بخش ۱بازگشت از سفر حج
این درس: صفحههای ۹۲ تا ۹۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چهار جهت اصلی را نام ببر.
۲. روی یک خط زمان، رویدادی که زودتر اتفاق افتاده کجا قرار میگیرد؟
جواب: ۱. شمال، جنوب، شرق و غرب. ۲. اول خط. خطهای این درس از چپ به راست کشیده شدهاند، پس رویداد قدیمیتر سمت چپ است.
وقتی حاجیها برمیگردند#
خانوادهٔ سارا برای بازگشت پدر و مادرش خانه را آماده کردهاند. چند نفر به فرودگاه رفتهاند و بقیه در خانه منتظرند. بچهها حلقهٔ گل به گردن پدر و مادر میاندازند و آنها را بغل میکنند. دو روز بعد، وقتی پدر و مادر کمی استراحت کردهاند، بچهها دورشان مینشینند و دربارهٔ سفر میپرسند.
حج چیست؟#
حج سفری است که مسلمانان برای دیدن خانهٔ کعبه و انجام کارهای ویژهٔ آن به شهر مکه میروند.
پدر سارا تعریف میکند که هواپیما آنها را به جَدّه رساند، بعد راهی مکه شدند و در تمام مسیر بیابان دیدند. دو شهر مقدس مکه و مدینه هر دو در کشور عربستاناند.
| مرحله | چه شد؟ |
|---|---|
| پرواز | فرود در فرودگاه جَدّه |
| راه زمینی | رفتن به سمت مکه، از میان بیابان |
| مقصد | مکه و مدینه، دو شهر مقدس در عربستان |
چرا مکه شهر مقدس است؟#
مکه شهری مقدس است، چون خانهٔ کعبه در آنجاست.
خانهٔ کعبه در مسجدالحرام است و کتاب آن را بزرگترین و مهمترین مسجد دنیا میداند. پس مکه بهخاطر کعبه ارزش ویژه دارد، نه بهخاطر بزرگبودن شهر.
قبله چیست؟#
قبله جهتی است که مسلمانان هنگام نماز به سمت آن میایستند. قبلهٔ مسلمانان جهان خانهٔ کعبه است.
قبل از ادامه، حدس بزن: مسلمانانی که در کشورهای مختلف زندگی میکنند هر روز رو به کعبه نماز میخوانند. آیا همهٔ آنها به یک جهت (مثلاً جنوب) میایستند؟
جواب حدس: نه. کعبه یک نقطه است و آدمها از جاهای مختلف به آن نگاه میکنند. کسی که در شمال کعبه است رو به جنوب میایستد و کسی که در جنوب آن است رو به شمال. در شکل ۱ ببین: مقصد یکی است، ولی جهتِ هر کس فرق میکند.
طواف چیست؟#
طواف یعنی چرخیدن دور خانهٔ کعبه. حاجیها در زمان حج این کار را انجام میدهند.
مکه در روزهای آغاز اسلام#
مادر سارا از چیزهایی میگوید که در سفر دیده است: غار حرا و شعب ابیطالب. این ماجراها پیش از هجرت پیامبر به مدینه اتفاق افتادهاند. هر کدام را در یک بخش بخوان.
غار حرا و بعثت#
نزدیک مکه غاری به نام حرا هست. پیامبر اسلام (ص) گاهی در آن غار تنها مینشست و با خدا راز و نیاز میکرد. در همین غار خدا او را به پیامبری برانگیخت. به این رویداد بعثت میگویند؛ یعنی برانگیخته شدن پیامبر برای رساندن پیام خدا به مردم.
دعوت پنهانی و دعوت آشکار#
پیامبر (ص) دعوتش را بیسروصدا شروع کرد: سه سال فقط با نزدیکانش، یعنی خویشاوندان و آشنایان، دربارهٔ اسلام حرف زد. هرچه مسلمانها بیشتر میشدند، گاهی در درّهها و کوههای کنار مکه جمع میشدند تا عبادت کنند و همدیگر را ببینند. سه سال که گذشت، خدا به پیامبر فرمان داد دعوت را برای همه آشکار کند.
چرا مخالفان نگران شدند؟#
وقتی صدای اسلام در عربستان پیچید، ثروتمندان و بزرگان مکه نگران شدند. کتاب سه دلیل میگوید:
- بتپرستی از میان میرفت؛
- دین تازه همهٔ مردم را برابر میدانست؛
- فرمانروایی همراه با زور و ستم آنها ادامه پیدا نمیکرد.
نخست کوشیدند او را با پول و مقام از دعوتش منصرف کنند؛ پیامبر این پیشنهادها را رد کرد. بعد به آزار او و پیروانش پرداختند. بعضی مسلمانها با صبر ایستادند و بعضی در همین راه شهید شدند. خود پیامبر هم آزار دید، ولی همچنان مهربانانه مردم را به راه خدا میخواند.
حبشه و شعب ابیطالب#
فشار مخالفان آنقدر شد که پیامبر دستور داد گروهی از مسلمانها به سرزمین حبشه بروند. پادشاه حبشه عادل بود و مسلمانها در آنجا میتوانستند آزاد زندگی کنند. بعد خود پیامبر و یارانش سه سال در درّهای نزدیک مکه به نام شعب ابیطالب با سختی زیاد زندگی کردند. مخالفان قرار گذاشته بودند که با مسلمانها رفتوآمد و داد و ستد و وصلت نکنند. متن این قرار را نوشتند و در خانهٔ کعبه نگه داشتند.
پس از مدتی خدا پیامبر را آگاه کرد که موریانه نوشتهٔ مخالفان را خورده است. ابوطالب، عموی پیامبر، این را به مخالفان گفت و از آنها خواست نوشته را بیاورند. آنها دیدند حرف پیامبر درست است و اجازه دادند او و مسلمانها به مکه برگردند.
مثال ۱. هر رویداد را به توضیحش وصل کن: ۱) بعثت ۲) دعوت پنهانی ۳) دعوت آشکار.
- بعثت: برگزیده شدن پیامبر در غار حرا.
- دعوت پنهانی: سه سال دعوت خویشاوندان و آشنایان، بیسروصدا.
- دعوت آشکار: دعوت همهٔ مردم، پس از دستور خدا.
مثال ۲. در خط زمان شکل ۲، «اقامت در شعب ابیطالب» چندم است و چه چیزی پیش از آن میآید؟
- شمارهٔ ۵، آخرین رویداد.
- پیش از آن هجرت گروهی به حبشه بود، شمارهٔ ۴.
- این ترتیب با متن میخواند: اول آزارها، بعد حبشه، بعد شعب.
راه دوم. برای مرتبکردن رویدادها میتوانی از «چرا» کمک بگیری: دعوت آشکار مخالفان را نگران کرد، نگرانیشان به آزار رسید، آزار علت هجرت به حبشه شد و پیماننامهٔ مخالفان علت ماندن در شعب. هر رویداد از رویداد قبلی میآید.
جواب فعالیتهای ۴ تا ۶ کتاب (دلیل نگرانی مخالفان، رفتار پیامبر با آزار و ترتیب رویدادها) در صفحهٔ ۹۶ است.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
پنج رویداد را مرتب کن و کنار هر کدام بنویس چه چیزی علت رویداد بعدی بود: بعثت، دعوت پنهانی، دعوت آشکار، هجرت به حبشه، شعب ابیطالب.
کسی میگوید: «همهٔ مسلمانان دنیا رو به یک جهت نماز میخوانند.» به او توضیح بده کجایش درست است و کجایش نادرست.
پیامبر (ص) در برابر آزار مخالفان دو کار کرد. آنها را بنویس و بگو یکی از آنها چه ربطی به «مهربانی» دارد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهکعبه یک شهر در عربستان است.
کعبه نام یک خانه است، نه شهر. شهری که کعبه در آن است مکه نام دارد.
درستخانهٔ کعبه در مسجدالحرام و در شهر مکه است.
اشتباهحبشه همان شعب ابیطالب است، چون هر دو جای پناه مسلمانان بودند.
حبشه سرزمینی آنسوی دریای سرخ بود که مسلمانان به آنجا مهاجرت کردند. شعب ابیطالب درّهای نزدیک مکه بود که پیامبر و یارانش آنجا ماندند.
درستحبشه یک سرزمین است و شعب ابیطالب یک درّه. گروهی از مسلمانان به حبشه رفتند، ولی پیامبر در شعب بود.
اشتباهبعثت یعنی سفر پیامبر به مدینه.
بعثت برگزیده شدن پیامبر برای رساندن پیام خدا است و در غار حرا نزدیک مکه اتفاق افتاد. سفر به مدینه نام دیگری دارد.
درستبعثت، برگزیده شدن پیامبر در غار حرا است.
فراتر از کتاباز بزرگترها بپرسبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
این درس با گفتوگوی یک خانواده شروع میشد: بچهها از پدر و مادر دربارهٔ سفرشان میپرسیدند. تاریخدانها به این کار «تاریخ شفاهی» میگویند؛ یعنی جمعکردن خاطرهها از زبان آدمهایی که چیزی را دیده یا شنیدهاند. هر خانواده گنجی از خاطره دارد: سفرها، شهرها و روزهای مهم. اگر کسی در خانوادهات سفری مهم رفته، چند سؤال آماده کن: کجا رفتی؟ چه دیدی؟ چه چیزی تعجبآورت بود؟ جوابها را بنویس یا با اجازهٔ او ضبط کن. بعد با نقشه یا کتاب بررسی کن که آنچه گفته با نقشه و متن درس میخواند یا نه. اینطور، هم خاطره حفظ میشود و هم تمرین میکنی که از چند منبع کمک بگیری. امروز میتوانی عکس و فیلم کوتاه هم همراهش نگه داری.
بخش ۲شبهجزیرهٔ عربستان؛ پیدا کردن جهت قبله
این درس: صفحههای ۹۴ تا ۹۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چه رویدادی در غار حرا اتفاق افتاد؟
۲. قبلهٔ مسلمانان جهان کجاست؟
جواب: ۱. بعثت، یعنی برگزیده شدن پیامبر (ص). ۲. خانهٔ کعبه در مکه.
شبهجزیره چیست؟#
شبهجزیره تکهای از خشکی است که سه سمتش را آب گرفته و فقط یک سمتش به خشکی دیگر پیوسته است. «شبه» یعنی شبیه. شبهجزیره شبیه جزیره است، ولی جزیره از هر چهار طرف آب دارد.
| جزیره | شبهجزیره | |
|---|---|---|
| طرفهای آب | همهٔ طرفها | سه طرف |
| طرف خشکی | هیچکدام | یک طرف |
شبهجزیرهٔ عربستان#
کشور عربستان روی یک شبهجزیره است. شکل ۳ را ببین. غرب آن دریای سرخ است و شمال شرقیاش خلیج فارس. در شرق دریای عمان و در جنوب اقیانوس هند قرار دارد. فقط در شمال به خشکی میرسد.
پدر سارا گفت تمام راه بیابان بود، پس آبوهوای این سرزمین خشک و بیابانی است.
چرا مکه مهمترین شهر بود؟#
در آغاز اسلام، مکه مهمترین شهر عربستان بود، به دو دلیل: کاروانهای بازرگانی از کنارش میگذشتند و کعبه هم آنجا بود. کاروانها از یمن، در امتداد غرب عربستان، به شام میرفتند و کشتیهای تجاری هم از اقیانوس هند میآمدند. مکه و مدینه روی همین راه بودند.
قبلهنما چیست؟#
قبلهنما وسیلهای شبیه قطبنماست که جهت مکه را نشان میدهد. قطبنمای معمولی شمال را نشان میدهد، ولی عقربه یا علامت قبلهنما به سمت قبله میرود.
چطور جهت قبله را پیدا کنیم؟#
قبل از ادامه، حدس بزن: در تهران، قبله بیشتر به جنوب است یا به غرب؟ و در بندرعباس؟
جواب حدس: عربستان در جنوب غربی ایران است، پس از تهران قبله جنوب غربی است. بندرعباس خیلی شرقیتر از مکه است ولی فقط کمی شمالیتر؛ پس قبلهاش به غرب نزدیکتر است. تبریز خیلی شمالیتر از مکه است؛ پس قبلهاش به جنوب نزدیکتر است. شکل ۴ همین را نشان میدهد.
| شهر | جهت قبله (تقریبی) | زاویه از شمال (تقریبی) |
|---|---|---|
| تبریز | جنوب غربی، نزدیک به جنوب | حدود ۲۰۰ درجه |
| تهران | جنوب غربی | حدود ۲۱۸ درجه |
| مشهد | جنوب غربی، کمی بیشتر به غرب | حدود ۲۳۵ درجه |
| بندرعباس | جنوب غربی، نزدیک به غرب | حدود ۲۵۲ درجه |
زاویهها را از شمال و در جهت عقربههای ساعت شمردهایم: جنوب درست ۱۸۰ درجه و غرب درست ۲۷۰ درجه است. عددها را خودمان با مختصات شهرها و کعبه روی کرهٔ زمین حساب کردهایم و تقریبیاند؛ کتاب فقط میگوید در ایران قبله جنوب غربی است.
نکتهٔ مهم: این جدول فقط برای ایران است. کسی که در کشور دیگری زندگی میکند، جهت قبلهاش جور دیگری است. مثلاً از لندن قبله جنوب شرقی (حدود ۱۱۹ درجه) و از نیویورک شمال شرقی (حدود ۵۹ درجه) است؛ این جهتها تقریبیاند و با مختصات شهرها حساب شدهاند.
مثال ۱. با قبلهنما، قبله را چطور پیدا میکنی؟
- قبلهنما را روی سطح صاف و دور از آهن و گوشی نگه دار.
- صبر کن عقربه آرام بگیرد.
- جهتی را که عقربه یا علامت کعبه نشان میدهد بخوان.
- رو به همان جهت بایست.
مثال ۲. سه شهر تبریز، تهران و بندرعباس را از «بیشتر جنوب» تا «بیشتر غرب» مرتب کن.
- طبق جدول، قبلهٔ تبریز نزدیک به جنوب است (حدود ۲۰۰ درجه)، تهران جنوب غربی (حدود ۲۱۸) و بندرعباس نزدیک به غرب (حدود ۲۵۲).
- هر چه شهر نسبت به مکه شرقیتر و کمتر شمالی باشد، قبلهاش به غرب نزدیکتر میشود.
- ترتیب: تبریز، تهران، بندرعباس.
راه دوم. بهجای قبلهنما میتوانی از محراب مسجد استفاده کنی که رو به قبله ساخته شده است. ولی در جای دیگر، مثلاً اتاقی در مسافرت، قبلهنما یا برنامه سریعتر است.
جواب فعالیتهای ۱ تا ۳ کتاب در صفحهٔ ۹۵ است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۹۵
پرسش ۱ (فعالیت ۱)با نگاه به نقشهٔ شمارهٔ ۱ کتاب، دریاهای اطراف شبهجزیرهٔ عربستان را نام ببر.
پاسخ را ببین
در غرب دریای سرخ است، در شمال شرقی خلیج فارس و در شرق دریای عمان. در جنوب هم اقیانوس هند قرار دارد (اقیانوس است، نه دریا). همین را در شکل ۳ خودمان هم ببین. بهتر است هر نام را روی نقشه پیدا کنی، نه فقط حفظش کنی.
پرسش ۲ (فعالیت ۲)با توجه به حرفهای پدر سارا، آبوهوای عربستان چگونه است؟
پاسخ را ببین
پدر گفت تمام راه بیابان بود. بیابان جایی خشک است که باران کم میبارد، پس آبوهوای عربستان خشک و بیابانی است.
پرسش ۳ (فعالیت ۳)روی نقشهٔ شمارهٔ ۲ کتاب با پیکان جهت قبله را در تبریز، بندرعباس و مشهد نشان بده.
پاسخ را ببین
از هر شهر یک پیکان به سمت مکه بکش. هر سه پیکان جنوب غربیاند: از تبریز نزدیک به جنوب، از مشهد جنوب غربی و کمی بیشتر به غرب، و از بندرعباس نزدیک به غرب. شکل ۴ همین سه شهر را (بههمراه تهران) نشان میدهد؛ میتوانی نقشهٔ کتابت را با آن مقایسه کنی.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۹۶
پرسش ۱ (فعالیت ۴ (موضوع بخش ۱))چرا مخالفان از گسترش دین اسلام نگران میشدند؟
پاسخ را ببین
کتاب سه دلیل میگوید: بتپرستی تمام میشد، دین تازه همهٔ مردم را برابر میدانست و فرمانروایی همراه با زور و ستم آنها ادامه نمییافت. هر سه دلیل نشان میدهد گسترش اسلام جایگاه و قدرت آنها را تهدید میکرد.
پرسش ۲ (فعالیت ۵ (موضوع بخش ۱))پیامبر (ص) در برابر آزار و اذیت مخالفان چگونه رفتار میکرد؟
پاسخ را ببین
او پیشنهاد پول و مقام را رد کرد و دعوتش را ادامه داد. با کسانی که آزارش میدادند هم مهربانانه حرف میزد و آنها را به راه خدا میخواند. یعنی به آزار با آزار جواب نداد.
پرسش ۳ (فعالیت ۶ (موضوع بخش ۱))پنج رویداد را روی خط زمان مرتب کن: هجرت گروهی به حبشه، دعوت پنهانی، دعوت آشکار، بعثت، اقامت در شعب ابیطالب. خانهٔ سوم از قبل پر شده است (دعوت آشکار).
پاسخ را ببین
ترتیب درست: ۱. بعثت ۲. دعوت پنهانی ۳. دعوت آشکار ۴. هجرت گروهی به حبشه ۵. اقامت در شعب ابیطالب. دلیل: اول پیامبر برگزیده شد؛ سه سال پنهانی دعوت کرد؛ بعد دعوت آشکار شد؛ آزارها زیاد شد و گروهی به حبشه رفتند؛ بعد مسلمانان به شعب رفتند. خط زمان شکل ۲ همین ترتیب را دارد.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
روی کاغذ یک شبهجزیره و یک جزیره بکش و بنویس چه فرقی دارند. سپس بگو عربستان کدام است.
با شکل ۳ بگو دریاهای کنار عربستان کداماند و هر کدام در کدام سمت است.
خانوادهای در مشهد میخواهد قبله را پیدا کند. با شکل ۴ بگو قبله تقریباً به کدام سمت است و یک راه تأیید آن را بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهشبهجزیره یعنی جزیرهای کوچک.
جزیره از هر چهار طرف آب دارد، ولی شبهجزیره یک طرف خشکی هم دارد. اندازه معیار نیست؛ تعداد طرفهای آب مهم است.
درستشبهجزیره سه طرف آب و یک طرف خشکی دارد.
اشتباهقبله در همهجای دنیا جنوب غربی است.
جنوب غربی فقط برای ایران است. جهت قبله به جای شهر نسبت به مکه بستگی دارد، پس از هر شهر فرق میکند.
درستقبله یک جاست، یعنی کعبه، و جهت آن از هر شهر فرق میکند؛ در ایران تقریباً جنوب غربی است.
اشتباهقبلهنما مثل قطبنمای معمولی فقط شمال را نشان میدهد.
قطبنمای معمولی شمال را نشان میدهد، ولی قبلهنما برای نشاندادن جهت مکه ساخته شده است.
درستقبلهنما نوعی قطبنماست که جهت قبله را نشان میدهد.
فراتر از کتابگوشی چطور قبله را پیدا میکند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برنامههای قبلهنمای گوشی از دو چیز کمک میگیرند: موقعیت تو و جهت گوشی. موقعیت را ماهوارههای GPS میدهند و جهت گوشی را حسگری به نام قطبنما. مختصات مکه حدود ۲۱٫۴ درجهٔ شمالی و ۳۹٫۸ درجهٔ شرقی است. برنامه کوتاهترین راه از جای تو تا مکه را روی کرهٔ زمین حساب میکند. این راه روی نقشهٔ تخت کمی خمیده میشود، برای همین فلشهای شکل ۴ ما تقریبیاند. نتیجه از شمال، در جهت عقربههای ساعت، حدود ۲۰۰ درجه برای تبریز، ۲۱۸ درجه برای تهران، ۲۳۵ درجه برای مشهد و ۲۵۲ درجه برای بندرعباس است (عددهای تقریبی که خودمان حساب کردهایم). فلز و آهنربا میتوانند حسگر را گمراه کنند. برای همین بهتر است گوشی دور از وسایل فلزی و روی سطحی صاف باشد، و در صورت شک جوابش را با محراب مسجد یا نظر معلم مقایسه کنی.
آزمون درس ۱۴
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۱۵ دقیقه.
پرسشهای رایج
قبله چیست؟
قبله جهتی است که مسلمانان هنگام نماز به سمت آن میایستند. قبلهٔ مسلمانان جهان خانهٔ کعبه در مکه است. چون شهرها در جاهای مختلفیاند، جهتِ رو به کعبه از هر شهر فرق میکند؛ در ایران تقریباً جنوب غربی است.
حج چیست؟
حج سفری است که مسلمانان برای دیدن خانهٔ کعبه و انجام کارهای ویژهٔ آن به مکه میروند. یکی از کارهایش طواف است، یعنی گشتن به دور کعبه.
چرا مکه شهر مقدس است؟
چون خانهٔ کعبه در آنجاست؛ کعبه در مسجدالحرام قرار دارد و قبلهٔ مسلمانان جهان است.
شبهجزیره یعنی چه؟
تکهای از خشکی که سه سمتش آب است و یک سمتش به خشکی دیگر وصل است. جزیره از هر چهار طرف آب دارد.
جواب فعالیتهای درس ۱۴ مطالعات اجتماعی پنجم کجاست؟
جواب فعالیتهای ۱ تا ۳ صفحهٔ ۹۵ و فعالیتهای ۴ تا ۶ صفحهٔ ۹۶ در بخش دوم همین درس، زیر گروههای «جواب تمرینهای کتاب»، با توضیح هر پاسخ آمده است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
