تشویق کند کلمه‌های مؤدبانه بگوید

مثال ۱. علی به دوستش که مشغول نوشتن است، ناگهان چیزی تعریف می‌کند. کدام نکته را رعایت نکرده است؟

  1. دوستش وقت ندارد و سرگرم کار است.
  2. علی زمان مناسب را انتخاب نکرده.
  3. باید صبر می‌کرد و بعد حرف می‌زد.

مثال ۲. سارا حرف می‌زند و مینا وسط حرف او می‌پرد. چه چیزی را رعایت نکرده؟

  1. مینا حرف سارا را قطع کرده است.
  2. باید صبر می‌کرد تا حرف سارا تمام شود.
  3. بعد می‌توانست خودش حرف بزند.

راه دوم. برای یادآوری، کوتاه بگو: «شنونده: دقت، صبر، نگاه، تشویق؛ گوینده: نگاه، صدا، روشنی، زمان، ادب».

جواب فعالیت ۲ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴

پرسش ۱ (فعالیت ۲ (بخش اول))در کلاس، یک نفر دربارهٔ موضوع دلخواهش حرف می‌زند و سه نفر شنونده‌اند. وقتی حرفش تمام شد، بقیهٔ کلاس دربارهٔ این گفت‌وگو نظر می‌دهند.

پاسخ را ببین

روش: یک نفر مثلاً دربارهٔ یک روز تعطیل یا یک بازی صحبت می‌کند، سه نفر گوش می‌دهند و بقیه نگاه می‌کنند. بعد همه می‌گویند چه چیزی خوب بود. نمونهٔ نظر: «گوینده صدای مناسبی داشت و به ما نگاه می‌کرد. شنونده‌ها حرفش را قطع نکردند.» اگر کسی صدایش کم بود یا حواسش پرت شد، بدون ناراحت کردن بگو: «بهتر است دفعهٔ بعد بلندتر حرف بزنی.»

پرسش ۲ (فعالیت ۲ (بخش دوم))در آن گفت‌وگوی کلاسی، گوینده و سه شنونده نکته‌های گفت‌وگوی خوب را رعایت کردند؟ کدام نکته‌ها را؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: بله. گوینده به شنوندگان نگاه کرد، با صدای مناسب صحبت کرد و منظورش را روشن گفت. شنوندگان حرف را قطع نکردند، دقت کردند و با سر تکان دادن گوینده را تشویق کردند. اگر نکته‌ای رعایت نشده، مثلاً کسی نگاه نکرد یا وسط حرف پرید، همان را بگو. جواب تو بسته به گفت‌وگوی کلاس شماست.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام کار نشانهٔ گوش دادن خوب است؟
۲کدام کار نشانهٔ صحبت کردن خوب است؟
۳هر موقعیت را به نکتهٔ رعایت‌نشده‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

با بزرگ‌ترها بهتر است به‌جای «تو» بگوییم «» و موقع درخواست بگوییم «».

۵کارهایی را بزن که شنونده باید انجام بدهد.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶اگر می‌خواهی با کسی حرف بزنی که مشغول کار است، چه می‌کنی؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چهار کار برای گوش دادن خوب بنویس.

یک درخواست را مؤدبانه بنویس: می‌خواهی دوستت مداد رنگی‌اش را قرض بدهد.

پنج نکتهٔ صحبت کردن خوب را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهاگر صدای او را بشنوم، یعنی خوب گوش داده‌ام.

گوش دادن یعنی دقت هم بکنیم. اگر حواسمان جای دیگری باشد، فقط شنیده‌ایم.

درستشنونده خوب دقت می‌کند و به گوینده نگاه می‌کند.

اشتباههر وقت دلم خواست می‌توانم حرف بزنم، حتی وسط حرف دیگری.

پریدن وسط حرف باعث ناراحتی گوینده می‌شود و ما باید صبر کنیم.

درستصبر می‌کنم تا حرف تمام شود و بعد حرف می‌زنم.

فراتر از کتابگوش دادن فعال؛ مهارتی که تمرین می‌خواهدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی روان‌شناسان از چیزی به نام «گوش دادن فعال» حرف می‌زنند: یعنی نه فقط شنیدن، بلکه نشان دادن این‌که فهمیده‌ای؛ مثلاً حرف دوستت را با جملهٔ خودت تکرار کنی و بپرسی «درست فهمیدم؟». این کار سوءتفاهم را کم می‌کند. امروز دستیارهای صوتی هم می‌توانند فرمان‌ها را بشنوند و جواب بدهند، ولی هنوز نمی‌توانند مثل یک دوست واقعاً بفهمند که چه احساسی داری. تو هم می‌توانی همین هفته تمرین کنی: در گفت‌وگو با یکی از اعضای خانواده، یک بار حرف او را با کلمه‌های خودت تکرار کن و ببین او چه واکنشی نشان می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳حریم شخصی

این درس: صفحهٔ ۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. دو نکته برای گوش دادن خوب بگو.

۲. برای درخواست از کسی چه کلمه‌ای می‌گوییم؟

جواب: ۱. دقت کردن و قطع نکردن حرف. ۲. «لطفاً».

حریم شخصی چیست؟#

حریم شخصی یعنی جاها، وسیله‌ها و موضوع‌هایی از زندگی هر کس که دیگران فقط با اجازهٔ خود او می‌توانند به آن‌ها وارد شوند.

اگر کسی بدون اجازه وارد اتاقت شود و کشوها را باز کند، چه حسی داری؟ ناراحت می‌شوی. چون هر آدم یک حریم شخصی دارد.

حریم شخصی مثل یک دایرهٔ نامرئی دور هر آدم است: چیزها و جاهایی که فقط خودش اجازه می‌دهد کسی به آن‌ها نزدیک شود. یک نمونه خانه است: حتی همسایه‌ای که خیلی دوستش داریم اول در می‌زند و تا تعارف نکنیم داخل نمی‌آید. بعضی حرف‌ها هم مثل خانه درِ بسته دارند: این‌که خانوادهٔ کسی چقدر درآمد دارد، او چقدر پول توجیبی می‌گیرد یا با خواهر و برادرش چطور است. این‌ها به زندگی ما ربطی ندارد؛ اگر صاحبش دوست نداشت درباره‌اش حرف بزند، دیگر نمی‌پرسیم و پیگیرش نمی‌شویم.

در حریم شخصی کار درست
اتاق و وسایل شخصی با اجازه وارد شو یا دست بزن
موضوع‌های خصوصی خانواده سؤال نپرس، اگر او خودش نگفت
پیام‌ها و عکس‌های گوشی بدون اجازه نخوان و نفرست

حریم شخصی در ارتباط غیرحضوری#

ارتباط غیرحضوری یعنی ارتباطی که رودررو نیست: تلفن، پیام و اینترنت. حریم شخصی در این‌جا هم همان قاعده را دارد، هم برای دیگران و هم برای خودت:

  • پیام‌ها و عکس‌های دیگران را بدون اجازه نخوانیم، برای کسی تعریف نکنیم و نفرستیم.
  • بدون اجازه عکس یا فیلم کسی را منتشر نکنیم.
  • از دیگران مشخصات شخصی نپرسیم. اگر کسی که فقط از اینترنت می‌شناسی نام کامل، سن، شمارهٔ تلفن، نشانی خانه یا مدرسه یا عکست را خواست، نده.
  • اگر کسی در اینترنت چیزی گفت یا خواست که حالت را بد کرد، یا گفت «به پدر و مادرت نگو»، جوابش را نده و به یک بزرگ‌تر مورد اعتماد (پدر، مادر یا معلم) بگو. این کار خبرچینی نیست و تقصیر تو هم نیست؛ بزرگ‌ترها برای همین کمک هستند.

قبل از ادامه، حدس بزن: کسی در اینترنت از تو نام کامل و نشانی خانه می‌پرسد. بدهی یا ندهی؟

جواب حدس: ندهی. این جزو حریم شخصی توست و باید با بزرگ‌ترها مشورت کنی.

مؤدبانه اجازه بگیریم#

برای رعایت حریم دیگران از جمله‌های مؤدبانه استفاده می‌کنیم: «ببخشید، اجازه هست؟»، «اجازه می‌دهید؟»، «ممنونم»، «خواهش می‌کنم»، «معذرت می‌خواهم».

مثال ۱. می‌خواهی کتاب دوستت را از روی میزش برداری. چه می‌گویی؟

  1. کتاب مال اوست و جزو حریم شخصی‌اش.
  2. می‌گویی: «ببخشید، اجازه هست کتابت را ببینم؟»
  3. اگر گفت نه، قبول می‌کنی.

مثال ۲. دوستت پیامی روی گوشی‌اش می‌خواند و تو سرک می‌کشی. چه کنی؟

  1. پیام او جزو حریم شخصی‌اش است.
  2. نگاه نکن.
  3. اگر خودش خواست بگوید، گوش بده.

راه دوم. برای رعایت حریم دو قاعده را یاد بگیر: «اجازه بگیر» و «اگر نخواست، اصرار نکن». هر دو با هم کافی‌اند.

جواب فعالیت‌های ۳ و ۴ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵

پرسش ۱ (فعالیت ۳)وقتی با کسی تلفنی، با پیام یا در اینترنت در ارتباطیم (نه رودررو)، کدام قسمت‌های حریم شخصی را باید رعایت کنیم؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: پیام‌ها و عکس‌های دیگران را بدون اجازه نمی‌خوانیم، نشان کسی نمی‌دهیم و جایی نمی‌فرستیم؛ عکس یا فیلم کسی را بدون اجازه‌اش منتشر نمی‌کنیم؛ از دیگران نشانی و شمارهٔ تلفن و این‌جور اطلاعات را نمی‌پرسیم؛ و اطلاعات خودمان (نام کامل، نشانی، مدرسه، عکس) را هم به کسی که فقط از اینترنت می‌شناسیم نمی‌دهیم و اگر کسی اصرار کرد، به یک بزرگ‌تر مورد اعتماد می‌گوییم. اگر کسی پشت تلفن نخواست دربارهٔ موضوعی حرف بزند، اصرار نمی‌کنیم. هر مورد دیگری که به «اجازه گرفتن» و «احترام به خواست دیگران» برگردد، درست است.

پرسش ۲ (فعالیت ۴ (۱))دختری در کتابخانه مجله‌ای روی میز کتابدار می‌بیند و می‌خواهد نگاهی به آن بیندازد. یک جملهٔ مؤدبانه بنویس که به کتابدار بگوید.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «ببخشید خانم، لطفاً اجازه می‌دهید این مجله را بردارم و نگاهی بیندازم؟» جمله با «ببخشید» شروع می‌شود، اجازه می‌خواهد و چون کتابدار بزرگ‌تر است با «شما» حرف می‌زند.

پرسش ۳ (فعالیت ۴ (۲))پسری با عمویش حرف می‌زند که تلفنش زنگ می‌خورد و می‌خواهد جواب بدهد. چه جملهٔ مؤدبانه‌ای به عمویش می‌گوید؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «عموجان، ببخشید، اجازه می‌دهید تلفن را جواب بدهم؟» در مورد کسی که بزرگ‌تر است، با «شما» حرف می‌زنیم و عذرخواهی می‌کنیم.

پرسش ۴ (فعالیت ۴ (۳))پسری در اتوبوس جایش را به پیرمردی می‌دهد و پیرمرد از او تشکر می‌کند. پسر در جواب تشکر چه می‌گوید؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «خواهش می‌کنم، قابلی ندارد.» یا «خواهش می‌کنم، بفرمایید بنشینید.» جواب مؤدبانه به تشکر «خواهش می‌کنم» است.

پرسش ۵ (فعالیت ۴ (۴))دختری زنگ تفریح به طرف دوستش می‌دود و ناخواسته به یک بچهٔ کلاس دومی می‌خورد. به او چه می‌گوید؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «ببخشید، معذرت می‌خواهم، حواسم نبود. آسیب ندیدی؟» عذرخواهی کردن و نگران بودن، هر دو نشان محترم بودن است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حریم شخصی چیست؟
۲کدام کار رعایت حریم شخصی است؟
۳در اینترنت غریبه‌ای نام کامل و نشانی تو را می‌پرسد. چه می‌کنی؟
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

پیش از برداشتن وسیلهٔ کسی از او می‌گیریم و اگر نخواست نمی‌کنیم.

۵کدام‌ها جزو حریم شخصی‌اند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶این مراحل را برای بردن کتاب دوستت مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه نمونه از حریم شخصی را بنویس.

یک جملهٔ مؤدبانه بنویس که با آن از دوستت اجازه می‌گیری مدادش را بردار.

اگر کسی در اینترنت اطلاعات شخصی تو را بپرسد، چه می‌کنی؟ دو کار بنویس.

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهاگر با کسی دوست باشم، می‌توانم پیام‌هایش را بخوانم.

حتی دوستان نزدیک هم حریم شخصی دارند.

درستباید اجازه بگیرم.

اشتباهاطلاعات شخصی را فقط به غریبه‌ها نباید داد.

به هر کسی که لازم نیست هم نباید داد؛ بزرگ‌ترها باید بدانند.

درستاطلاعات شخصی را با مشورت بزرگ‌ترها و فقط در جای لازم می‌دهیم.

فراتر از کتابحریم داده‌ها در اینترنتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در دنیای امروز، علاوه بر اتاق و وسایل، چیزهای دیگری هم حریم شخصی‌اند: عکس‌های ما، پیام‌ها و حتی اینکه کجا هستیم. بعضی برنامه‌ها می‌خواهند به دوربین یا مکان گوشی دسترسی داشته باشند. برای همین بزرگ‌ترها و معلم‌ها یاد می‌دهند چه اجازه‌هایی را بدهیم و چه اجازه‌هایی را ندهیم. بسیاری از کشورها قانون دارند که شرکت‌ها نباید اطلاعات شخصی را بدون اجازه جمع کنند یا بفروشند. برنامه‌های هوش مصنوعی هم با داده‌های بسیار کار می‌کنند و برای همین نباید همه‌چیز را به آن‌ها گفت. یک عادت خوب: پیش از فرستادن هر عکس یا پیام بپرس «آیا کس دیگری در این عکس هست و اجازه داده؟»

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۴ارتباط غیرکلامی

این درس: صفحهٔ ۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. حریم شخصی یعنی چه؟

۲. با بزرگ‌ترها به‌جای «تو» چه می‌گوییم؟

جواب: ۱. چیزهایی از زندگی و فضای هر کس که برای ورود به آن‌ها اجازه لازم است. ۲. «شما».

ارتباط غیرکلامی چیست؟#

ارتباط غیرکلامی یعنی پیام رساندن بدون کلمه: با حالت چهره، حرکت بدن و رفتار.

یک گفت‌وگوی معمولی را تصور کن: دوستت خبری می‌دهد و ابروهای تو بالا می‌رود و دهانت باز می‌ماند. چیزی نگفته‌ای، ولی او فهمیده که شگفت‌زده شده‌ای. یا وقتی حرفش را قبول داری، فقط سرت را پایین و بالا می‌بری.

کتاب یادآوری می‌کند که در یک ارتباط خوب، چهره و حرکت‌های ما کم‌اهمیت‌تر از حرف زدن و گوش دادن نیستند. شادی، غصه یا دلخوری را اغلب پیش از آن‌که چیزی بگوییم، از صورتمان می‌خوانند.

حالت چهره چه احساسی را نشان می‌دهد؟
😀 شادی
😢 غم و اندوه
😠 عصبانیت
😨 ترس
😲 تعجب

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر کسی می‌گوید «من خوشحالم» ولی چهره‌اش غمگین است، حرفش را باور می‌کنی یا چهره‌اش را؟

جواب حدس: بیشتر آدم‌ها به چهره توجه می‌کنند و شک می‌کنند. برای همین بهتر است حرف و حالتمان با هم بخواند؛ و اگر حرف و چهرهٔ کسی با هم نمی‌خواند، با مهربانی بپرسیم.

مثال ۱. دوستت وقتی حرف می‌زنی مدام به ساعتش نگاه می‌کند. چه چیزی نشان می‌دهد؟

  1. این یک ارتباط غیرکلامی است.
  2. شاید حوصله ندارد یا عجله دارد.
  3. بهتر است به او بگوییم «اگر وقت نداری بعداً حرف می‌زنیم.»

مثال ۲. می‌خواهی بگویی «قبول دارم» بی‌حرف. چه می‌کنی؟

  1. سرت را تکان می‌دهی.
  2. به او نگاه می‌کنی.
  3. با لبخند ملایم نشان می‌دهی که فهمیدی.

راه دوم. برای فهمیدن احساس کسی دو راه داری: به حرفش گوش بده و به چهره‌اش نگاه کن. اگر هر دو یکی باشند مطمئن‌تری.

جواب فعالیت‌های ۵ تا ۹ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶ آمده است. کاربرگهٔ ۱ هم همان‌جا کامل جواب داده شده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶

پرسش ۱ (فعالیت ۵ (۱))دختری ناراحت است و برای دوستش درددل می‌کند، ولی دوستش مدام به کتابش نگاه می‌کند. کدام اصل گفت‌وگو رعایت نشده است؟

پاسخ را ببین

دقت و توجه به سخنان. دوستش به او گوش نمی‌دهد و حواسش جای دیگری است.

پرسش ۲ (فعالیت ۵ (۲))پسری با پدرش حرف می‌زند، در حالی که پدر سرگرم تعمیر ماشین است، و پسر پشت سر هم ماجرای فوتبال بازی کردنش با بچه‌ها را تعریف می‌کند. کدام اصل گفت‌وگو رعایت نشده است؟

پاسخ را ببین

انتخاب زمان مناسب گفت‌وگو. پدر سرگرم کار است و نمی‌تواند با حواس جمع گوش بدهد؛ بهتر است پسر صبر کند تا کار پدرش تمام شود و بعد ماجرا را تعریف کند.

پرسش ۳ (فعالیت ۵ (۳))معلم سؤالی طرح کرده و دانش‌آموزی در حال جواب دادن است. دانش‌آموز دیگری بدون اجازه جواب درست را می‌گوید. کدام اصل رعایت نشده است؟

پاسخ را ببین

قطع نکردن حرف گوینده. او باید صبر می‌کرد تا حرف همکلاسی‌اش تمام شود و اجازه می‌گرفت.

پرسش ۴ (فعالیت ۵ (۴))کسی در اینترنت از تو نام، سن، شمارهٔ تماس یا نشانی خانه را می‌پرسد. کدام اصل رعایت نمی‌شود؟

پاسخ را ببین

حفظ حریم شخصی. این‌ها اطلاعات شخصی‌اند و نباید به هر کسی داده شوند؛ باید با بزرگ‌ترها مشورت کرد.

پرسش ۵ (فعالیت ۶)هفت احساس (ترس، خجالت، شادی، تعجب، اندوه، اخم، عصبانیت) را برای هفت چهره شماره‌گذاری کن.

پاسخ را ببین

چهره‌ها از راست به چپ: ۱ ترس (که کتاب خودش داده است)، ۶ اخم (ابروهای گره‌خورده و لب‌های پایین)، ۷ عصبانیت (دندان‌های به هم فشرده)، ۵ اندوه (گوشه‌های لب پایین و ابروهای غمگین)، ۲ خجالت (گونه‌های سرخ و چشم‌های پایین‌افتاده)، ۳ شادی (لبخند باز)، ۴ تعجب (چشم‌های گرد و گشاد). اخم و عصبانیت به هم خیلی نزدیک‌اند و فرقشان در شدت است؛ اگر این دو را جابه‌جا نوشتی و دلیل آوردی، با معلمت درباره‌اش حرف بزن.

پرسش ۶ (فعالیت ۷)آیا تو در ارتباط با دیگران حریم شخصی آن‌ها را رعایت می‌کنی؟ چگونه؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «بله. پیش از برداشتن وسایل دیگران اجازه می‌گیرم، به پیام‌ها و گوشی کسی نگاه نمی‌کنم و اگر کسی نمی‌خواهد دربارهٔ موضوعی صحبت کند، سؤال نمی‌پرسم.» اگر هنوز در مواردی رعایت نمی‌کنی، می‌توانی بنویسی «می‌خواهم تمرین کنم».

پرسش ۷ (فعالیت ۸: کاربرگهٔ ۱ (صفحهٔ ۲۱) الف)عبارت‌های ارزیابی خودت را بخوان و برای هر کدام «بلی» یا «هنوز نه» را علامت بزن (گوش دادن، قطع نکردن، نگاه، نوبت، صدای مناسب، یک موضوع، بیان روشن، کنجکاوی نکردن و کلمه‌های مؤدبانه).

پاسخ را ببین

این کاربرگه ارزیابی صادقانهٔ خودت است و پاسخ درست و غلط ندارد. روش: ده جمله را بخوان؛ اگر معمولاً انجام می‌دهی «بلی» و اگر هنوز یاد نگرفته‌ای «هنوز نه» را علامت بزن. نمونه: ۱ بلی (نگاه می‌کنم)، ۲ بلی، ۳ هنوز نه، ۴ بلی، ۵ بلی، ۶ هنوز نه، ۷ بلی، ۸ بلی، ۹ بلی، ۱۰ بلی؛ یعنی دو مورد هنوز نه. صادق بودن مهم‌تر از «بلی» بیشتر است.

پرسش ۸ (فعالیت ۸: کاربرگهٔ ۱ (صفحهٔ ۲۱) ب)برای مواردی که پاسخ تو «هنوز نه» است چه تصمیمی می‌گیری؟

پاسخ را ببین

نمونه با همان دو «هنوز نه» (۳: دقت کردن و ۶: صحبت دربارهٔ یک موضوع): «از این هفته وقتی کسی حرف می‌زند، گوشی را کنار می‌گذارم و به او نگاه می‌کنم. وقتی در گفت‌وگو هستم، اول به یک موضوع می‌پردازم و بعد می‌روم سراغ موضوع بعدی. بعد از یک هفته دوباره خودم را ارزیابی می‌کنم.» تصمیم باید کوچک، مشخص و قابل انجام باشد.

پرسش ۹ (فعالیت ۹: به کار ببندیم ۱ (صفحهٔ ۲۰))بازی پانتومیم (به کار ببندیم ۱، صفحهٔ ۲۰): کلاس چند گروه می‌شود؛ هر گروه یک واژه یا موضوع را بی‌آن‌که حرف بزند اجرا می‌کند و بقیه حدس می‌زنند منظورش چیست.

پاسخ را ببین

روش: هر گروه یک کارت با واژه (مثلاً «شادی»، «ترس»، «خواب‌آلودگی»، «گرسنگی» یا «باران») برمی‌دارد و بدون حرف و فقط با حالت چهره و حرکت بدن نمایش می‌دهد. بقیه حدس می‌زنند. بعد بگویید کدام حالت‌ها آسان‌تر فهمیده شد. مهم است که هیچ کلمه‌ای گفته یا نوشته نشود. این بازی نشان می‌دهد ارتباط غیرکلامی چقدر می‌تواند روشن باشد.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ارتباط غیرکلامی یعنی چه؟
۲تکان دادن سر چه چیزی را نشان می‌دهد؟
۳هر چهره را به احساسش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

ما با و رفتارمان هم می‌توانیم ارتباط داشته باشیم.

۵کدام‌ها ارتباط غیرکلامی‌اند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶اگر در گفت‌وگو حرف و حالت چهره با هم نخوانند، چه می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه نمونه از ارتباط غیرکلامی بنویس.

چهرهٔ یک ناراحت و یک خوشحال را با کلمه توصیف کن.

اگر دوستت با چهرهٔ غمگین می‌گوید «چیزی نیست»، چه می‌کنی؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهارتباط غیرکلامی مهم نیست.

کتاب می‌گوید حالت چهره و رفتار به اندازهٔ حرف زدن و گوش دادن مهم‌اند.

درستدر ارتباط خوب چهره و رفتار هم مهم‌اند.

اشتباهفقط با چهره می‌شود همه‌چیز را فهمید.

چهره کمک می‌کند ولی گاهی باید به حرف هم گوش داد.

درستهم به حرف گوش می‌دهیم و هم به چهره نگاه می‌کنیم.

فراتر از کتابزبان بدن و ایموجیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی حالت‌های چهره در بیشتر جاهای دنیا شبیه‌اند: لبخند و اخم را همه می‌فهمند. ولی بعضی حرکت‌ها در هر کشور معنای فرق دارند؛ مثلاً یک حرکت دست ممکن است در جایی مؤدبانه و در جای دیگر نامناسب باشد. وقتی با گوشی پیام می‌دهیم چهره‌مان دیده نمی‌شود و برای همین ایموجی‌ها را اختراع کرده‌اند تا حالت چهره را نشان بدهند. دانشمندان کامپیوتر برنامه‌هایی ساخته‌اند که از روی عکس چهره حدس می‌زنند فرد چه احساسی دارد، ولی این برنامه‌ها ممکن است اشتباه کنند چون هر آدم جور خودش احساسش را نشان می‌دهد. بهترین راه فهمیدن احساس دیگران هنوز این است که با مهربانی بپرسی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

گوینده و شنونده کیست؟

گوینده کسی است که صحبت می‌کند و شنونده کسی که گوش می‌دهد. در هر گفت‌وگو این دو نقش جابه‌جا می‌شود.

نکته‌های گوش دادن و صحبت کردن خوب چیست؟

شنونده دقت می‌کند، حرف را قطع نمی‌کند، نگاه می‌کند و گوینده را تشویق می‌کند. گوینده به شنونده نگاه می‌کند، صدای مناسب دارد، روشن می‌گوید، زمان مناسب انتخاب می‌کند و مؤدب است.

حریم شخصی چیست؟

چیزهایی از زندگی و فضای هر کس است که ورود به آن‌ها اجازه می‌خواهد، مثل اتاق، پیام‌ها و موضوع‌های خصوصی. در اینترنت هم باید اطلاعات شخصی را حفظ کرد.

ارتباط غیرکلامی چیست؟

رساندن پیام بدون کلمه، با حالت چهره، حرکت بدن و رفتار؛ مثل لبخند و تکان دادن سر.

جواب کاربرگهٔ ۱ «خودتان را ارزیابی کنید» چیست؟

این کاربرگه را فعالیت ۸ صفحهٔ ۶ می‌خواهد. ده جملهٔ گوش دادن و صحبت کردن را می‌خوانی و «بلی» یا «هنوز نه» را علامت می‌زنی، بعد برای موردهای «هنوز نه» تصمیم می‌گیری. نمونهٔ کامل در همین صفحه، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶» آمده است.

جواب «به کار ببندیم ۱» (پانتومیم) چیست؟

گروه‌ها یک واژه را بدون حرف و فقط با چهره و حرکت بدن نمایش می‌دهند و بقیه حدس می‌زنند. روش و نمونه در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۶» همین صفحه آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها