آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱۶

سفر به کربلا (۱)، به زبان ساده

نقشه‌ای کاغذی از یک جلگه با دو روبان آبی که به هم می‌رسند، قطب‌نما و هواپیمای اسباب‌بازی، روباتی چرخ‌دار کنار جامی طلایی، سبد خرما و خوشه‌های گندم و بطری نفت، و لوحی گلی با خط‌های میخی

عماد در مسابقه برنده شده و به کربلا می‌رود. می‌بینی عراق کجاست، چه رودها، شهرها و آب‌وهوایی دارد و چرا آثار باستانی فراوانی در آن مانده است.

صفحه‌های ۱۰۰ تا ۱۰۲ کتاب۲ بخش۲۸ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • همسایه بودن عراق را با نقشه توضیح بدهی و بگویی چطور می‌شود به آن سفر کرد
  • دجله، فرات، اروندرود و شهرهای مهم عراق را روی نقشه بخوانی
  • آب‌وهوا، محصول‌ها و ثروت نفتی عراق را بر اساس درس بگویی
  • کاربرگهٔ ۱۳ دربارهٔ عراق را کامل حل کنی

پیش‌نیاز: چهار جهت اصلی و خواندن نقشه؛ تعریف همسایه و شبه‌جزیره

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱سفر به کربلا (۱)

این درس: صفحهٔ ۱۰۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چهار جهت اصلی را نام ببر.

۲. به چه کشوری «همسایه» می‌گوییم؟

جواب: ۱. شمال، جنوب، شرق و غرب. ۲. کشوری که مرزش به مرز کشور ما می‌رسد.

عماد برنده شده است#

عماد دانشجوی مهندسی مکانیک است و علاقهٔ زیادی به پژوهش و کار علمی دارد. یک عصر با شادی وارد خانه می‌شود و خبر می‌دهد که او و یکی از هم‌کلاسی‌هایش با رباتی که ساخته‌اند در مسابقهٔ علمی دانشگاه اول شده‌اند. یکی از جایزه‌های آن‌ها سفر به کربلاست و هفتهٔ بعد حرکت می‌کنند. مادر به او تبریک می‌گوید و یادآوری می‌کند که برای این سفر مقدس باید آماده شود.

آماده شدن برای سفر یعنی قبل از رفتن دربارهٔ جای تازه اطلاعات جمع کنی: کجاست، چه شکلی است، چطور به آن‌جا می‌رسیم. عماد هم همین را می‌گوید: می‌خواهد با برادرش در اینترنت جست‌وجو کند و نقشهٔ عراق و جای مکان‌های زیارتی را ببیند.

کربلا کجاست؟#

کربلا شهری در کشور عراق است. عماد به برادرش می‌گوید کربلا در کشور همسایهٔ ایران، یعنی عراق، قرار دارد. در شکل ۱ ببین که عراق در غرب ایران است.

کشور همسایه یعنی کشوری که مرزش به مرز کشور ما می‌رسد. عراق همسایهٔ غربی ایران است.

چطور به عراق سفر کنیم؟#

برای رفتن به عراق دو راه هست: راه زمینی، یعنی روی خشکی و از مرز، و راه هوایی، یعنی با هواپیما. عماد و دوستش راه هوایی را انتخاب کرده‌اند.

قبل از ادامه، حدس بزن: چرا مردم برای سفر به شهر دور معمولاً هواپیما را انتخاب می‌کنند؟

جواب حدس: چون هواپیما در خط تقریباً مستقیم پرواز می‌کند و زود می‌رسد. در شکل ۱ فاصلهٔ هوایی تهران تا کربلا حدود ۷۶۰ کیلومتر است. روی زمین با پیچ‌وخم جاده‌ها و مرز راه طولانی‌تر و زمان بیشتر می‌شود.

(برای سفر به کشور دیگر معمولاً مدارکی مثل گذرنامه لازم است و بزرگ‌ترها آن را فراهم می‌کنند.)

مثال ۱. با شکل ۱ بگو عراق نسبت به ایران در کدام جهت است.

  1. ایران در سمت راست نقشه است و عراق در سمت چپ.
  2. بالای نقشه شمال است، پس چپ می‌شود غرب.
  3. عراق در غرب ایران است.

مثال ۲. عماد می‌خواهد از تهران با هواپیما به کربلا برود. مسیر هوایی را با دو شهر توصیف کن.

  1. مبدأ: تهران، در ایران.
  2. مقصد: کربلا، در عراق.
  3. مسیر مستقیم از تهران به جنوب غربی می‌رود، چون عراق در غرب است.

راه دوم. برای فهمیدن موقعیت یک کشور می‌توانی نقشه نگاه کنی یا از گوشی کمک بگیری. نقشه می‌گوید کجاست؛ برنامهٔ نقشه حتی فاصله و زمان را هم می‌گوید.

بعد از خواندن درس بعدی، می‌توانی نقشهٔ عراق را با دقت بخوانی.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کربلا در کدام کشور است؟
۲عراق نسبت به ایران در کدام سمت قرار دارد؟
۳«کشور همسایه» یعنی چه؟
۴عماد و دوستش با چه راهی به عراق سفر می‌کنند؟
۵داستان عماد را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۶هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با شکل ۱ بگو کدام کشورها در همسایگی عراق هستند و هر کدام در کدام سمت است.

یک نفر می‌خواهد از شهر شما به کربلا برود. سه چیز که باید قبل از سفر دربارهٔ عراق بداند را بنویس.

فاصلهٔ هوایی تهران تا کربلا حدود ۷۶۰ کیلومتر است. اگر هواپیمایی در هر ساعت حدود ۷۰۰ کیلومتر برود، پرواز مستقیم تقریباً چند ساعت طول می‌کشد؟ جواب را گرد کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکربلا در ایران است.

کربلا شهری در کشور عراق است. عراق همسایهٔ غربی ایران است و باید از مرز یا هوا به آن‌جا رفت.

درستکربلا شهری در کشور عراق است.

اشتباهکشور همسایه یعنی هر کشوری که نزدیک ماست.

همسایه بودن به مرز مشترک بستگی دارد، نه صرفاً به نزدیکی. کشوری که مرزش به مرز ما نمی‌رسد، همسایه نیست.

درستکشور همسایه، کشوری است که مرزش به مرز کشور ما می‌رسد.

اشتباهبه عراق فقط با هواپیما می‌شود رفت.

کتاب می‌گوید هم از راه زمینی و هم از راه هوایی می‌توان به عراق رفت.

درستبه عراق هم از راه زمینی می‌شود رفت و هم از راه هوایی.

فراتر از کتابساختن روبات و مسابقه‌های علمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در داستان این درس، عماد و دوستش با ساختن یک روبات در مسابقهٔ علمی برنده شدند. در دنیا هم مسابقه‌های روبات‌سازی برای نوجوانان و دانش‌آموزان هست. معمولاً کار از سه مرحله می‌گذرد: طراحی، ساختن و آزمایش. گروه‌ها طرح را روی کاغذ می‌کشند، قطعات را سوار می‌کنند و روبات را بارها امتحان می‌کنند تا اشتباه‌ها پیدا و درست شوند. مهندس مکانیک مثل عماد بیشتر با بدنهٔ روبات کار دارد: چرخ، بازو و موتور. بخش «مغز» روبات را برنامه‌نویسی می‌سازد، مثلاً با کد پایتون. اگر دوست داری خودت هم روبات بسازی، می‌توانی با دورهٔ آیرو شروع کنی؛ آن‌جا با یک بُرد کوچک و کد، گام‌به‌گام ساختن روبات را یاد می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲جمهوری عراق

این درس: صفحه‌های ۱۰۱ تا ۱۰۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. عراق نسبت به ایران در کدام سمت است؟

۲. به سرزمینی که از سه طرف آب دارد چه می‌گوییم؟

جواب: ۱. غرب. ۲. شبه‌جزیره.

جمهوری عراق#

عراق در غرب ایران قرار دارد و با آن مرز مشترک دارد. پایتختش بغداد است. شکل ۲ را ببین: در شمال ترکیه، در غرب سوریه و اردن، در جنوب عربستان و در جنوب شرقی کویت و خلیج فارس است.

زمین و رودها#

عراق بیشتر سرزمینی هموار و کم‌ارتفاع است و فقط گوشهٔ کوچکی از شمالش کوهستانی است. دشت بزرگ عراق را دو رود دجله و فرات ساخته‌اند: آن‌ها گل و خاک با خود می‌آورند و در دشت ته‌نشین می‌کنند. به این خاک آبرفت می‌گویند.

دجله و فرات در جنوب عراق به هم می‌رسند و در پایان به خلیج فارس می‌ریزند. در نقشه‌ها این بخش اروندرود (شط‌العرب) نام دارد. رود کارون از ایران می‌آید و به اروندرود می‌ریزد.

آب‌وهوا#

هوای عراق بسیار گرم و خشک است؛ در تابستان گرما از ۴۰ درجهٔ سانتی‌گراد هم می‌گذرد. فقط کنار دریا هوا گرم و نمناک است.

کار و محصول‌های عراق#

عراق نفت‌خیز است، یعنی نفت زیادی در زمینش هست و با استخراج و فروش آن پول زیادی به دست می‌آورد. نقشهٔ کتاب چاه‌های نفت را کنار موصل و کرکوک نشان می‌دهد.

کتاب خرما را مهم‌ترین محصول کشاورزی عراق می‌داند و می‌گوید باغ‌های نخل فراوانی دارد. بصره بندر مهم این کشور است.

مردم عراق#

دین بیشتر مردم عراق اسلام است و کتاب می‌گوید بیش از نیمشان شیعه‌اند. زبان بیشتر مردم عربی است. یکی از غذاهای معروف عراقی از گوشت و برنج درست می‌شود و یکی از شیرینی‌هایش با آرد و روغن و خرما و کنجد پخته می‌شود.

شهرهای مقدس#

روی نقشهٔ کتاب شهرهای مقدس و زیارتی با نقطهٔ قرمز نشان داده شده‌اند: سامرا، کاظمین (که بخشی از بغداد است)، کربلا و نجف. در شکل ۲ سه‌تایشان با حلقه مشخص‌اند.

سرزمین بین‌النهرین#

بین‌النهرین یعنی سرزمین میان دو رود، یعنی میان دجله و فرات. حدود چهار هزار سال پیش سه تمدن بزرگ، سومر و آکد و آشور، در آن‌جا شکل گرفتند و بناها و آثارشان هنوز در عراق هست. قبل از ادامه، حدس بزن: چرا تمدن‌های بزرگ کنار دو رود پدید آمدند؟

جواب حدس: رود آب می‌دهد و خاک آبرفتی برای کشاورزی خوب است. وقتی غذا و آب هست، شهر و بنا و تمدن می‌تواند رشد کند. این استدلال خود ماست و با آن‌چه کتاب دربارهٔ جلگه و رودها می‌گوید می‌خواند.

زندگی مردم در سال‌های اخیر#

کتاب می‌گوید زندگی مردم عراق در دورهٔ حکومت قبلی این کشور سخت بود؛ در سال ۱۳۵۹ آن حکومت به ایران حمله کرد و جنگی هشت‌ساله شروع شد. با ورود نظامیان آمریکایی به عراق، این حکومت پایان یافت. اما به نوشتهٔ کتاب، از آن زمان هم جنگ‌های داخلی و حضور گروه‌های خارجی و نظامیان آمریکایی ناامنی آورده و وضع اقتصادی و اجتماعی مردم خوب نیست. این‌ها روایت کتاب است؛ وضع کشورها با گذشت زمان تغییر می‌کند.

مثال ۱. با شکل ۲ بگو دجله و فرات کجا به هم می‌رسند و بعدش به کجا می‌ریزند.

  1. هر دو رود از شمال به جنوب می‌روند.
  2. در جنوب عراق به هم می‌پیوندند و اروندرود را می‌سازند.
  3. اروندرود به خلیج فارس می‌ریزد.

مثال ۲. دو شهر نفت‌خیز عراق و یک بندر مهم را نام ببر.

  1. نشانهٔ چاه نفت در موصل و کرکوک است.
  2. بندر مهم عراق بصره است و در جنوب قرار دارد.

راه دوم. برای یادسپردن عراق، چند کلمهٔ کلیدی بنویس: غرب ایران، بغداد، دجله و فرات، نفت، خرما، بصره. هر کدام یک تکه از درس است.

جواب فعالیت و کاربرگهٔ ۱۳ را در صفحهٔ ۱۰۲ ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۲

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (متن درس جمهوری عراق))متن درس «جمهوری عراق» را بخوان و کاربرگهٔ ۱۳ را در کلاس انجام بده. (پاسخ‌های کاربرگه در همین صفحه است.)

پاسخ را ببین

این فعالیت می‌گوید متن را بخوانی و کاربرگهٔ ۱۳ را حل کنی. جواب هر پرسش کاربرگه، پایین، با شمارهٔ خودش آمده است. شکل ۲ و جدول‌های همین درس به پرسش‌های نقشه‌خوانی کمک می‌کنند.

پرسش ۲ (کاربرگهٔ ۱۳ (صفحهٔ ۱۰۹)، نقشه‌خوانی ۱)عراق به کدام دریا راه دارد؟

پاسخ را ببین

خلیج فارس. عراق در جنوب شرقی‌اش به خلیج فارس می‌رسد؛ اروندرود هم همان‌جا به خلیج فارس می‌ریزد.

پرسش ۳ (کاربرگهٔ ۱۳، نقشه‌خوانی ۲)مهم‌ترین بندر عراق چه نام دارد؟

پاسخ را ببین

بصره. این شهر در جنوب عراق نزدیک اروندرود است و کتاب آن را بندر مهم معرفی می‌کند.

پرسش ۴ (کاربرگهٔ ۱۳، نقشه‌خوانی ۳)جلگهٔ پهناور عراق از آبرفت کدام رودها پدید آمده است؟

پاسخ را ببین

از آبرفت دو رود دجله و فرات. آبرفت خاکی است که رود با خودش می‌آورد و ته‌نشین می‌کند؛ از همین رو خاک جلگه برای کشاورزی خوب است.

پرسش ۵ (کاربرگهٔ ۱۳، نقشه‌خوانی ۴)دو شهر عراق را که چاه نفت دارند نام ببر.

پاسخ را ببین

موصل و کرکوک. در نقشهٔ کتاب نشانهٔ چاه نفت کنار این دو شهر است. در شکل ۲ ما هم با لوزی نشانشان داده‌ایم.

پرسش ۶ (کاربرگهٔ ۱۳، نقشه‌خوانی ۵)شهرهای مقدس و زیارتی عراق را نام ببر.

پاسخ را ببین

روی نقشهٔ کتاب با نقطهٔ قرمز چهار شهر نشان داده شده است: سامرا، کاظمین، کربلا و نجف. کاظمین بخشی از بغداد است. در شکل ۲ سامرا و کربلا و نجف را با حلقه نشان داده‌ایم.

پرسش ۷ (کاربرگهٔ ۱۳، پرسش ۶ (الف))روی نقشهٔ کوچک کاربرگه (عراق، کویت و ایران) نام رودها را بنویس.

پاسخ را ببین

روی این نقشه دجله و فرات از شمال می‌آیند و در جنوب به هم می‌رسند و اروندرود را می‌سازند؛ کارون از ایران می‌آید و به اروندرود می‌ریزد. پس نام‌ها: دجله، فرات، اروندرود و کارون.

پرسش ۸ (کاربرگهٔ ۱۳، پرسش ۶ (ب))کدام رود از داخل ایران به اروندرود می‌ریزد؟

پاسخ را ببین

رود کارون. این رود از ایران می‌گذرد و نزدیک خرمشهر به اروندرود می‌رسد.

پرسش ۹ (کاربرگهٔ ۱۳، پرسش ۷)ایران و عراق در صادرات کدام کالا شبیه به هم هستند؟

پاسخ را ببین

نفت. عراق کشوری نفت‌خیز است که از تولید و فروش نفت درآمد زیادی دارد؛ ایران هم نفت‌خیز است و نفت صادر می‌کند. هر دو کشور از فروش نفت به کشورهای دیگر درآمد دارند.

پرسش ۱۰ (کاربرگهٔ ۱۳، پرسش ۸)چرا کشور عراق آثار باستانی زیادی دارد؟

پاسخ را ببین

چون در بین‌النهرین، یعنی میان دجله و فرات، حدود چهار هزار سال پیش تمدن‌های بزرگی مثل سومر و آکد و آشور شکل گرفتند و آثارشان در این سرزمین مانده است.

پرسش ۱۱ (کاربرگهٔ ۱۳، پرسش ۹)چرا مردم عراق در شرایط سختی زندگی می‌کنند؟

پاسخ را ببین

کتاب می‌گوید در دورهٔ حکومت قبلی زندگی مردم سخت بود و بعد از آن هم جنگ‌های داخلی و حضور گروه‌های خارجی ناامنی آورده و وضع اقتصادی و اجتماعی خوب نیست. یعنی ناامنی و مشکلات اقتصادی زندگی را سخت کرده است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جلگهٔ پهناور عراق از آبرفت کدام رودها پدید آمده است؟
۲مهم‌ترین بندر عراق کدام شهر است؟
۳جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

عراق همسایهٔ ایران است و پایتختش نام دارد.

۴هر شهر را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵آب‌وهوای عراق به‌طور کلی چگونه است؟
۶بیشتر خاک عراق چه شکلی است؟
۷مهم‌ترین محصول کشاورزی عراق به نوشتهٔ کتاب چیست؟
۸چرا در عراق بناها و آثار باستانی زیادی وجود دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با شکل ۲ سه شهر عراق را که چاه نفت دارند یا مقدس‌اند نام ببر و برای هر کدام بنویس چه‌چیز دارد.

یک شباهت و یک فرق میان عراق و ایران بنویس، به شکلی که با درس بخواند.

رود کارون از ایران می‌آید و رود دجله از شمال عراق. هر دو در جنوب به کجا می‌ریزند؟ آن را توضیح بده.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمهٔ خاک عراق کوهستانی است.

کتاب می‌گوید فقط بخش کوچکی از شمال عراق کوهستانی است. بیشتر خاک آن زمین‌های پست و جلگه‌ای است.

درستبیشتر عراق پست و جلگه‌ای است و فقط شمالش کوهستانی است.

اشتباههمهٔ مردم عراق شیعه‌اند.

کتاب می‌گوید بیشتر مردم عراق مسلمان‌اند و بیش از نیمی از جمعیت شیعه‌اند؛ پس «همه» درست نیست.

درستبیش از نیمی از مردم عراق شیعه‌اند و بیشتر مردم عربی صحبت می‌کنند.

اشتباهبغداد بندر مهم عراق است.

بغداد پایتخت است و کنار دریا نیست. بندر مهم عراق بصره است.

درستبغداد پایتخت و بصره بندر مهم عراق است.

فراتر از کتابخط میخی و هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مردم بین‌النهرین از قدیمی‌ترین ملت‌هایی بودند که نوشتن را اختراع کردند. آن‌ها با ابزار نوک‌تیزی روی لوح‌های گلی نشانه‌هایی به شکل میخ می‌کشیدند؛ به همین دلیل آن را خط میخی می‌نامند. این نوشتن حدود ۵۰۰۰ سال پیش شروع شد. هزاران لوح گلی در موزه‌ها و زیر خاک مانده است. خواندن آن‌ها کار سختی است، چون نشانه‌ها زیاد و لوح‌ها اغلب شکسته‌اند. امروز پژوهشگران برنامه‌های رایانه‌ای هوشمند ساخته‌اند که به خواندن بعضی از این خط‌ها کمک می‌کنند، ولی بازبینی نهایی را همچنان متخصص انجام می‌دهد. اگر روزی ماشین‌ها همهٔ لوح‌ها را بخوانند، شاید چیزهای تازه‌ای از زندگی دوران‌های قدیم بفهمیم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

کربلا در کدام کشور است؟

کربلا شهری در کشور عراق است. عراق همسایهٔ غربی ایران است و هم از راه زمینی و هم از راه هوایی می‌شود به آن سفر کرد.

جواب کاربرگهٔ ۱۳ مطالعات اجتماعی پنجم (عراق) کجاست؟

جواب تمام ۹ پرسش کاربرگهٔ ۱۳ (نقشه‌خوانی، رودها، نفت، آثار باستانی و شرایط زندگی مردم) در بخش دوم همین درس، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۲»، آمده است.

مهم‌ترین بندر عراق کدام است؟

بصره، در جنوب عراق و نزدیک اروندرود، بندر مهم عراق است.

رودهای مهم عراق کدام‌اند؟

دجله و فرات. این دو در جنوب به هم می‌رسند و اروندرود (شط‌العرب) را می‌سازند که به خلیج فارس می‌ریزد. کارون از ایران به اروندرود می‌ریزد.

بین‌النهرین یعنی چه؟

یعنی سرزمین میان دو رود، دجله و فرات. حدود چهار هزار سال پیش تمدن‌های بزرگی مثل سومر، آکد و آشور در آن پدید آمدند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها