آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱۷

سفر به کربلا (۲)، به زبان ساده

طومار بلندی مثل خط زمان با هفت مهرهٔ چوبی رنگی و قطب‌نمایی برنجی کنارش، دوات و قلم نی با چند کتاب قدیمی، کوزهٔ گِلی و کاسهٔ خرما و نهال نخل، و سه چراغ گلی روبه‌روی نقشه‌ای از جلگه با دو روبان

عماد از سفر برگشته و از نجف و کربلا می‌گوید. به روایت کتاب می‌خوانی پس از پیامبر چه شد، جنگ صفین و خوارج چه بودند، امام حسن چه کرد و عاشورا یعنی چه؛ و کاربرگه‌ها را حل می‌کنی.

صفحه‌های ۱۰۳ تا ۱۱۲ کتاب۶ بخش۵۷ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • خلافت و خلیفه را تعریف کنی و چهار خلیفهٔ نخستین را به ترتیب بگویی
  • ماجرای جنگ صفین و پیدایش خوارج را به ترتیب بنویسی
  • دربارهٔ صلح امام حسن، بیت‌المال و حکومت بنی‌امیه به روایت کتاب توضیح بدهی
  • عاشورا، تاسوعا و اربعین را بشناسی و رویدادها را روی خط زمان هجری بگذاری و فاصله‌ها را حساب کنی

پیش‌نیاز: درس‌های ۱۴ تا ۱۶ (مکه، مدینه، هجرت و عراق)؛ حساب فاصلهٔ دو سال با تفریق؛ خط زمان

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱سفر به کربلا (۲)

این درس: صفحهٔ ۱۰۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کربلا در کدام کشور است؟

۲. به چه کشوری «همسایه» می‌گوییم؟

جواب: ۱. عراق. ۲. کشوری که مرزش به مرز کشور ما می‌رسد؛ عراق همسایهٔ غربی ایران است.

وقتی عماد برمی‌گردد#

یک هفته گذشته و رضا از انتظار بی‌تاب شده است؛ دلش می‌خواهد زودتر ماجراهای سفر برادرش را بشنود. روز برگشتن عماد، خانواده و چند دوست به فرودگاه می‌روند. رضا همان‌جا می‌خواهد سؤال‌هایش را بپرسد، ولی صبر می‌کند تا به خانه برسند. بعد از ناهار همه دور عماد می‌نشینند و او هدیه‌هایی را که برای رضا و خواهرانش خریده به آن‌ها می‌دهد.

نجف کجاست؟#

نجف شهری در کشور عراق است. در این شهر آرامگاه امام علی (ع) قرار دارد. کتاب او را «امام اول ما» می‌نامد.

رضا می‌پرسد آیا اول به بغداد، پایتخت عراق، رفته‌اند؛ ولی عماد می‌گوید نه. آن‌ها با هواپیما به فرودگاه نجف رفتند و سه روز اول را در نجف بودند. یعنی همان‌جا پیاده شدند، بدون این‌که از بغداد بگذرند.

مرحله چه شد؟
پرواز فرود در فرودگاه نجف
اقامت رسیدن به مهمان‌سرا و گذاشتن وسایل در اتاق‌ها
آماده شدن غسل زیارت و وضو
زیارت رفتن به حرم امام علی (ع)

زیارت یعنی چه؟#

زیارت یعنی رفتن به آرامگاه یا جای مقدس برای ادای احترام و دعا. عماد می‌گوید غسل زیارت کردند و با وضو به حرم رفتند. در حرم برای همه دعا کرد و از خدا خواست بتواند رفتار و گفتار امام علی (ع) را سرمشق زندگی‌اش قرار دهد. سرمشق یعنی کسی که می‌خواهیم از کارهایش یاد بگیریم و مثل او رفتار کنیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: رضا هم دربارهٔ امام علی (ع) چیزی خوانده بود؛ به نظرت او چه می‌خواست از عماد بپرسد؟

جواب حدس: رضا گفت دربارهٔ زندگی امام علی (ع) و رویدادهای زمان او مطالعه کرده است. پس می‌خواست بداند آن‌چه را خوانده در حرم و شهر چطور می‌بیند. در درس‌های بعدی تو هم همین را می‌خوانی.

مثال ۱. عماد در روز اول به کجا رفت و کار اول چه بود؟

  1. به نجف رفت، چون هواپیما به فرودگاه نجف نشست.
  2. اول به مهمان‌سرا رسید و وسایلش را گذاشت.
  3. بعد غسل زیارت و وضو کرد و به حرم رفت.

مثال ۲. سه کار عماد را به ترتیب بنویس.

  1. پیاده‌شدن در فرودگاه نجف.
  2. رسیدن به مهمان‌سرا و گذاشتن وسایل.
  3. غسل و وضو و رفتن به حرم.

راه دوم. برای یادسپردن ترتیب کارها می‌توانی از سه کلمه کمک بگیری: «فرود، مهمان‌سرا، حرم». اگر هر کدام را در جمله بیاوری، ترتیب را فراموش نمی‌کنی.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عماد و دوستش با هواپیما در کدام فرودگاه پیاده شدند؟
۲آرامگاه کدام شخصیت در شهر نجف است؟
۳جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

عماد سه روز اول را در شهر بود و آرامگاه امام را زیارت کرد.

۴کارهای عماد در نجف را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۵هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۶عماد در حرم از خدا چه خواست؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه مرحلهٔ روز اول عماد در نجف را بنویس و برای هر مرحله دلیلش را بگو.

رضا فکر می‌کرد عماد از بغداد به نجف رفته است. پاسخ عماد چه بود و بغداد چیست؟

«سرمشق» یعنی چه؟ یک نمونه از کسی که در زندگی خودت سرمشق توست بنویس و یک رفتارش را بگو.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنجف و کربلا یک شهرند.

نجف جای آرامگاه امام علی (ع) و کربلا جای آرامگاه امام حسین (ع) است. دو شهر جدا در عراق‌اند.

درستنجف و کربلا دو شهر جدا در عراق‌اند.

اشتباهعماد با هواپیما به فرودگاه بغداد رسید.

عماد گفت در فرودگاه نجف پیاده شدند. بغداد را رضا پرسیده بود.

درستعماد در فرودگاه نجف پیاده شد.

اشتباهزیارت یعنی گردش و خرید در یک شهر.

زیارت یعنی رفتن به آرامگاه یا جای مقدس برای ادای احترام و دعا. سفر ممکن است کارهای دیگری هم داشته باشد، ولی معنای زیارت این نیست.

درستزیارت یعنی رفتن به جای مقدس یا آرامگاه برای ادای احترام و دعا.

فراتر از کتابسفر به جاهای مقدس در دنیابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

زیارت و سفر به جاهای مقدس فقط مخصوص یک دین یا یک کشور نیست. مسلمانان به مکه و مدینه و جاهای دیگر سفر می‌کنند. مسیحیان در اسپانیا مسیر «کامینو دو سانتیاگو» را پیاده می‌روند. هندوها در رودخانهٔ گنگ در جشن کومبه ملا شرکت می‌کنند و بودایی‌ها به بُدگایا در هند می‌روند. در همهٔ این سفرها چند چیز مشترک است: مردم برای رسیدن به جایی که برایشان ارزش دارد زحمت می‌کشند، با هم همراه می‌شوند و راهی به نیایش و فکر پیدا می‌کنند. امروز مسافران برای برنامه‌ریزی از نقشه‌های رایانه‌ای و برنامه‌های گوشی کمک می‌گیرند. جالب است که ببینی کدام مسیرها در کشور خودت جای زیارت یا یادبود است و مردم چرا به آن‌ها می‌روند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲جامعهٔ اسلامی بعد از پیامبر

این درس: صفحهٔ ۱۰۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چه کسی در بستر پیامبر (ص) خوابید؟

۲. چه چیزی را مبدأ تاریخ مسلمانان می‌دانیم؟

جواب: ۱. امام علی (ع). ۲. هجرت پیامبر از مکه به مدینه.

یک نکته پیش از شروع: این درس تاریخ را به روایت کتاب مطالعات اجتماعی پنجم توضیح می‌دهد. مسلمانان مذهب‌های گوناگون دارند و در بعضی بخش‌های این تاریخ، مثل جانشینی پیامبر، روایت‌ها فرق می‌کند. این‌جا فقط روایت کتاب آمده است و درس هیچ‌کس را نادرست نمی‌داند.

خلافت چیست؟#

خلافت یعنی جانشینی پیامبر در رهبری مسلمانان. جانشین پیامبر را خلیفه می‌گویند.

بیعت چیست؟#

بیعت یعنی پیمان بستن با یک رهبر و قول دادن که از دستورهایش پیروی کنیم.

چه شد وقتی پیامبر رحلت کرد؟#

پس از رحلت پیامبر (ص)، مسلمان‌ها دربارهٔ این‌که چه کسی جای او را بگیرد هم‌نظر نبودند.

کتاب یادآوری می‌کند که پیامبر در آخرین سفرش به مکه، در محلی به نام غدیر خم، امام علی (ع) را به‌عنوان جانشین معرفی کرده بود؛ برای همین گروهی او را جانشین می‌دانستند. با این حال ابوبکر برای خلافت برگزیده شد و عده‌ای با او بیعت کردند. امام علی (ع) و یارانش سکوت کردند تا میان مسلمان‌ها شکاف نیفتد.

قبل از ادامه، حدس بزن: به نظرت اگر امام علی (ع) و یارانش ساکت نمی‌ماندند، چه اتفاقی ممکن بود بیفتد؟

جواب حدس: کتاب دلیل سکوتشان را همین می‌داند: نمی‌خواستند میان مسلمان‌ها اختلاف و دودستگی ایجاد شود.

عمر و عثمان#

پس از ابوبکر نوبت عمر بود. در دورهٔ او قلمرو مسلمان‌ها به سرزمین‌های بسیاری، از جمله ایران، رسید. حدود ده سال بعد، یکی از مخالفانش او را زخمی کرد و عمر چند روز بعد درگذشت.

سومین خلیفه عثمان بود. به نوشتهٔ کتاب، در روزگار او بعضی از فرمانداران شهرها با مردم بدرفتاری می‌کردند. مردم برکناری آن‌ها را خواستند، اما عثمان توجهی نکرد. سرانجام گروهی از مخالفان خانهٔ او را محاصره کردند. امام علی (ع) کوشید مخالفان را آرام کند، ولی آن‌ها به خانه ریختند و عثمان کشته شد.

خلافت امام علی (ع)#

پس از کشته‌شدن عثمان، مردم با اصرار و اشتیاق نزد امام علی (ع) آمدند و از او خواستند رهبری را بپذیرد؛ او پذیرفت و با او بیعت کردند. امام علی (ع) شهر کوفه در عراق را مرکز حکومتش کرد. کتاب می‌گوید او مثل نیازمندان ساده زندگی می‌کرد، برای برقراری عدالت می‌کوشید و جلوی ستمکاران ایستاد. بعضی سودجویان از این رفتار ناراضی شدند، بیعتشان را شکستند و با او جنگیدند، اما در پایان شکست خوردند.

کتاب این چهار نفر، ابوبکر و عمر و عثمان و امام علی (ع)، را که یکی پس از دیگری رهبری مسلمان‌ها را به دست گرفتند، خلفای راشدین یا خلفای نخستین می‌نامد.

مثال ۱. چهار خلیفه را به ترتیب بنویس.

  1. اول ابوبکر.
  2. بعد عمر.
  3. بعد عثمان.
  4. در پایان امام علی (ع).

مثال ۲. امام علی (ع) مرکز خلافتش را کجا قرار داد؟ آن شهر امروز در کدام کشور است؟

  1. کتاب می‌گوید کوفه.
  2. کوفه در عراق است.
  3. پس مرکز خلافت امام علی (ع) در عراق بود.

راه دوم. برای یادسپردن می‌توانی نام‌ها را به شمارهٔ خلیفه وصل کنی: «۱ ابوبکر، ۲ عمر، ۳ عثمان، ۴ علی». هر وقت پرسیدند «دومی؟»، جواب می‌دهی عمر.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خلفای راشدین چه کسانی‌اند؟
۲چهار خلیفه را به ترتیب مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

امام علی (ع) شهر را مرکز خلافت خود قرار داد و این شهر در کشور است.

۴هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵کتاب می‌گوید عمر پس از حدود چند سال خلافت مجروح شد؟
سال
۶امام علی (ع) و یارانش در ابتدا، به نوشتهٔ کتاب، چرا ساکت ماندند؟
۷مردم چگونه امام علی (ع) را به خلافت رساندند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چهار خلیفه را به ترتیب بنویس و برای هر کدام یک رویداد از متن بیاور.

«بیعت» را با یک جمله توضیح بده و بگو در درس چه کسانی با چه کسی بیعت کردند (دو نمونه).

امام علی (ع) در سال ۳۵ هجری خلافت را پذیرفت و در سال ۴۰ شهید شد. خلافتش چند سال طول کشید؟ با متن درس مقایسه کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخلیفه یعنی پیامبر.

خلیفه یعنی جانشین پیامبر، نه خود پیامبر. پیامبر اسلام (ص) پیش از خلیفه‌ها بود و رحلت کرد.

درستخلیفه جانشین پیامبر در رهبری مسلمانان است.

اشتباهکوفه در ایران است.

کتاب می‌گوید کوفه در عراق است و امام علی (ع) آن را مرکز خلافت قرار داد.

درستکوفه شهری در عراق است.

اشتباههمهٔ مسلمان‌ها فوراً بر سر جانشین پیامبر هم‌نظر شدند.

کتاب می‌گوید میان گروه‌های مسلمانان اختلاف پیدا شد و گروهی امام علی (ع) را جانشین می‌دانستند.

درستپس از رحلت پیامبر، دربارهٔ جانشینی اختلاف پیدا شد و کتاب این اختلاف را توضیح می‌دهد.

فراتر از کتابتاریخ را از چند منبع بخوانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تاریخ‌دان‌ها وقتی دربارهٔ رویدادهای هزار و چهارصد سال پیش می‌نویسند، از منبع‌های گوناگونی کمک می‌گیرند: کتاب‌های قدیمی، نامه‌ها، سکه‌ها و نوشته‌های روی سنگ و بناها. گاهی دو منبع با هم فرق دارند. آن وقت پرسش‌هایی می‌کنند: چه کسی نوشته؟ چند سال بعد از رویداد؟ شاهد دیگری هست؟ در این درس هم گفتیم که مسلمانان مذهب‌های مختلف دارند و در بعضی بخش‌ها روایت‌هایشان فرق می‌کند. یک تاریخ‌خوان خوب روایت‌ها را محترمانه می‌شنود، می‌پرسد هر روایت از کجا آمده و دلیل‌هایش را می‌سنجد. امروز برنامه‌های هوشمند می‌توانند هزاران متن را بخوانند و شباهت‌ها را پیدا کنند، ولی قضاوت دربارهٔ درستی روایت‌ها همچنان کار آدم‌هاست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳جنگ صفین و خوارج

این درس: صفحهٔ ۱۰۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. امام علی (ع) کدام شهر را مرکز خلافت خود کرد؟

۲. بیعت یعنی چه؟

جواب: ۱. کوفه، در عراق. ۲. پیمان بستن و قول دادن که از دستورهای رهبر پیروی کنیم.

معاویه و شام#

بعد از چندی همهٔ سرزمین‌های مسلمان‌نشین جز شام (سوریه) فرمان امام علی (ع) را می‌پذیرفتند. حاکم شام معاویه، پسر ابوسفیان، بود. کتاب می‌گوید امام علی (ع) او را ستمگر می‌دانست و از حکومت برکنارش کرد؛ ولی معاویه فرمان را نپذیرفت، در شام ماند و دشمنی را ادامه داد.

جنگ صفین#

میان امام علی (ع) و معاویه جنگی درگرفت که جنگ صفین نام دارد. به نوشتهٔ کتاب، در آخرین روز پیروزی لشکر امام علی (ع) حتمی به نظر می‌رسید. معاویه آشفته شد و از عمروعاص، مشاور حیله‌گرش، راه چاره پرسید. عمروعاص پیشنهاد کرد سپاهیان شام قرآن‌ها را روی نیزه ببرند و فریاد بزنند که همه به یک کتاب باور داریم و نباید با هم بجنگیم.

عده‌ای از سپاه امام علی (ع) این پیشنهاد را قبول کردند و دست از جنگ کشیدند. امام علی (ع) سعی کرد آن‌ها را از نیرنگ دشمن آگاه کند، اما موفق نشد.

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی دو سپاه می‌خواهند جنگ را با گفت‌وگو تمام کنند، برای این کار چه چیزی لازم است؟

جواب حدس: کتاب می‌گوید قرار شد از هر دو سپاه نماینده‌ای انتخاب شود تا آن دو با هم گفت‌وگو و داوری کنند. امام علی (ع) و معاویه هم باید حکم آن‌ها را می‌پذیرفتند.

نمایندگان و فریب#

معاویه عمروعاص را فرستاد که فردی حیله‌گر بود. اما گروهی از سپاهیان امام علی (ع) برخلاف نظر او ابوموسی اشعری، مردی ساده‌دل، را فرستادند. در جلسهٔ داوری، عمروعاص ابوموسی را گول زد و پیشنهاد کرد هم امام علی (ع) و هم معاویه از رهبری کنار گذاشته شوند. ابوموسی قبول کرد و اول او برکناری امام علی (ع) را اعلام کرد. عمروعاص اما به قول خودش عمل نکرد و گفت معاویه خلیفهٔ مسلمانان است.

خوارج چه کسانی بودند؟#

پس از این ماجرا، عده‌ای از لشکریان امام علی (ع) به‌جای قبول اشتباهشان از فرمان او بیرون رفتند و دشمنش شدند؛ آن‌ها خوارج نام گرفتند. خوارج معاویه را هم به‌عنوان خلیفه نمی‌پذیرفتند. کتاب می‌گوید آن‌ها بی‌رحمی و نادانی نشان دادند و مسلمان‌ها را آزار می‌دادند و می‌کشتند. امام علی (ع) ناچار با آن‌ها جنگید و در جنگ نهروان بر آن‌ها پیروز شد.

حکومت امام علی (ع) حدود پنج سال بود. کتاب می‌گوید دشمنان لحظه‌ای او را آسوده نگذاشتند، با این حال در همین مدت کوتاه توانست عدالت را در جامعه جاری کند. او را حامی ستم‌دیدگان و یتیمان و الگوی شجاعت و ایمان می‌نامد.

شهادت امام علی (ع)#

بعد از شکست خوارج در نهروان، یکی از آن‌ها به نام ابن‌ملجم مأمور شد امام علی (ع) را بکشد. سحرگاه ۱۹ رمضان سال ۴۰ هجری، هنگامی که امام علی (ع) در مسجد کوفه نماز صبح می‌خواند، ابن‌ملجم با شمشیر زهرآلود بر سر او زد. دو روز بعد، ۲۱ رمضان، امام علی (ع) شهید شد.

مثال ۱. حیلهٔ سپاه معاویه در روز آخر چه بود؟

  1. پیروزی سپاه امام علی (ع) نزدیک بود.
  2. معاویه به عمروعاص پناه برد.
  3. پیشنهاد او: قرآن بر سر نیزه کنند و فریاد بزنند که نباید جنگید.

مثال ۲. ابوموسی اشعری چگونه فریب خورد؟

  1. عمروعاص به او گفت هر دو را برکنار کنیم.
  2. ابوموسی پذیرفت و اول برکناری امام علی (ع) را اعلام کرد.
  3. بعد عمروعاص گفتهٔ خودش را عوض کرد و معاویه را خلیفه اعلام کرد.

راه دوم. برای یادسپردن این ماجرا فقط سه نام را به یاد بسپار و جای هر کدام را در شکل ۲ ببین: عمروعاص (حیله‌گر)، ابوموسی (فریب‌خورده)، خوارج (جداشده‌ها).

جواب کاربرگهٔ ۱۶ دربارهٔ همین جنگ را در صفحهٔ ۱۰۶ ببین.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱معاویه در زمان امام علی (ع) حاکم کجا بود؟
۲حیلهٔ سپاه معاویه در آخرین روز جنگ صفین چه بود؟
۳ماجرای صفین را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

گروهی از سپاه امام علی (ع) که از اطاعت او سرپیچی کردند نام گرفتند و جنگ آن‌ها با امام علی (ع) نام دارد.

۵هر نام را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۶چرا امام علی (ع) با خوارج جنگید؟
۷امام علی (ع) در کجا و در چه حالی ضربه خورد؟
۸امام علی (ع) در ۱۹ رمضان ضربه خورد و در ۲۱ رمضان شهید شد. بین ضربه و شهادت چند روز فاصله بود؟
روز

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حیلهٔ سپاه معاویه در روز آخر چه بود و چرا بعضی از سپاه امام علی (ع) آن را پذیرفتند؟ با متن درس جواب بده.

دو نمایندهٔ این ماجرا کدام‌اند و هر کدام را چه کسی انتخاب کرد؟

خوارج چه کسانی بودند، امام علی (ع) با آن‌ها چه کرد و نتیجه چه شد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخوارج هم‌پیمان معاویه بودند.

خوارج خلافت معاویه را هم قبول نداشتند. آن‌ها گروهی بودند که از سپاه امام علی (ع) جدا شدند و با او دشمن شدند.

درستخوارج گروهی جداشده از سپاه امام علی (ع) بودند که خلافت معاویه را هم قبول نداشتند.

اشتباهابوموسی اشعری نمایندهٔ معاویه بود.

نمایندهٔ معاویه عمروعاص بود. ابوموسی را گروهی از سپاه امام علی (ع) به‌عنوان نماینده انتخاب کردند.

درستابوموسی نمایندهٔ گروهی از سپاه امام علی (ع) و عمروعاص نمایندهٔ معاویه بود.

اشتباهامام علی (ع) در جنگ صفین به شهادت رسید.

کتاب می‌گوید او در مسجد کوفه، هنگام نماز صبح، پس از جنگ نهروان، ضربه خورد و دو روز بعد شهید شد.

درستامام علی (ع) در ۲۱ رمضان ۴۰ هجری، پس از ضربه‌ای در مسجد کوفه، به شهادت رسید.

فراتر از کتابوقتی یک پیشنهاد خوش‌ظاهر حیله استبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در داستان صفین، پیشنهاد «قرآن بر سر نیزه» در ظاهر خوب و محترم بود، ولی کتاب می‌گوید حیله‌ای برای متوقف‌کردن جنگ بود. امروز هم گاهی پیام‌هایی با ظاهر محترم یا هیجان‌انگیز می‌رسند که درست نیستند: عکس‌ ساختگی، خبر جعلی یا ویدیوی ساخته‌شده با هوش مصنوعی. یک روش ساده برای بررسی: ۱) چه کسی این را گفته؟ ۲) چه دلیلی دارد؟ ۳) آیا چند منبع مطمئن همین را می‌گویند؟ ۴) گوینده چه سودی می‌برد؟ اگر جواب‌ها روشن نبود، فوراً باور نکن و از یک بزرگ‌تر یا معلم بپرس. این روش به تاریخ‌دان‌ها هم کمک می‌کند که ببینند هر روایت از کجا آمده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۴خلافت امام حسن و بنی‌امیه

این درس: صفحهٔ ۱۰۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. جنگ نهروان با کدام گروه بود؟

۲. امام علی (ع) در کدام شهر ضربه خورد؟

جواب: ۱. با خوارج. ۲. در کوفه، در مسجد کوفه.

بیعت با امام حسن (ع)#

پس از شهادت امام علی (ع)، یارانش با فرزند ارشد او، امام حسن (ع)، بیعت کردند. معاویه خبردار شد و با لشکری بزرگ به سوی عراق راه افتاد. امام حسن (ع) هم برای جنگ آماده شد.

اما کتاب می‌گوید در سپاه امام حسن (ع) افراد زیادی دورو یا کم‌ایمان بودند. معاویه با وعدهٔ پول و مقام میان آن‌ها تفرقه انداخت و بعضی را از امام جدا کرد.

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی بخشی از سپاه یک رهبر از دورش پراکنده می‌شود، فرماندهٔ دیگر چه می‌کند: به جنگ ادامه می‌دهد یا چیز دیگری پیشنهاد می‌کند؟

جواب حدس: کتاب می‌گوید با وجود این، معاویه از جنگ ترسید و نامه‌ای برای امام حسن (ع) فرستاد و خواست صلح کنند.

صلح‌نامه چیست؟#

صلح‌نامه نوشته‌ای است که شرط‌های توافق دو طرف دربارهٔ پایان جنگ در آن می‌آید.

امام حسن (ع) صلح را پذیرفت، آن هم با شرط‌هایی که برای مسلمان‌ها سودمند بود؛ ولی معاویه آن شرط‌ها را اجرا نکرد.

بیت‌المال چیست؟#

بیت‌المال دارایی عمومی است؛ یعنی پول و مالی که متعلق به همهٔ مردم است، نه به یک نفر یا یک خانواده.

تأسیس حکومت بنی‌امیه#

مدتی بعد، به تحریک معاویه امام حسن (ع) مسموم شد و شهید شد. معاویه برخلاف صلح‌نامه از بیت‌المال برای خودش دربار پرشکوهی ساخت.

سپس معاویه پسرش یزید را جانشین خود کرد و حکومت بنی‌امیه (امویان) را بنیان گذاشت. بنی‌امیه نام خاندان معاویه است.

پرسش پاسخ طبق کتاب
پس از امام علی (ع) با چه کسی بیعت شد؟ با امام حسن (ع)
معاویه برای جدا کردن سپاه چه کرد؟ وعدهٔ پول و مقام داد
صلح را چه کسی خواست؟ معاویه، چون از جنگ می‌ترسید
چه کسی به صلح‌نامه عمل نکرد؟ معاویه
معاویه جانشین خودش را چه کسی کرد؟ پسرش یزید

مثال ۱. رویدادهای این بخش را به ترتیب بنویس.

  1. بیعت با امام حسن (ع).
  2. حرکت معاویه با سپاه به سمت عراق.
  3. اختلاف در سپاه امام حسن (ع) با وعدهٔ پول و مقام.
  4. نامهٔ صلح معاویه و پذیرفتن امام حسن (ع).
  5. نقض صلح‌نامه توسط معاویه.

مثال ۲. چرا امام حسن (ع) صلح را پذیرفت؟

  1. سپاهش پراکنده شده بود.
  2. شرط‌های صلح به نفع مسلمان‌ها بود.
  3. پس صلح را با این شرط‌ها پذیرفت.

راه دوم. برای یادسپردن می‌توانی «چه کسی چه کرد؟» را به‌صورت جدول سه‌ستونه بنویسی: نام، کار و نتیجه. مثلاً: معاویه، وعدهٔ پول، پراکندگی سپاه.

جواب کاربرگهٔ ۱۶ را در صفحهٔ ۱۰۶ ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۶

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (کاربرگهٔ ۱۶، جنگ صفین، موضوع بخش ۳))کاربرگهٔ ۱۶ را انجام بده: متن درس را بخوان و خانه‌های خالی نمودار جنگ صفین را کامل کن. (جواب خانه‌ها پایین‌تر آمده است.)

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۶ دو ستون دارد، سپاه امام علی (ع) و سپاه معاویه، و رویدادها را مرحله‌مرحله به هم وصل می‌کند. سه خانهٔ خالی دارد که جوابشان همین‌جا آمده است. اگر شکل ۲ درس «جنگ صفین» را کنار نمودار بگذاری، ترتیب مرحله‌ها را می‌بینی.

پرسش ۲ (کاربرگهٔ ۱۶، خانهٔ ۲ (سپاه معاویه))پس از آن‌که پیروزی سپاه امام علی (ع) نزدیک شد، سپاهیان معاویه چه کردند؟

پاسخ را ببین

قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کردند و فریاد زدند که نباید جنگید. این حیله برای نجات از شکست بود و باعث شد بعضی از سپاه امام علی (ع) جنگ را رها کنند.

پرسش ۳ (کاربرگهٔ ۱۶، خانهٔ ۴ (سپاه معاویه))معاویه برای داوری چه کسی را به‌عنوان نماینده انتخاب کرد؟

پاسخ را ببین

عمروعاص را، که مردی حیله‌گر بود. کتاب می‌گوید گروهی از سپاه امام علی (ع) برخلاف نظر او ابوموسی اشعری را انتخاب کردند.

پرسش ۴ (کاربرگهٔ ۱۶، خانهٔ ۸ (سپاه معاویه))پس از آن‌که ابوموسی برکناری امام علی (ع) را اعلام کرد، عمروعاص چه کرد؟

پاسخ را ببین

زیر قولش زد و اعلام کرد که معاویه خلیفهٔ مسلمانان است. یعنی به‌جای کنار گذاشتن هر دو، فقط یک نفر را برکنار کرد و دیگری را بر جای گذاشت.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱پس از شهادت امام علی (ع)، پیروانش با چه کسی بیعت کردند؟
۲معاویه چگونه میان سپاه امام حسن (ع) اختلاف انداخت؟
۳رویدادها را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

امام حسن (ع) صلح را با شرط‌هایی پذیرفت که به نفع بود، ولی معاویه به عمل نکرد.

۵هر واژه را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۶بیت‌المال مالِ چه کسانی است؟
۷حکومت بنی‌امیه را چه کسی تأسیس کرد؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو کار معاویه برای ضعیف‌کردن سپاه امام حسن (ع) و نتیجهٔ آن را بنویس.

مدرسه‌ای پول مشترک بچه‌ها را برای باغچهٔ مدیر خرج کند. این کار با «بیت‌المال» چه شباهتی دارد؟ توضیح بده.

جدول بساز: برای سه نفر (امام حسن، معاویه، یزید) یک کار بنویس که کتاب دربارهٔ آن‌ها گفته است.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهامام حسن (ع) از ترس جنگ صلح را پذیرفت.

کتاب می‌گوید معاویه از جنگ می‌ترسید و نامهٔ صلح را او فرستاد. امام حسن (ع) صلح را با شرط‌هایی پذیرفت که به نفع مسلمانان بود.

درستمعاویه صلح خواست و امام حسن (ع) آن را با شرط‌هایی به نفع مسلمانان پذیرفت.

اشتباهمعاویه به شرط‌های صلح‌نامه عمل کرد.

کتاب می‌گوید معاویه به شرط‌های صلح‌نامه عمل نکرد و برخلاف آن، یزید را به جانشینی برگزید.

درستمعاویه به صلح‌نامه عمل نکرد.

اشتباهیزید حکومت بنی‌امیه را تأسیس کرد.

معاویه آن را تأسیس کرد و یزید فرزند و جانشین او بود.

درستمعاویه حکومت بنی‌امیه را تأسیس کرد و یزید را جانشین خود کرد.

فراتر از کتابچرا توافق‌ها را می‌نویسند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

صلح‌نامهٔ این درس نمونه‌ای از یک کار قدیمی است: نوشتن توافق. وقتی شرط‌ها روی کاغذ می‌آیند، همه می‌توانند ببینند چه قبول کرده‌اند و بعداً می‌شود به نوشته برگشت. امروز هم قرارداد داریم: از قرارداد کار گرفته تا پیمان میان کشورها. هر قرارداد خوب چند چیز دارد: نام دو طرف، شرط‌ها، تاریخ و امضا. کتاب می‌گوید معاویه به شرط‌ها عمل نکرد؛ برای همین قراردادها معمولاً راهی برای بررسی رعایت شرط‌ها هم دارند. در روزگار ما بعضی قراردادها به شکل دیجیتال و با امضای الکترونیکی هستند و برنامه‌هایی هستند که کمک می‌کنند ببینیم همهٔ شرط‌ها رعایت شده است یا نه.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۵عاشورا

این درس: صفحهٔ ۱۰۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. معاویه حکومت بنی‌امیه را به چه کسی سپرد؟

۲. بیت‌المال مال چه کسانی است؟

جواب: ۱. به پسرش یزید. ۲. همهٔ مردم.

یادآوری: این درس هم روایت کتاب است و فقط آن‌چه را کتاب می‌گوید توضیح می‌دهد.

به راه کربلا#

عماد از کربلا تعریف می‌کند. هوای آن‌جا در آن فصل داغ و خشک بود و او در راه، به یاد عاشورا افتاد. در کربلا به زیارت حرم امام حسین (ع) و حرم حضرت ابوالفضل (ع) رفت. از آن سفر یک فکر همراهش مانده بود: خوب است پیام عاشورا را بفهمیم و در زندگی به کارش ببندیم.

عاشورا چیست؟#

عاشورا روز دهم ماه محرم است. در سال ۶۱ هجری، در این روز، در صحرای کربلا واقعه‌ای رخ داد که به «واقعهٔ عاشورا» معروف است. تاسوعا هم روز نهم محرم است.

چرا امام حسین (ع) قیام کرد؟#

کتاب می‌گوید پس از امام حسن (ع)، برادرش امام حسین (ع) به امامت رسید و در همان دوران یزید، پسر معاویه، حاکم شد. به نوشتهٔ کتاب، یزید فاسد و ستمگر بود، آشکارا گناه می‌کرد و دستورهای اسلام را رعایت نمی‌کرد. او در آغاز کوشید با زور از امام حسین (ع) بیعت بگیرد، ولی امام قبول نکرد.

امام می‌دید که دستورهای اسلام و روش پیامبر (ص) در حال فراموشی است، حاکمان در ظلم غرق‌اند و از بیت‌المال، که مال همهٔ مردم است، برای خود کاخ می‌سازند. امام قیام کرد تا دین زنده بماند و امر به معروف و نهی از منکر برقرار شود.

امر به معروف یعنی مردم را به کار خوب دعوت کردن و نهی از منکر یعنی جلوی کار بد را گرفتن.

روز عاشورا#

در دهم محرم سال ۶۱ هجری، امام با یاران اندک اما باایمانش در بیابان کربلا مقابل لشکری بسیار بزرگ ایستاد. نبرد از صبح زود آغاز شد و تا بعد از ظهر کشید. کتاب می‌گوید امام و یارانش تا آخرین لحظه با شجاعت جنگیدند و می‌نویسد دلاوری آن‌ها در تاریخ بشر مانند ندارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر مردم دستورهای خوبی را فراموش کنند، چه چیزهایی به آن‌ها یادآوری می‌کند که دوباره سراغش بروند؟

جواب حدس: یادآوری یک نفر که ایستادگی کند و به‌جای ساکت‌ماندن، حرف درست را بزند. کتاب می‌گوید واقعهٔ عاشورا خاندان بنی‌امیه را رسوا کرد و ظلم و فسادشان را آشکار کرد.

پیام واقعهٔ عاشورا#

کتاب این پیام‌ها را می‌آورد: ایستادگی در برابر ظلم و ستم، زنده نگه‌داشتن دین، امر به معروف و نهی از منکر و شجاعت. کتاب این واقعه را سرمشقی خوب برای قیام علیه همهٔ ظالمان در طول تاریخ می‌داند.

مثال ۱. چرا امام حسین (ع) با یزید بیعت نکرد؟

  1. یزید آشکارا گناه می‌کرد و دستورهای اسلام را زیر پا می‌گذاشت.
  2. امام می‌دید دین و روش پیامبر فراموش می‌شود.
  3. پس بیعت را نپذیرفت و قیام کرد، تا دین زنده بماند.

مثال ۲. در جمله‌های زیر مشخص کن کدام «امر به معروف» است و کدام «نهی از منکر»: ۱) به دوستت می‌گویی «راست بگو». ۲) به کسی که دیگری را مسخره می‌کند می‌گویی «بس کن».

  1. جملهٔ اول مردم را به کار خوب (راست‌گویی) دعوت می‌کند: امر به معروف.
  2. جملهٔ دوم جلوی کار بد (مسخره‌کردن) را می‌گیرد: نهی از منکر.

راه دوم. برای یادسپردن پیام عاشورا می‌توانی چهار کلمه بنویسی: «ظلم‌ستیزی، شجاعت، دین، معروف». با هر کلمه یک جمله بساز.

جواب فعالیت‌های ۲ تا ۴ را در صفحهٔ ۱۰۷ ببین.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۷

پرسش ۱ (فعالیت ۲)چرا امام حسین (ع) علیه حکومت یزید قیام کرد؟

پاسخ را ببین

به نوشتهٔ کتاب، یزید فاسد و ستمگر بود، آشکارا گناه می‌کرد، به دستورهای اسلام اعتنا نداشت و می‌خواست با زور از امام بیعت بگیرد. امام می‌دید که اسلام و روش پیامبر در حال فراموشی است و حاکمان با پول بیت‌المال، که مال همهٔ مردم است، برای خود کاخ می‌سازند. پس قیام کرد تا دین زنده بماند و امر به معروف و نهی از منکر انجام شود.

پرسش ۲ (فعالیت ۳)از واقعهٔ عاشورا چه پیامی دریافت کردی؟ بیان کن.

پاسخ را ببین

پیام دارای یک جواب درست نیست، ولی باید از متن باشد. نمونهٔ پاسخ: «ایستادگی در برابر ظلم و ستم، حتی وقتی تعداد ما کم است؛ زنده نگه‌داشتن دین و ارزش‌های درست؛ و شجاعت.» کتاب هم همین را می‌گوید: عاشورا سرمشق خوبی برای قیام علیه همهٔ ظالمان است. جوابت می‌تواند کمی فرق کند، ولی باید دلیلی از متن داشته باشد.

پرسش ۳ (فعالیت ۴، کاربرگهٔ ۱۴ (صفحهٔ ۱۱۰)، پرسش ۱)فتح مکه چند سال پس از هجرت پیامبر اتفاق افتاد؟

پاسخ را ببین

هجرت سال ۰ و فتح مکه سال ۸ هجری است. ⁦۸ − ۰ = ۸⁩، پس ۸ سال پس از هجرت. (این عددها را از خط زمان کاربرگه می‌خوانیم؛ شکل ۳ همین درس، در بخش «به کار ببندیم و کاربرگه‌ها»، هم همین عددها را دارد.)

پرسش ۴ (کاربرگهٔ ۱۴، پرسش ۲)واقعهٔ عاشورا چند سال پس از هجرت رخ داد؟

پاسخ را ببین

عاشورا سال ۶۱ هجری است و هجرت سال ۰؛ ⁦۶۱ − ۰ = ۶۱⁩ سال پس از هجرت.

پرسش ۵ (کاربرگهٔ ۱۴، پرسش ۳)امام علی (ع) چند سال پس از رحلت پیامبر به خلافت رسید؟

پاسخ را ببین

رحلت پیامبر در سال ۱۱ و خلافت امام علی (ع) در سال ۳۵ هجری است. ⁦۳۵ − ۱۱ = ۲۴⁩. پس ۲۴ سال بعد. یادت باشد که فاصله را با کم‌کردن حساب می‌کنیم.

پرسش ۶ (کاربرگهٔ ۱۴، پرسش ۴)دو مورد از سه رویداد «جنگ صفین»، «شهادت امام حسن (ع)» و «بعثت پیامبر (ص)» را انتخاب کن و در خانه‌های خالی خط زمان بگذار.

پاسخ را ببین

خط زمان کاربرگه فقط دو خانهٔ خالی دارد، پس از سه رویداد فقط دو تا جا می‌گیرند. خانهٔ اول سمت چپ صفر هجری است، یعنی پیش از هجرت: آن‌جا «بعثت پیامبر (ص)» را می‌گذاریم، چون بعثت در مکه و پیش از هجرت بود (درس ۱۴). خانهٔ دوم بعد از شهادت امام علی (ع) در سال ۴۰ و پیش از واقعهٔ عاشورا در سال ۶۱ است و روی نوار کنار عدد ۵۰ نشسته: آن‌جا «شهادت امام حسن (ع)» را می‌گذاریم، چون امام حسن (ع) پس از پدرش رهبری را به دست گرفت و پیش از عاشورا شهید شد. کتاب سال شهادت ایشان را نمی‌گوید؛ ما فقط جای خانه را از روی نوار می‌خوانیم. «جنگ صفین» جایی ندارد: در دوران خلافت امام علی (ع)، یعنی میان سال ۳۵ و ۴۰، بود و آن‌جا خانهٔ خالی‌ای نیست.

پرسش ۷ (کاربرگهٔ ۱۵ (صفحهٔ ۱۱۱))کاربرگهٔ ۱۵ نُه نام و هفت جمله دارد و باید هر جمله را به نام درستش وصل کنی. کدام نام‌ها بی‌جمله می‌مانند؟

پاسخ را ببین

هفت جمله به هفت نام وصل می‌شوند و جواب هر کدام، به ترتیب جمله‌های کاربرگه، در پرسش‌های بعدی آمده است. دو نام «امام حسن (ع)» و «حضرت فاطمه (س)» جمله‌ای ندارند و برای این آمده‌اند که جمله‌ها را با دقت بخوانی. مثلاً جملهٔ «برادر امام حسین (ع) که در عاشورا به یاری او رفت» به امام حسن (ع) نمی‌خورد، چون ایشان پیش از عاشورا شهید شده بود؛ جوابش حضرت ابوالفضل (ع) است.

پرسش ۸ (کاربرگهٔ ۱۵: امام علی (ع))چه کسی به جای پیامبر (ص) در بستر خوابید تا ایشان از حملهٔ دشمنان در امان باشد؟

پاسخ را ببین

امام علی (ع). این ماجرا در درس ۱۵ آمده است: او شب هجرت در بستر پیامبر خوابید تا مخالفان گمان کنند پیامبر آن‌جاست و جان پیامبر حفظ شود.

پرسش ۹ (کاربرگهٔ ۱۵: ابوسفیان)سردستهٔ مخالفان پیامبر (ص) در مکه چه کسی بود؟

پاسخ را ببین

ابوسفیان. کتاب او را رهبر مخالفان پیامبر در مکه می‌داند؛ او هنگام فتح مکه با دیدن لشکر نیرومند دانست ایستادگی فایده ندارد و مسلمان شدنش را اعلام کرد.

پرسش ۱۰ (کاربرگهٔ ۱۵: عمروعاص)چه کسی در صفین مردی حیله‌گر بود که میان سپاهیان امام علی (ع) تفرقه انداخت؟

پاسخ را ببین

عمروعاص. او مشاور معاویه بود و پیشنهاد داد قرآن‌ها را بر سر نیزه کنند؛ بعد هم در داوری ابوموسی اشعری را فریب داد.

پرسش ۱۱ (کاربرگهٔ ۱۵: امین)لقب پیامبر (ص) در کودکی و نوجوانی چه بود؟

پاسخ را ببین

امین. یعنی کسی که مردم می‌توانستند به او اطمینان کنند و به راستی و درستی‌اش اعتماد داشتند.

پرسش ۱۲ (کاربرگهٔ ۱۵: معاویه)چه کسی حکومت بنی‌امیه را تأسیس کرد؟

پاسخ را ببین

معاویه. کتاب می‌گوید او برخلاف صلح‌نامه، یزید را به جانشینی خود برگزید و حکومت بنی‌امیه را تأسیس کرد.

پرسش ۱۳ (کاربرگهٔ ۱۵: حضرت ابوالفضل (ع))کدام برادر امام حسین (ع) در عاشورا به یاری او شتافت؟

پاسخ را ببین

حضرت ابوالفضل (ع). او در واقعهٔ عاشورا به یاری امام حسین (ع) شتافت و حرمش کنار حرم امام در کربلاست.

پرسش ۱۴ (کاربرگهٔ ۱۵: حضرت خدیجه (س))اولین زنی که دعوت پیامبر (ص) را پذیرفت و مسلمان شد چه کسی بود؟

پاسخ را ببین

حضرت خدیجه (س). این جمله در کاربرگهٔ ۱۵ به نام او وصل می‌شود: او نخستین زنی بود که دعوت پیامبر را پذیرفت و مسلمان شد.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عاشورا کدام روز است؟
۲کتاب هدف امام حسین (ع) از قیام را چه می‌داند؟
۳جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

امام حسین (ع) در روز در صحرای در برابر لشکری بی‌شمار ایستاد.

۴رویدادهای منتهی به عاشورا را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۵هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۶امام حسین (ع) در برابر خواست یزید برای بیعت، به نوشتهٔ کتاب، چه کرد؟
۷کتاب واقعهٔ عاشورا را چه می‌داند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با کلمه‌های خودت بنویس چرا امام حسین (ع) به‌روایت کتاب قیام کرد (دو دلیل).

یک نمونهٔ «امر به معروف» و یک نمونهٔ «نهی از منکر» از زندگی مدرسه یا خانه بنویس.

سه پیام واقعهٔ عاشورا را بنویس که کتاب می‌آورد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهعاشورا روز اول محرم است.

عاشورا روز دهم محرم است؛ نهم محرم تاسوعا نام دارد.

درستعاشورا روز دهم محرم است.

اشتباهامام حسین (ع) برای به‌دست‌آوردن پول و مقام قیام کرد.

کتاب می‌گوید امام برای زنده‌نگه‌داشتن دین و امر به معروف و نهی از منکر قیام کرد.

درستهدف امام، به روایت کتاب، زنده‌ماندن دین و امر به معروف و نهی از منکر بود.

اشتباهواقعهٔ عاشورا در نجف اتفاق افتاد.

کتاب می‌گوید عاشورا در صحرای کربلا بود. نجف شهر آرامگاه امام علی (ع) است.

درستواقعهٔ عاشورا در کربلا اتفاق افتاد.

فراتر از کتابعاشورا در هنر و فرهنگبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مردم در جاهای مختلف جهان رویدادهای مهم گذشته را با هنر یادآوری می‌کنند. در ایران، نمایش سنتی «تعزیه» یکی از شکل‌های یادآوری واقعهٔ عاشورا است. بازیگران نقش‌ها را با آواز و گفت‌وگو و لباس‌های مخصوص اجرا می‌کنند و تماشاگران دور آن‌ها می‌نشینند. سازمان یونسکو تعزیه را در سال ۲۰۱۰ در فهرست میراث فرهنگی ناملموس جهان ثبت کرده است. شکل‌های دیگری هم هست، مثل پرده‌خوانی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای که تصویر و روایت را کنار هم می‌آورند. امروز بعضی هنرمندان با انیمیشن و برنامه‌های رایانه‌ای هم داستان‌های قدیمی را تعریف می‌کنند. هر شکل هنری روش دیگری برای حفظ یک خاطره است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۶به کار ببندیم و کاربرگه‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۰۸ تا ۱۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. برای پیدا کردن فاصلهٔ دو سال چه کار می‌کنیم؟

۲. عاشورا چندم محرم است؟

جواب: ۱. سال کوچک‌تر را از سال بزرگ‌تر کم می‌کنیم. ۲. دهم محرم.

خط زمان تاریخ اسلام#

در این فصل رویدادهای زیادی خواندی. خط زمان کمک می‌کند آن‌ها را مرتب کنی. خط زمان نواری است که سال‌ها روی آن به ترتیب آمده‌اند و هر رویداد روی سال خودش است. عددهای زیر از کاربرگهٔ ۱۴ کتاب‌اند و همه هجری‌اند، یعنی از هجرت شمرده شده‌اند.

رویداد سال هجری
هجرت پیامبر از مکه به مدینه ۰
فتح مکه ۸
رحلت پیامبر (ص) ۱۱
خلافت امام علی (ع) ۳۵
شهادت امام علی (ع) ۴۰
عاشورا ۶۱

برای حساب‌کردن با خط زمان، فاصلهٔ دو رویداد را با کم‌کردن پیدا می‌کنیم: سال بزرگ‌تر منهای سال کوچک‌تر.

قبل از ادامه، حدس بزن: از رحلت پیامبر (سال ۱۱) تا شروع خلافت امام علی (سال ۳۵) نزدیک ده سال است یا نزدیک بیست و چند سال؟

جواب حدس: ⁦۳۵ − ۱۱ = ۲۴⁩ سال؛ یعنی بیست و چهار سال. حدس «بیست و چند سال» درست بود.

مثال ۱. فتح مکه چند سال پس از هجرت بود؟

  1. هجرت سال ۰ و فتح مکه سال ۸ است.
  2. ⁦۸ − ۰ = ۸⁩.
  3. پس ۸ سال بعد.

مثال ۲. از شهادت امام علی (سال ۴۰) تا عاشورا (سال ۶۱) چند سال گذشت؟

  1. سال بزرگ‌تر ۶۱ و سال کوچک‌تر ۴۰ است.
  2. ⁦۶۱ − ۴۰ = ۲۱⁩.
  3. پس ۲۱ سال.

شخصیت‌های این فصل#

نام چه کسی بود؟
ابوسفیان سردستهٔ مخالفان پیامبر در مکه
معاویه حاکم شام و مؤسس حکومت بنی‌امیه
عمروعاص مردی حیله‌گر که در صفین سپاه امام علی (ع) را فریب داد
ابوموسی اشعری نمایندهٔ گروهی از سپاه امام علی (ع) که فریب خورد
امام حسن (ع) پسر بزرگ امام علی (ع) که با معاویه صلح کرد
حضرت ابوالفضل (ع) برادر امام حسین (ع) که در عاشورا به یاری او شتافت

اربعین چیست؟#

اربعین چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) است. کتاب می‌گوید هر سال عدهٔ زیادی از ایران و کشورهای دیگر در این روز به زیارت امام حسین (ع) می‌روند و در یک راه‌پیمایی بزرگ به سمت کربلا حرکت می‌کنند. در مسیر، دسته‌های عزادار و هیئت‌های عراقی از زائران استقبال و پذیرایی می‌کنند.

چطور قبله را در مدرسه پیدا کنیم؟#

۱. قبله‌نما را روی سطح صاف و دور از آهن و وسایل برقی بگذار. ۲. صبر کن عقربه آرام شود. ۳. جهت را بخوان و یک علامت روی زمین یا دیوار بگذار. ۴. با معلم بررسی کن و در جاهای دیگر هم تکرار کن. اگر جهت‌ها فرق داشتند، دور از وسیلهٔ فلزی دوباره امتحان کن.

جواب «به کار ببندیم» در صفحهٔ ۱۰۸ و جواب کاربرگه‌ها در صفحه‌های ۱۰۹ تا ۱۱۲ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۸

پرسش ۱ (به کار ببندیم ۱)با کمک معلم جهت قبله را در چند جای مدرسه پیدا کن.

پاسخ را ببین

با قبله‌نما یا برنامهٔ گوشی، در سه جا (کلاس، حیاط و راهرو) جهت قبله را پیدا کن و با تکه‌ای نوار روی زمین علامت بگذار. اگر جهت‌ها کمی فرق داشت، به‌خاطر فلزهای اطراف است. اگر مدرسه‌ای برای رفتن نداری، همین کار را در خانه، در دو اتاق، انجام بده.

پرسش ۲ (به کار ببندیم ۲)یکی از خاطره‌های خود را از روز همکاری در مراسم تاسوعا یا عاشورا بنویس یا نقاشی کن و نمایشگاه آثار در مدرسه برپا کنید.

پاسخ را ببین

این فعالیت دربارهٔ تجربهٔ خودت است. نمونهٔ پاسخ: «در تاسوعا با دوستانم ظرف‌های غذای نذری را بین همسایه‌ها بردیم.» اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی یا چنین خاطره‌ای نداری، این فعالیت برایت اختیاری است؛ می‌توانی روزی را بنویسی که با دیگران برای کار خوبی همکاری کردی.

پرسش ۳ (به کار ببندیم ۳)اگر یکی از اعضای خانواده یا فامیل به حج رفته، نام مکان‌هایی را که دیده بپرس و بنویس.

پاسخ را ببین

پاسخ کامل این فعالیت در درس ۱۵ آمده است: درس ۱۵، صفحهٔ ۹۹، فعالیت ۲. مکان‌های رایج: مکه و مسجدالحرام و کعبه، مدینه و مسجدالنبی.

پرسش ۴ (به کار ببندیم ۴)روزهای ۱۷ ربیع‌الاول و ۲۷ رجب را در تقویم پیدا کن و بگو چه مناسبتی است.

پاسخ را ببین

در تقویم رسمی ایران ۱۷ ربیع‌الاول روز ولادت پیامبر اسلام (ص) و ۲۷ رجب روز مبعث (بعثت) است. این‌ها ماه‌های قمری‌اند و در هر سال شمسی در روز دیگری می‌آیند، پس تاریخ‌شان را در تقویم همان سال نگاه کن. در بسیاری از کشورهای دیگر ولادت پیامبر (ص) را دوازدهم ربیع‌الاول می‌دانند؛ پس اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی، تقویم آن‌جا ممکن است روز دیگری را نشان دهد.

پرسش ۵ (به کار ببندیم ۵)یکی از سخنان ارزشمند حضرت علی (ع) را جست‌وجو کن و بنویس.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ از نهج‌البلاغه، نامهٔ ۵۳ (نامهٔ امام علی (ع) به مالک اشتر)، به ترجمهٔ آزاد: «مردم دو دسته‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو.» یعنی با همهٔ مردم، چه هم‌دین ما باشند چه نباشند، باید با مهربانی و انصاف رفتار کرد. نمونهٔ دیگر از نامهٔ ۳۱ (سفارش امام علی (ع) به فرزندش امام حسن (ع)): «خودت را ترازوی میان خود و دیگران قرار بده؛ آنچه برای خودت دوست داری برای دیگران هم دوست بدار و آنچه برای خودت نمی‌پسندی برای آن‌ها هم نپسند.» شماره‌ها طبق چاپ رایج صبحی صالح است و در چاپ‌های دیگر ممکن است کمی فرق کند؛ جست‌وجوی خودت را با نام کتاب و شمارهٔ نامه یا حکمت بنویس.

پرسش ۶ (به کار ببندیم ۶)در راه‌پیمایی اربعین شرکت کرده‌ای یا خانواده‌ات؟ خاطره‌هایشان را برای هم‌کلاسی‌ها بگو و دربارهٔ اخلاق نیکو، همدلی و مهربانی مسلمانان در این سفر توضیح بده.

پاسخ را ببین

این فعالیت دربارهٔ تجربهٔ خانوادهٔ توست؛ اگر کسی شرکت نکرده، اختیاری است. نمونهٔ پاسخ: «زائران پیاده به سمت کربلا می‌روند. عراقی‌ها در راه برایشان غذا و جای استراحت می‌گذارند و با مهربانی از آن‌ها پذیرایی می‌کنند.» پیام: مهربانی، همدلی و کمک به مسافر. اگر عکسی داری، با کمک معلم نشان بده.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۹

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۳ (عراق))پاسخ کاربرگهٔ ۱۳ دربارهٔ عراق را کجا ببینم؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۳ در درس ۱۶ (فعالیت صفحهٔ ۱۰۲) تکلیف شده و جواب کامل هر ۹ پرسشش آن‌جاست: درس ۱۶، صفحهٔ ۱۰۲.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۰

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۴ (خط زمان))پاسخ کاربرگهٔ ۱۴ دربارهٔ خط زمان تاریخ اسلام کجاست؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۴ را فعالیت ۴ در صفحهٔ ۱۰۷ تکلیف می‌کند و جواب هر چهار پرسشش در همین درس است: به صفحهٔ ۱۰۷ برو.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۱

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۵ (شخصیت‌ها))پاسخ کاربرگهٔ ۱۵ دربارهٔ شخصیت‌های تاریخ اسلام کجاست؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۵ هم از فعالیت ۴ صفحهٔ ۱۰۷ آمده و پاسخ وصل‌کردن نام‌ها همان‌جاست: به صفحهٔ ۱۰۷ برو.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱۲

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۶ (جنگ صفین))پاسخ کاربرگهٔ ۱۶ دربارهٔ جنگ صفین را کجا ببینم؟

پاسخ را ببین

کاربرگهٔ ۱۶ را فعالیت ۱ صفحهٔ ۱۰۶ تکلیف می‌کند و جواب خانه‌های خالی در همین درس است: به صفحهٔ ۱۰۶ برو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱طبق کاربرگهٔ ۱۴، فتح مکه سال ۸ هجری بود. چند سال پس از هجرت؟
سال
۲عاشورا سال ۶۱ هجری بود. چند سال پس از هجرت؟
سال
۳رحلت پیامبر سال ۱۱ و خلافت امام علی (ع) سال ۳۵ هجری بود. فاصلهٔ آن‌ها چند سال است؟
سال
۴این رویدادها را از زودتر تا دیرتر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
  6. ۶خالی
۵هر نام را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۶اربعین چیست؟
۷شهادت امام علی (ع) سال ۴۰ و عاشورا سال ۶۱ هجری بود. فاصله چند سال است؟
سال

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

فاصلهٔ رحلت پیامبر (سال ۱۱) تا عاشورا (سال ۶۱) چند سال است؟

در کدام سال هجری، امام علی (ع) خلافت را پذیرفت و در کدام سال شهید شد؟ خلافتش چند سال طول کشید؟

گام‌های پیدا کردن قبله با قبله‌نما را بنویس و بگو چرا باید آن را دور از آهن نگه داشت.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای فاصلهٔ سال ۱۱ تا ۳۵ باید آن‌ها را جمع کرد: ۴۶ سال.

فاصلهٔ دو زمان با کم‌کردن به دست می‌آید. جمع کردن دو سال معنایی ندارد.

درست⁦۳۵ − ۱۱ = ۲۴⁩ سال.

اشتباهقبله‌نما را می‌شود کنار آهنربا یا وسیلهٔ فلزی گذاشت.

آهنربا و فلز عقربه را منحرف می‌کنند و جهت درست نشان داده نمی‌شود.

درستقبله‌نما را روی سطح صاف و دور از آهن و وسایل برقی نگه می‌داریم.

اشتباهاربعین یعنی چهل روز پیش از عاشورا.

اربعین چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) است، یعنی چهل روز بعد از عاشورا.

درستاربعین چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) است.

فراتر از کتابقبله را با سایه پیدا کنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روشی قدیمی برای پیدا کردن قبله فقط به خورشید و یک میلهٔ راست نیاز دارد. دو بار در سال، حدود ۲۷ و ۲۸ ماه مه و ۱۵ و ۱۶ ژوئیه، خورشید نزدیک ظهر به وقت مکه درست بالای سر مکه است. در آن لحظه سایهٔ هر چیز عمودی در سراسر جهان خلاف جهت مکه می‌افتد. پس اگر آن موقع در جایی باشی که خورشید دیده شود، می‌توانی میله‌ای را راست بگذاری و جهت سایه را علامت بزنی؛ رو به روی سایه جهت قبله است. این کار به ماه و ساعت درست نیاز دارد و می‌تواند خطای کوچکی داشته باشد؛ برای همین امروز بیشتر از قبله‌نما و برنامه‌های گوشی کمک می‌گیرند. هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱۷

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

خلفای راشدین چه کسانی‌اند؟

طبق کتاب، چهار نفری که پس از پیامبر (ص) زمامداری مسلمانان را به عهده گرفتند: ابوبکر، عمر، عثمان و امام علی (ع). به آن‌ها خلفای نخستین هم می‌گویند.

جنگ صفین و خوارج چه بود؟

جنگ صفین جنگ میان امام علی (ع) و معاویه، حاکم شام، بود. کتاب می‌گوید با حیلهٔ «قرآن بر سر نیزه» بعضی از سپاه امام علی (ع) جنگ را رها کردند. بعد از ماجرای نمایندگان، گروهی به نام خوارج جدا شدند و امام علی (ع) با آن‌ها در جنگ نهروان جنگید.

عاشورا چیست؟

عاشورا روز دهم محرم است. به روایت کتاب، در سال ۶۱ هجری در این روز امام حسین (ع) و یاران اندکش در صحرای کربلا در برابر لشکر یزید ایستادند. تاسوعا روز نهم محرم و اربعین چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع) است.

جواب کاربرگه‌های ۱۴ و ۱۵ و ۱۶ مطالعات اجتماعی پنجم کجاست؟

کاربرگهٔ ۱۴ (خط زمان) و ۱۵ (شخصیت‌ها) زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰۷» و کاربرگهٔ ۱۶ (جنگ صفین) زیر «صفحهٔ ۱۰۶» در همین درس آمده است. جواب کاربرگهٔ ۱۳ (عراق) در درس ۱۶ است.

اربعین یعنی چه؟

اربعین یعنی چهلمین روز پس از شهادت امام حسین (ع). کتاب می‌گوید در این روز عدهٔ زیادی از ایران و کشورهای دیگر پیاده به سمت کربلا می‌روند و عراقی‌ها از آن‌ها پذیرایی می‌کنند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها