آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱۳

زندگی در نواحی مختلف جهان، به زبان ساده

کرهٔ کوچک زمین با سه سینی چوبی کوچک: برف و خانهٔ یخی و سورتمه، شن و چادر و شتر اسباب‌بازی، خزه با میوه و کلبهٔ چوبی؛ پنج کاسهٔ آبی و شش قطعهٔ چوبی خاکی‌رنگ مثل اقیانوس‌ها و قاره‌ها

زمین از قاره‌ها و اقیانوس‌ها ساخته شده و مردم در محیط‌های بسیار متفاوتی زندگی می‌کنند. می‌بینی چرا مردم قطب، بیابان و جنگل استوایی غذا، خانه و کارشان با هم فرق دارد.

صفحه‌های ۸۱ تا ۹۰ کتاب۳ بخش۳۶ سؤالآزمون ۱۸ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • نام قاره‌ها و اقیانوس‌ها را روی نقشه بگویی و بگویی ایران در کدام قاره است
  • رابطهٔ انسان و محیط طبیعی را با مثال توضیح بدهی
  • زندگی مردم نواحی قطبی، بیابانی و جنگل‌های استوایی را مقایسه کنی

پیش‌نیاز: نقشه‌خوانی و جهت‌ها، شناخت خط استوا و نیمکره‌ها (درس ۱۲) و جدول مقایسه

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱قاره‌ها و اقیانوس‌ها

این درس: صفحه‌های ۸۱ تا ۸۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در درس ۱۲ خط استوا زمین را به چه دو نیمکره تقسیم می‌کرد؟

  2. نقشهٔ تخت چه کمبودی دارد که کرهٔ زمین ندارد؟ (فکر کن: لبه‌های نقشه کجا بریده شده‌اند؟)

جواب: ۱. نیمکرهٔ شمالی و جنوبی. ۲. زمین گرد است و لبه ندارد؛ ولی نقشهٔ تخت از دو طرف بریده می‌شود.

قاره چیست؟#

روی کرهٔ زمین بیش از ۸ میلیارد نفر زندگی می‌کنند (عدد کتاب). این آدم‌ها در کشورهای مختلفی روی خشکی‌های بزرگ زمین‌اند.

قاره خشکی بسیار بزرگی است که آب‌ها دورش را گرفته‌اند و چند کشور در آن جا دارند.

کتاب شش قاره می‌شمارد: آسیا، اروپا، آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و استرالیا (فعالیت ۱ صفحهٔ ۸۲ هم شش جای خالی دارد). سرزمین پوشیده از یخ دور قطب جنوب را نقشهٔ کتاب با نام «قطب جنوب» نشان می‌دهد و آن را در این فهرست نمی‌آورد. در کتاب‌های دیگر گاهی شمار قاره‌ها فرق دارد؛ برای درس و امتحان، همین شش قارهٔ کتاب را بدان.

قاره چند کشور نمونه
آسیا ایران، چین، هند، ژاپن
اروپا فرانسه، آلمان، ایتالیا، اسپانیا
آفریقا مصر، کنیا، نیجریه، آفریقای جنوبی
آمریکای شمالی کانادا، مکزیک، ایالات متحده
آمریکای جنوبی برزیل، آرژانتین، شیلی، پرو
استرالیا (و جزیره‌های اقیانوسیه) استرالیا؛ نیوزیلند در اقیانوسیه

اقیانوس چیست؟#

اقیانوس پهنهٔ آبی بسیار بزرگی است که گودترین بخش‌های سطح زمین را پر کرده و قاره‌ها را از هم جدا می‌کند.

پنج اقیانوس داریم: آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی.

قبل از ادامه، حدس بزن: چند درصد سطح زمین را آب گرفته است؟ حدود ۳۰ درصد، ۵۰ درصد یا ۷۰ درصد؟

جواب حدس: حدود ۷۰ درصد. کتاب فقط می‌گوید «آب‌ها بیشتر کرهٔ زمین را گرفته‌اند»؛ اندازهٔ دقیق‌تر حدود ۷۱ درصد است (عدد تقریبی سازمان زمین‌شناسی آمریکا، USGS)، یعنی از هر ۱۰ بخش سطح زمین حدود ۷ بخش آب است.

اگر زمین را ۱۰ قسمت مساوی بگیریم، تقریباً این‌طور می‌شود:

آب آب آب آب آب آب آب خشکی خشکی خشکی

مثال ۱. اگر حدود ۷۱ درصد زمین را آب گرفته باشد، خشکی چند درصد است؟

  1. کل زمین ۱۰۰ درصد است.
  2. خشکی = کل منهای آب.
  3. ⁦۱۰۰ − ۷۱ = ۲۹⁩؛ یعنی حدود ۲۹ درصد.

مثال ۲. چرا اقیانوس آرام روی نقشه دو بار نوشته شده است؟ آیا دو اقیانوس آرام داریم؟

  1. زمین گرد است، ولی نقشه تخت است و از یک جا بریده می‌شود.
  2. اقیانوس آرام آن‌قدر بزرگ است که دو سوی لبهٔ نقشه را پر می‌کند.
  3. پس یک اقیانوس است که نامش را در دو سمت نقشه نوشته‌اند. اگر نقشه را به دور خودش بپیچی، آن دو قسمت به هم وصل می‌شوند.

جواب فعالیت‌های کتاب دربارهٔ قاره‌ها و اقیانوس‌ها در همین درس آمده است: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۲.

کدام قاره‌ها زودتر شناخته شدند؟#

به نقشه نگاه کن: آسیا، اروپا و آفریقا کنار هم‌اند و از راه خشکی یا دریاهای کوچک به هم می‌رسند. کتاب می‌گوید این سه قاره از روزگاران بسیار قدیم خانهٔ انسان بوده‌اند و مردم بسیاری را در خود جا داده‌اند؛ برای همین نزدیک هم بودنشان مهم است: مردم و کالا و دانش آسان‌تر میانشان جابه‌جا می‌شد.

آمریکا و استرالیا آن‌سوی اقیانوس‌های بزرگ‌اند. کتاب می‌گوید این قاره‌ها «دیرتر کشف و شناخته شدند»؛ یعنی مردم آسیا و اروپا و آفریقا دیرتر با آن‌ها آشنا شدند، وگرنه مردمان بومی از زمان‌های بسیار دور در آن‌جا زندگی می‌کردند، هرچند به گفتهٔ کتاب شمارشان کم بود و پراکنده بودند. بعدها اروپایی‌ها که در کشتیرانی پیشرفت کرده بودند به این سرزمین‌ها رسیدند و، به تعبیر کتاب، آن‌ها را «به تصرف درآوردند»؛ یعنی آن‌جا را گرفتند و زیر فرمان خود بردند.

پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان کدام است؟#

آسیا هم پهناورترین و هم پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان است. چین و هند، دو پرجمعیت‌ترین کشور جهان طبق کتاب، هر دو در آسیا هستند.

نمودار کتاب («مقایسهٔ جمعیت قاره‌های جهان») سهم هر قاره را به درصد نشان می‌دهد. از روی آن تقریباً این را می‌خوانی: آسیا نزدیک ۷۰ درصد، آفریقا و اروپا هر کدام کمی بیش از ۱۰ درصد، آمریکای شمالی و جنوبی با هم حدود ۱۰ درصد، و اقیانوسیه و استرالیا خیلی کم. ترتیب ستون‌ها در نمودار کتاب: آسیا، آفریقا، اروپا، آمریکا، اقیانوسیه و استرالیا. اگر در امتحان از «نمودار کتاب» پرسیدند، همین ترتیب را بگو.

آمار تازه‌تر کمی فرق دارد. شکل ۲ برآورد سازمان ملل برای سال ۲۰۲۲ میلادی است:

در هر دو نمودار آسیا با فاصلهٔ زیاد اول است و آفریقا دوم: بیش از نیمی از مردم دنیا در آسیا زندگی می‌کنند. فرق در ستون‌های کوتاه‌تر است: در آمار ۲۰۲۲ جمعیت آمریکا از اروپا بیشتر است و سهم آسیا کمتر از عدد نمودار کتاب. جمعیت قاره‌ها همیشه در حال تغییر است، برای همین هر نمودار جمعیت باید سالش را بگوید.

مثال ۳. بر پایهٔ شکل ۲، آسیا حدوداً چند برابر اروپاست؟ اول تخمین بزن: ⁦۶۰ ÷ ۱۰⁩ می‌شود ۶.

  1. آسیا حدود ۵۹ درصد و اروپا حدود ۹ درصد است.
  2. ⁦۵۹ ÷ ۹⁩ تقریباً ۶٫۶ می‌شود.
  3. آسیا حدود ۶ تا ۷ برابر اروپا جمعیت دارد. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۶ بود.

راه دوم. برای مقایسه دو ستون می‌توانی یا به ارتفاع ستون‌ها نگاه کنی، که سریع است و فقط می‌گوید کدام بزرگ‌تر است، یا عددها را تقسیم کنی تا بدانی «چند برابر».

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۲

پرسش ۱ (فعالیت ۱)با نگاه به نقشه‌های صفحهٔ قبل نام قاره‌ها را بنویس.

پاسخ را ببین

شش قاره، به ترتیبی که روی نقشه می‌بینی: آسیا، اروپا، آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و استرالیا (کتاب «استرالیا» را خودش در یکی از شش جای خالی نوشته است). «قطب جنوب» روی نقشه نام یک سرزمین یخی است و کتاب آن را در این شش‌تا نمی‌آورد.

پرسش ۲ (فعالیت ۲)نام اقیانوس‌های جهان را بنویس.

پاسخ را ببین

پنج اقیانوس: آرام، اطلس، هند (که کتاب خودش نوشته)، منجمد شمالی و منجمد جنوبی. هر پنج نام روی نقشهٔ صفحهٔ ۸۱ آمده است؛ منجمد شمالی در بالای نقشه، کنار قطب شمال، و منجمد جنوبی در پایین، دور قطب جنوب است.

پرسش ۳ (فعالیت ۳ (الف))روی کرهٔ جغرافیایی ایران و همسایه‌هایش را پیدا کن و بگو در کدام قاره‌اند.

پاسخ را ببین

ایران و هفت همسایهٔ خشکی‌اش در قارهٔ آسیا هستند؛ در نقشهٔ آسیای کتاب هم همین‌طور آمده است. (فقط بخش کوچک غربی ترکیه در اروپاست.) ایران را روی کره بالای استوا و شرق نصف‌النهار مبدأ پیدا می‌کنی.

پرسش ۴ (فعالیت ۳ (ب))از هر قاره دو کشور نام ببر.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: آسیا: ایران و چین. اروپا: فرانسه و آلمان. آفریقا: مصر و کنیا. آمریکای شمالی: کانادا و مکزیک. آمریکای جنوبی: برزیل و آرژانتین. استرالیا: کشور استرالیا خودش یک قاره است؛ کشور دوم را از جزیره‌های نزدیکش (اقیانوسیه) بیاور، مثل نیوزیلند. کشورهای دیگری هم درست‌اند؛ فقط روی کره ببین در همان قاره باشند.

پرسش ۵ (فعالیت ۴)چرا نام اقیانوس آرام دو بار روی نقشه نوشته شده است؟ آیا دو اقیانوس آرام وجود دارد؟

پاسخ را ببین

نه، فقط یک اقیانوس آرام هست. زمین گرد است و نقشه تخت و از یک جا بریده شده است. اقیانوس آرام بسیار بزرگ است و دو لبهٔ نقشه را پر می‌کند؛ برای همین نامش را در هر دو سمت نوشته‌اند، با این‌که دو قسمت در واقع به هم وصل‌اند.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱قاره چیست؟
۲چرا نام اقیانوس آرام روی نقشه دو بار نوشته شده؟
۳اگر حدود ۷۱ درصد سطح زمین آب باشد، خشکی حدوداً چند درصد است؟
درصد
۴هر کشور را به قاره‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵نام قاره‌ای را بزن که ایران در آن است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

قاره‌های آسیا، اروپا و آفریقا یکدیگرند و آمریکا و استرالیا شناخته شدند.

۷پهناورترین و پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان کدام است؟
۸زمین را ۱۰ بخش مساوی بگیر. اگر ۷ بخش آن آب باشد، چند بخش خشکی است؟
بخش

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه قارهٔ آسیا، اروپا و آفریقا را از بیشترین جمعیت به کمترین بچین، یک بار از روی نمودار کتاب و یک بار از روی شکل ۲.

در شکل ۲، سهم آسیا حدود ۵۹ و سهم آفریقا حدود ۱۸ درصد است. فاصلهٔ این دو عدد چقدر است؟

کتاب چند قاره می‌شمارد و چرا «قطب جنوب» را در آن فهرست نمی‌بینی؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهاقیانوس آرام دو بار روی نقشه آمده، پس دو اقیانوس آرام داریم.

نقشهٔ تخت از دو طرف بریده شده و اقیانوس آرام هر دو لبه را پر می‌کند؛ ولی روی کره یک اقیانوس است.

درستاقیانوس آرام یکی است و نامش دو بار روی نقشهٔ بریده‌شده آمده.

اشتباهکشور و قاره یکی است: ایران یک قاره است.

قاره بسیار بزرگ‌تر است و چندین کشور دارد. ایران کشوری است در قارهٔ آسیا.

درستقاره: خشکی بزرگ با چند کشور. ایران: یک کشور در آسیا.

اشتباهآب‌ها فقط جاهای کوچکی از زمین را گرفته‌اند.

آب حدود ۷۰ درصد سطح زمین را پوشانده؛ بیشتر زمین آب است، نه خشکی.

درستاز هر ۱۰ بخش زمین حدود ۷ بخش آب و ۳ بخش خشکی است.

فراتر از کتابنقشه‌های جهان و ماهوارهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کره‌ای که روی میز می‌گذاریم راحت نشان می‌دهد قاره‌ها و اقیانوس‌ها چه شکلی‌اند، ولی نقشهٔ تخت برای حمل و برنامه‌ریزی بهتر است. برای همین نقشه‌کش‌ها راه‌هایی پیدا کرده‌اند که کره را روی کاغذ پهن کنند؛ هر روش کمی شکل یا اندازه را تغییر می‌دهد، درست مثل وقتی پوست پرتقال را روی میز پهن می‌کنی و ترک برمی‌دارد. امروز ماهواره‌ها از بالای زمین عکس می‌گیرند و برنامه‌های هوش مصنوعی روی این عکس‌ها کار می‌کنند: می‌توانند نشان بدهند جنگل کجا کم شده، یخ‌های قطبی چقدر آب شده یا شهرها کجا بزرگ شده‌اند. اگر دوست داری، یک برنامهٔ نقشهٔ ماهواره‌ای باز کن و قاره‌ها را از بالا ببین؛ مرزها را نمی‌بینی، فقط دریا و خشکی را.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲انسان و محیط

این درس: صفحه‌های ۸۳ تا ۸۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان کدام است؟

  2. ایران در کدام قاره است؟

جواب: ۱. آسیا. ۲. آسیا.

محیط طبیعی و انسان چه رابطه‌ای دارند؟#

جاهای مختلف جهان از چهار نظر با هم فرق دارند: ناهمواری (کوه، دشت، ...)، آب و هوا، پوشش گیاهی و منابع طبیعی مثل آب، خاک و معدن‌ها. به مجموعهٔ این‌ها محیط طبیعی می‌گوییم.

غذا، لباس، خانه و ابزار آدم‌ها از دل محیط طبیعی‌شان می‌آید؛ برای همین مردم هر ناحیه راهی برای زندگی پیدا می‌کنند که با آب و هوا و منابع همان‌جا بخواند. برای همین شیوهٔ زندگی مردم در جاهای مختلف زمین فرق می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر خانواده‌ای به جایی برود که زمستانش بسیار سرد و برفی است، دست‌کم سه چیز در زندگی‌شان باید با آن‌جا جور شود. چه چیزهایی؟

جواب حدس: لباس گرم و ضخیم، خانه‌ای که گرما را نگه دارد (دیوار ضخیم، بخاری)، غذایی که بشود در زمستان نگه داشت و پخت، و راه‌هایی که بشود روی برف رفت. این‌ها همان رابطهٔ انسان و محیط‌اند: سرما چیزهای تازه‌ای می‌خواهد.

محیط چه چیزی از آن می‌گیرند روش زندگی
ساحل دریا ماهی ماهیگیری، قایق، بندر
دشت و جلگهٔ حاصلخیز خاک، آب و آفتاب کشاورزی، روستا و شهر
کوهستان با چراگاه علف برای دام دامداری، خانهٔ سنگی یا چوبی
جنگل چوب، میوه، شکار جمع‌آوری میوه، ساختن خانه با چوب

مثال ۱. چرا در سرزمین‌های خشک مردم بیشتر دامداری می‌کنند تا کشاورزی؟

  1. کشاورزی آب زیاد می‌خواهد.
  2. در سرزمین خشک آب کم است.
  3. دام می‌تواند در بیابان بچرد و حرکت کند؛ پس دامداری با آن محیط جور است.

مثال ۲. اگر بیشتر مردم یک ناحیه ماهی می‌خورند، از محیط آن ناحیه چه می‌فهمیم؟

  1. ماهی در آب زندگی می‌کند.
  2. پس آن‌جا دریا، رود یا دریاچه‌ای هست.
  3. محیط آن ناحیه آب دارد و مردمش از آن غذا می‌گیرند.

راه دوم. رابطهٔ انسان و محیط را از دو سو می‌شود دید: از محیط شروع کنی («این‌جا دریاست، پس…») یا از شیوهٔ زندگی («این‌ها ماهیگیرند، پس…»). هر دو راه به یک جا می‌رسند.

به کار ببندیم: ساعت آفتابی و حفظ زمین#

صفحهٔ ۸۵ کتاب دو فعالیت دارد. فعالیت اول ساختن ساعت آفتابی است که در درس ۱۲ به آن رسیدی؛ جوابش همان‌جا آمده است: جواب ساعت آفتابی در درس ۱۲. فعالیت دوم «من زمینم را دوست دارم» دربارهٔ محیط زیست است. کتاب چند خطری را که زمین با آن روبه‌روست نام می‌برد؛ مثلاً زیاد شدن زباله، آلوده شدن هوا و دریاها، کم شدن آب و از میان رفتن بعضی گیاهان و جانوران. هر کدام از این خطرها به کار ما آدم‌ها برمی‌گردد، پس هر کدام از ما هم می‌تواند با کار کوچکی جلوی بخشی از آن را بگیرد؛ نمونهٔ پیشنهادها در بخش جواب‌ها آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۵

پرسش ۱ (به کار ببندیم ۱)ساعت آفتابی بساز و چهار پرسش دربارهٔ سایه را جواب بده.

پاسخ را ببین

این فعالیت در درس ۱۲ آمده است، چون فعالیت ۳ صفحهٔ ۷۷ آن را فرستاده است. جواب کامل و نمونهٔ عددها را آن‌جا ببین: جواب ساعت آفتابی، درس ۱۲.

پرسش ۲ (به کار ببندیم ۲)با همفکری گروهت یک یا چند پیشنهاد برای حفظ محیط زیست بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ (هر پیشنهاد با دلیلش): ۱. چراغ و وسیله‌های برقی را که لازم نیست خاموش کنیم، تا برق کمتری مصرف و سوخت کمتری برای ساختنش سوزانده شود. ۲. هنگام مسواک زدن شیر آب را ببندیم، چون آب شیرین کم است. ۳. زباله‌های کاغذ و پلاستیک را جدا کنیم تا بازیافت شوند و زبالهٔ کمتری دفن شود. ۴. در حیاط مدرسه یا در گلدان گیاه بکاریم، چون گیاه هوا را بهتر می‌کند و برای جانوران کوچک خانه می‌سازد. ۵. راه‌های کوتاه را پیاده یا با دوچرخه برویم تا دود خودروها کمتر شود. پیشنهادی خوب است که کاری باشد که واقعاً از دست گروه برمی‌آید و دلیلش روشن باشد. اگر گروه محیط زیستی درس ۴ را نداری، همین کار را با دوستان یا خانواده‌ات بکن: گروه و شورا در درس ۴.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱چرا شیوهٔ زندگی مردم در جاهای مختلف زمین فرق می‌کند؟
۲هر محیط را به یک روش زندگی وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

انسان خود، مثل غذا و مسکن، را از طبیعی تأمین می‌کند.

۴کدام یک بخشی از «محیط طبیعی» نیست؟
۵وقتی در سرزمینی آب کم است، کدام کار با آن محیط بیشتر جور است؟
۶در جمله، چیزی را بزن که نیاز انسان است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷مراحل ساختن چادر قبیله‌های بیابانی از موی دام را به ترتیب بچین.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو محیط مختلف را نام ببر و بگو مردم هر کدام چه غذایی از محیط می‌گیرند.

یک وسیلهٔ خانه یا پوشاک را بگیر (مثلاً کاپشن) و بگو چه محیطی و چه آب و هوایی آن را لازم می‌کند.

دو پیشنهاد برای حفظ محیط زیست خودت بنویس و برای هر کدام یک دلیل بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمردم هر جای دنیا باید مثل ما زندگی کنند و اگر نه، کارشان درست نیست.

هر محیط شرایطی دارد و مردم روش‌هایی پیدا کرده‌اند که با آن جور باشد. شیوه‌های دیگر هم زندگی درست و باارزشی‌اند.

درستشیوهٔ زندگی با محیط ارتباط دارد و فرق‌ها طبیعی‌اند.

اشتباهمحیط طبیعی یعنی هر چیزی که در یک ناحیه هست، از جمله ساختمان‌ها.

محیط طبیعی چیزهایی است که طبیعت ساخته: ناهمواری، آب و هوا، پوشش گیاهی، آب، خاک و معدن. ساختمان کار انسان است.

درستطبیعی: کوه، رود، هوا، خاک. ساخته‌شدهٔ انسان: خانه، جاده.

اشتباهمحیط زیست مشکل آدم‌های بزرگ است و بچه‌ها کاری نمی‌توانند بکنند.

هر کسی می‌تواند کارهای کوچکی مثل صرفه‌جویی در آب و برق و جدا کردن زباله را انجام دهد. با کار همهٔ آدم‌ها تغییر بزرگی می‌شود.

درستهر کدام از ما به محیط زندگی خود مسئولیم و می‌توانیم کمک کنیم.

فراتر از کتابوقتی محیط عوض می‌شودبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

محیط طبیعی همیشه ثابت نمی‌ماند. اگر آب‌وهوای یک ناحیه عوض شود، مردم آن‌جا هم باید روش‌شان را عوض کنند. دانشمندان با ماهواره و کامپیوتر آب‌وهوای زمین را زیر نظر دارند و برنامه‌های هوش مصنوعی با داده‌های سال‌های زیاد می‌توانند حدس بزنند در آینده کجا خشک‌تر یا بارانی‌تر می‌شود. این حدس‌ها فقط پیش‌بینی‌اند، ولی به مردم و دولت‌ها کمک می‌کنند خود را آماده کنند. در درس چهارم کتاب دیدی که گروه‌های دانش‌آموزی هم می‌توانند برای محیط زیست پیشنهاد بدهند. اگر دوست داری، در مدرسه یا خانه یک کار کوچک و قابل اندازه‌گیری انتخاب کن، مثلاً هر روز چند لیتر آب کمتر مصرف کن، و یک هفته نتیجه‌اش را بنویس.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳زندگی در نواحی قطبی، بیابانی و جنگل‌های استوایی

این درس: صفحه‌های ۸۶ تا ۹۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. محیط طبیعی از چه چیزهایی ساخته می‌شود؟

  2. غذا، پوشاک و مسکن از نیازهای کیست و از کجا تأمین می‌شود؟

جواب: ۱. ناهمواری، آب و هوا، پوشش گیاهی و منابع طبیعی. ۲. از نیازهای انسان؛ از محیط طبیعی تأمین می‌شود.

زندگی در سه ناحیهٔ جهان#

در قارهٔ آسیا سه ناحیه با سه شیوهٔ زندگی بسیار متفاوت هست. قبل از ادامه، حدس بزن: در کدام ناحیه مردم خانه‌هایی از یخ می‌سازند: نواحی قطبی، بیابانی یا جنگل‌های استوایی؟

جواب را در بخش اول می‌خوانی. اول نقشه را ببین:

زندگی در نواحی قطبی چگونه است؟#

ناحیهٔ قطبی نزدیک قطب شمال است و بسیار سرد است. کتاب از سرزمین‌های کنار سیبری می‌گوید و مردمش را «اسکیمو» می‌نامد؛ این مردم خودشان را با نام‌های خودشان هم می‌خوانند، مثل «اینوئیت» در کانادا و گرینلند و «یوپیک» در سیبری و آلاسکا. به گفتهٔ کتاب، خانهٔ تابستانی‌شان چادری از پوست گوزن است و در زمستان در خانه‌هایی از قطعه‌های یخ و برف، به نام ایگلو، زندگی می‌کنند. غذایشان را از شکار به دست می‌آورند و لباس‌شان از پوست و خز است تا از سرما در امان بمانند. برای رفت‌وآمد از سورتمه استفاده می‌کنند که سگ‌ها یا گوزن‌های قطبی می‌کشند. کتاب پوشش گیاهی این ناحیه را درخت‌های سوزنی‌برگ می‌داند و حیواناتی مثل گوزن، خرس و روباه قطبی را ساکن آن می‌شمارد. (جنگل‌های سوزنی‌برگ در جنوب این سرزمین‌ها گسترده‌اند؛ نزدیک‌تر به ساحل یخ‌زده درخت کم می‌شود و گیاهان کوتاه مثل خزه و گلسنگ می‌رویند.) آنچه کتاب می‌گوید شیوهٔ زندگی سنتی است؛ امروز بیشتر این مردم در خانه‌های امروزی روستاها و شهرهای کوچک زندگی می‌کنند.

جواب حدس: نواحی قطبی. خانهٔ یخی با آب‌وهوای بسیار سرد جور است.

زندگی در نواحی بیابانی چگونه است؟#

بیابان‌های عربستان ناحیه‌ای گرم و خشک با گیاه کم‌اند. در بیابان‌های عربستان و کشورهای همسایه‌اش عدّه‌ای از مردم به صورت قبیله‌ای زندگی می‌کنند: قبیله‌ها با خانواده و دام‌هایشان به دنبال چراگاه از جایی به جای دیگر کوچ می‌کنند. دامداری می‌کنند و از دام‌ها هم غذا و هم پوشاک و چادر می‌گیرند. گیاهان بیابان فقیرند و حیواناتی مثل شتر، موش صحرایی و خزندگان در آن زندگی می‌کنند. امروز بیشتر مردم عربستان و همسایه‌هایش در شهرها زندگی می‌کنند؛ آنچه خواندی شیوهٔ زندگی بخشی از مردم است.

زندگی در جنگل‌های استوایی چگونه است؟#

جنگل استوایی ناحیه‌ای گرم و بارانی در دو سوی خط استوا است. خط استوا از جنوب آسیا می‌گذرد و در این ناحیه تمام سال هوا گرم است و هر روز باران می‌بارد؛ برای همین جنگل‌های انبوه استوایی پدید آمده‌اند. عدّه‌ای کم از مردم بومی مالزی و اندونزی به صورت قبیله‌ای در این جنگل‌ها زندگی می‌کنند و از شکار و جمع‌آوری میوه و سبزیجات غذا می‌گیرند. بعضی هم در مزرعه‌های بزرگ موز، نارگیل و آناناس کار می‌کنند. درخت‌های این ناحیه پهن‌برگ‌اند و حیواناتی مثل میمون، خرس و مار در آن‌ها زندگی می‌کنند. بیشتر مردم مالزی و اندونزی امروز در شهرها و روستاهای معمولی زندگی می‌کنند.

مقایسهٔ سه ناحیه#

نواحی قطبی نواحی بیابانی جنگل‌های استوایی
آب و هوا بسیار سرد گرم و خشک گرم و بارانی در تمام سال
گیاه و جانور سوزنی‌برگ؛ گوزن، خرس، روباه قطبی گیاه کم؛ شتر، موش صحرایی، خزندگان درخت پهن‌برگ؛ میمون، خرس، مار
غذا شکار فراورده‌های دام میوه و سبزیجات جنگلی؛ شکار
مسکن چادر پوستی، ایگلو چادر کلبه‌های چوبی
کار شکار دامداری و کوچ شکار، جمع‌آوری، کار در مزرعه

مثال ۱. چرا اسکیمو غذایش را بیشتر از شکار به دست می‌آورد؟

  1. در ناحیهٔ بسیار سرد کشاورزی ممکن نیست.
  2. حیوان‌های قطبی مثل گوزن و خرس در آن‌جا زندگی می‌کنند.
  3. پس شکار راه تأمین غذا با این محیط جور است.

مثال ۲. چرا قبیله‌های بیابانی کوچ می‌کنند؟

  1. گیاه و علف در بیابان کم است.
  2. دام‌ها باید علف بخورند.
  3. پس قبیله با دام‌هایش به دنبال چراگاه به جای دیگر می‌رود.

راه دوم. برای مقایسهٔ سه ناحیه می‌توانی جدول را ستون به ستون بخوانی (فقط «غذا» در سه ناحیه) یا ناحیه به ناحیه (همه‌چیز دربارهٔ قطب). ستونی برای دیدن فرق‌ها بهتر است و ناحیه‌ای برای فهمیدن یک زندگی کامل.

جواب فعالیت صفحهٔ ۸۷ و کاربرگهٔ ۱۲ در همین درس است: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۷.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۷

پرسش ۱ (فعالیت ۱: کاربرگهٔ ۱۲ (صفحهٔ ۹۰)، ردیف ۱ (شمال سیبری))متن صفحهٔ ۸۶ را بخوان و ردیف اول جدول کاربرگهٔ ۱۲ را برای نواحی قطبی (شمال سیبری) پر کن: آب و هوا، پوشش گیاهی و زندگی جانوری، تغذیه، مسکن و نوع فعالیت.

پاسخ را ببین

آب و هوا: بسیار سرد. پوشش گیاهی و زندگی جانوری: به گفتهٔ کتاب درخت‌های سوزنی‌برگ؛ گوزن، خرس و روباه قطبی. تغذیه: غذا از راه شکار. مسکن: چادری از پوست گوزن در تابستان و ایگلو، خانه‌ای از قطعه‌های یخ و برف، در زمستان. نوع فعالیت: شکار (این خانه را کتاب خودش پر کرده است). دلیل: در این سرما کشت ممکن نیست و جانوران منبع غذا، پوشاک و حتی خانه‌اند.

پرسش ۲ (فعالیت ۱: کاربرگهٔ ۱۲ (صفحهٔ ۹۰)، ردیف ۲ (بیابان‌های عربستان))ردیف دوم جدول کاربرگهٔ ۱۲ را برای بیابان‌های عربستان پر کن.

پاسخ را ببین

آب و هوا: گرم و خشک. پوشش گیاهی و جانوری: گیاه کم؛ شتر، موش صحرایی و خزندگان. تغذیه: فراورده‌های دام مثل شیر و گوشت. مسکن: چادر که از دام‌ها هم تهیه می‌شود و همراه کوچ برده می‌شود. نوع فعالیت: دامداری و کوچ برای یافتن چراگاه.

پرسش ۳ (فعالیت ۱: کاربرگهٔ ۱۲ (صفحهٔ ۹۰)، ردیف ۳ (جنگل‌های اندونزی))ردیف سوم جدول کاربرگهٔ ۱۲ را برای جنگل‌های اندونزی پر کن.

پاسخ را ببین

آب و هوا: گرم با باران تقریباً هر روز. پوشش گیاهی و جانوری: درخت‌های پهن‌برگ؛ میمون، خرس و مار. تغذیه: میوه‌های جنگلی و سبزیجات (کتاب این خانه را پر کرده است). مسکن: کلبه‌های چوبی (متن کتاب مسکن را نمی‌گوید؛ عکس صفحهٔ ۸۶ خانه‌های چوبی روی پایه را نشان می‌دهد). نوع فعالیت: شکار و جمع‌آوری میوه، و برای بعضی کار در مزرعه‌های بزرگ موز و نارگیل و آناناس.

پرسش ۴ (فعالیت ۱: کاربرگهٔ ۱۲ (صفحهٔ ۹۰)، «مقایسه کنید»)سه ردیف را با هم مقایسه کن و بگو چرا مردم این سه جا شیوهٔ زندگی متفاوتی دارند.

پاسخ را ببین

فرق اصلی از محیط طبیعی می‌آید. در سرمای قطب کشت ممکن نیست، پس غذا از شکار است و خانه از یخ یا پوست. در بیابان علف کم است، پس مردم دامدارند و برای پیدا کردن چراگاه کوچ می‌کنند و خانه‌شان چادری است که جابه‌جا می‌شود. در جنگل استوایی گرما و باران همیشگی گیاه فراوان می‌رویاند، پس میوه و سبزی جنگلی غذاست و کار در مزرعه هم هست. هر گروه راهی را برگزیده که با محیط خودش می‌خواند؛ هیچ‌کدام بهتر یا بدتر از دیگری نیست.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۸

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۰ (صفحهٔ ۸۸))جواب کاربرگهٔ ۱۰ (جمهوری آذربایجان و ارمنستان) کجاست؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۰ را فعالیت ۸ صفحهٔ ۷۱ فرستاده است؛ پس جوابش در درس ۱۱ آمده: جواب کاربرگهٔ ۱۰ در درس ۱۱.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۹

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۱ (صفحهٔ ۸۹))جواب کاربرگهٔ ۱۱ (پاکستان و ترکمنستان) کجاست؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۱ را فعالیت ۹ صفحهٔ ۷۵ فرستاده است؛ پس جوابش در درس ۱۱ آمده: جواب کاربرگهٔ ۱۱ در درس ۱۱.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹۰

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۲ (صفحهٔ ۹۰))جواب کاربرگهٔ ۱۲ (زندگی بر روی نواحی مختلف زمین) کجاست؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۲ را فعالیت ۱ صفحهٔ ۸۷ فرستاده است؛ جواب کامل جدول، ردیف به ردیف، در همین درس آمده است: جواب کاربرگهٔ ۱۲ در صفحهٔ ۸۷.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خانه‌های ساخته‌شده از قطعه‌های یخ و برف به کدام ناحیه مربوط است؟
۲چرا بعضی قبیله‌های بیابانی کوچ می‌کنند؟
۳کدام ناحیه در تمام سال گرم است و هر روز باران می‌بارد؟
۴هر ناحیه را به یک حیوان وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

اسکیمو غذای خود را بیشتر از به دست می‌آورد و در تابستان در پوستی زندگی می‌کند.

۶نام حیوانی را بزن که در بیابان‌های عربستان زندگی می‌کند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷کدام یک دربارهٔ مردم ناحیه‌های درس درست‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه چیزی را بنویس که لباس مردم قطب را از لباس مردم بیابان متفاوت می‌کند و دلیلش را بگو.

چرا در جنگل استوایی میوه و سبزی برای تغذیه وجود دارد؟

یک جدول مقایسه برای قطب و بیابان با دو ستون (غذا و مسکن) بکش و پر کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدر همهٔ آسیا هوا یکی است، چون همه در یک قاره‌اند.

آسیا بسیار بزرگ است: نواحی قطبی و بیابان و جنگل استوایی همه در آسیا هستند و آب و هوایشان بسیار فرق دارد.

درستیک قاره می‌تواند محیط‌های بسیار متفاوتی داشته باشد.

اشتباهبیابان‌نشین‌ها شتر را به‌خاطر شکار نگه می‌دارند.

کتاب می‌گوید آن‌ها دامدارند و از دام‌ها غذا و پوشاک و چادر می‌گیرند؛ شتر هم حیوانی است که در بیابان زندگی می‌کند و برای حمل بار هم به کار می‌رود.

درستدامداری: از دام‌ها فراورده می‌گیرند.

اشتباهاسکیمو در تمام سال در ایگلو زندگی می‌کند.

ایگلو خانهٔ زمستانی است. در تابستان که یخ آب می‌شود چادری از پوست می‌زنند.

درستتابستان: چادر پوستی. زمستان: ایگلو.

فراتر از کتابآدم‌ها و تغییر زندگیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شیوه‌های زندگی که در این درس خواندی، بخشی از مردم این نواحی را نشان می‌دهد. امروز بیشتر مردم جهان در شهرها زندگی می‌کنند و حتی بسیاری از خانواده‌های اسکیمو، قبیله‌نشین‌های بیابان و بومیان جنگل‌ها در خانه‌هایی مثل خانهٔ ما زندگی می‌کنند. دانشمندان با ماهواره و کامپیوتر وضع یخ‌های قطبی، گسترش بیابان‌ها و کم شدن جنگل‌های استوایی را زیر نظر دارند و برنامه‌های هوش مصنوعی عکس‌های ماهواره‌ای سال‌های مختلف را مقایسه می‌کنند. اگر دوست داری، دو عکس ماهواره‌ای از یک جنگل یا یک دریاچه در دو سال مختلف پیدا کن و ببین چه تغییری کرده است. به یاد داشته باش که احترام به شیوه‌های دیگر زندگی از اولین چیزهایی است که از جغرافیا یاد می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱۳

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۸ دقیقه.

پرسش‌های رایج

قاره چیست و قاره‌های جهان کدام‌اند؟

قاره خشکی بسیار بزرگی است که آب دورش را گرفته و چند کشور دارد. کتاب شش قاره می‌شمارد: آسیا، اروپا، آفریقا، آمریکای شمالی، آمریکای جنوبی و استرالیا. سرزمین یخی قطب جنوب روی نقشهٔ کتاب هست ولی در این فهرست نیامده است.

اقیانوس‌های جهان کدام‌اند؟ چرا اقیانوس آرام دو بار روی نقشه نوشته شده است؟

اقیانوس‌ها پنج‌تا هستند: آرام، اطلس، هند، منجمد شمالی و منجمد جنوبی. اقیانوس آرام یکی است؛ فقط چون نقشهٔ تخت از دو طرف بریده می‌شود و این اقیانوس بزرگ دو لبه را پر می‌کند، نامش دو بار آمده است.

پرجمعیت‌ترین قارهٔ جهان کدام است؟

آسیا هم پهناورترین و هم پرجمعیت‌ترین قاره است و چین و هند، دو کشور پرجمعیت جهان، در آن‌اند. در نمودار کتاب سهم آسیا نزدیک ۷۰ درصد است و برآورد سازمان ملل برای ۲۰۲۲ حدود ۵۹ درصد؛ در هر دو، بیش از نیمی از مردم دنیا در آسیا زندگی می‌کنند.

جواب کاربرگهٔ ۱۲ (زندگی بر روی نواحی مختلف زمین) چیست؟

جدول کاربرگهٔ ۱۲، ردیف به ردیف برای شمال سیبری، بیابان‌های عربستان و جنگل‌های اندونزی، در همین صفحه زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۷» آمده است. هر ردیف آب و هوا، گیاه و جانور، تغذیه، مسکن و نوع فعالیت دارد.

جواب کاربرگه‌های ۱۰ و ۱۱ کجاست؟

کاربرگهٔ ۱۰ (آذربایجان و ارمنستان) و کاربرگهٔ ۱۱ (پاکستان و ترکمنستان) را درس ۱۱ فرستاده است و جواب هر دو در درس ۱۱ زیر «صفحهٔ ۷۱» و «صفحهٔ ۷۵» آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها