درس ۱ماشینها چگونه به ما کمک میکنند و ماشین ساده
این درس: صفحههای ۹۶ تا ۹۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در علوم پنجم دبستان، در فصل کارها آسان میشود (۱)، دیدی اهرم چه جزءهایی دارد. آنها را نام ببر.
۲. در علوم هفتم خواندی انرژی از شکلی به شکل دیگر تبدیل میشود. وقتی دوچرخه میرانی انرژی از چه شکلی به چه شکلی میرود؟
جواب: ۱. جسم (بار)، نیرو و تکیهگاه. ۲. انرژی شیمیایی غذا که در بدن هست، به انرژی جنبشی دوچرخه و بدن تبدیل میشود (مقداری هم به گرما).
ماشین یعنی چه؟#
زندگی بدون ماشین سخت است. هر ماشین برای کاری ساخته شده است. برای فهمیدن کارش، دو سؤال بپرس: چه چیزی را به ماشین میدهیم، و ماشین چه چیزی به ما پس میدهد؟
- ورودی ماشین هرچیزی است که میدهیم تا ماشین کار کند.
- خروجی ماشین چیزی است که ماشین برای ما انجام میدهد.
| ماشین | ورودی | خروجی |
|---|---|---|
| دوچرخه | نیرویی که پا به پدال میدهد | حرکت دوچرخه |
| چکش | حرکت دست | نیروی زیاد بر سر میخ |
| آسانسور | انرژی الکتریکی | بالا رفتن مسافران |
| کلید پیچگوشتی | چرخاندن دسته | نیروی بزرگتر روی پیچ |
ورودی یا خروجی را میشود با نیرو، گشتاور نیرو، توان یا انرژی هم بیان کرد.
قبل از ادامه، حدس بزن: ماشینی به ما کمک میکند بار سنگینی را بلند کنیم. آیا ماشین «کار» لازم برای بلند کردن را کمتر میکند؟
جواب: نه. ماشین نمیتواند کار لازم را کم کند و انرژی هم نمیسازد. میتواند نیرو را کم کند و مسیر را بلندتر کند، جهت نیرو را عوض کند یا سرعت را زیاد کند. کار خروجی هرگز از کار ورودی بیشتر نیست (نیروی خروجی میتواند بیشتر باشد، ولی کار نه).
ماشینهای ساده#
بیشتر ماشینها از اجزایی ساخته شدهاند که سادهاند. ماشین ساده وسیلهای مکانیکی است که با آن کارهای مشکل را راحتتر انجام میدهیم. چند ماشین ساده: اهرم، چرخ و محور، پیچ و مهره، چرخدنده، سطح شیبدار و قرقره. دوچرخه از چند تای آنها ساخته شده است: اهرم (پدال)، چرخدنده (زنجیر)، چرخ و محور (چرخها) و پیچ و مهره (اتصالها). ماشینهای پیچیده، مثل خودرو و هواپیما، از کنار هم گذاشتن ماشینهای ساده ساخته شدهاند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن با یک میخکش دستهبلند میخی را بیرون میکشی که فقط با نیروی ۲۴۰ نیوتون از چوب جدا میشود. دستت دستهٔ میخکش را مثلاً ۲۰ سانتیمتر پایین میبرد، ولی سر میخ فقط حدود ۲ سانتیمتر بالا میآید.
قبل از ادامه، حدس بزن: نیرویی که دستت میدهد از ۲۴۰ نیوتون بیشتر است یا کمتر؟
نتیجه: کمتر (در میخکش بیاصطکاک حدود یکدهم آن، یعنی ۲۴ نیوتون)، چون مسیر دستت ده برابر مسیر میخ است. دلیل: کار دست (نیرو × مسیر دست) نمیتواند از کار روی میخ کمتر باشد؛ پس وقتی مسیر ده برابر است، نیرو میتواند یکدهم شود. ماشین سختی کار را عوض کرده، نه خود «کار» را.
در علوم هفتم دیدی کار یک نیرو برابر نیرو ضرب در جابهجایی در راستای همان نیروست: ؛ نیرو برحسب نیوتون، جابهجایی برحسب متر و کار برحسب ژول ().
مثال ۱. نیرویی ۵۰ نیوتونی چرخدستی را ۳ متر بهجلو میبرد. کار نیروی ورودی چقدر است؟
اول تخمین بزن: ۵۰ نیوتون در ۳ متر؛ حدود چند ژول؟
با حدسمان میخواند؟ ۵۰ × ۳ = ۱۵۰؛ بله.
مثال ۲. در یک ماشین کار ورودی ۸۰۰ ژول و کار خروجی ۶۴۰ ژول است. تفاوت از کجا آمده است؟
- خروجی نمیتواند از ورودی بیشتر باشد.
- این ۱۶۰ ژول بیشتر به گرما، بر اثر اصطکاک اجزای ماشین، تبدیل شده است. انرژی از بین نرفته، فقط به شکلی غیر مفید درآمده است.
🧠 ترفند: برای ارزیابی هر ماشین بپرس: «ورودی چیست و خروجی چیست؟» دلیل: این دو سؤال بهجای شکل ماشین، کارش را نشان میدهند. شرط: ورودی و خروجی را با یک کمیت یکسان (مثلاً کار یا انرژی) مقایسه کن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
برای یک پیچگوشتی ورودی و خروجی را بنویس.
کار ورودی یک ماشین ۱۲۰۰ ژول و کار خروجیاش ۹۰۰ ژول است. چند ژول به شکلی جز کار مفید درآمده و این بیشتر به چه شکلی است؟
دوستت میگوید: «با ماشین ساده میشود بدون زور زدن بار را بلند کرد، پس ماشین کار را حذف میکند.» جوابش را بده.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهماشین کار لازم را کم میکند.
نیرو کم میشود ولی مسیر بلندتر؛ کار در ماشین بیاصطکاک برابر میماند.
درستماشین کار را حذف نمیکند؛ نیرو یا جهت یا سرعت را تغییر میدهد.
اشتباههر ماشین سادهای نیروی لازم را کم میکند.
قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض میکند و بعضی اهرمها نیرو را بیشتر میکنند.
درستهر ماشین ساده کارش را دارد؛ همیشه نیرو را کم نمیکند.
اشتباهخروجی ماشین میتواند از ورودی بیشتر باشد.
خروجی از ورودی بیشتر نمیشود، چون انرژی از هیچ ساخته نمیشود.
درستکار خروجی کمتر یا مساوی کار ورودی است.
فراتر از کتابورودی و خروجی در رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برای یک ربات هم میشود ورودی و خروجی تعریف کرد: ورودی عددهایی است که حسگرها میدهند و خروجی حرکت موتورها. ولی هر موتور و گیربکس هم ورودی و خروجی مکانیکی دارد: گیربکس گشتاور زیاد و سرعت کم میدهد یا برعکس. در یک ربات کوچک میتوانی با آزمایش، ببینی موتور با چرخدندهها چگونه از ورودی به خروجی میرسد. اگر دوست داری این ایدهها را روی برد واقعی ببینی، دورهٔ آیرو را نگاه کن.
درس ۲گشتاور نیرو
این درس: صفحهٔ ۹۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. نیرو چه اثرهایی روی یک جسم دارد؟
۲. یکای نیرو و یکای فاصله چیست؟
جواب: ۱. جسم را به حرکت درمیآورد، متوقف میکند، جهتش را عوض میکند یا شکلش را تغییر میدهد. ۲. نیوتون و متر.
نیرویی که میچرخاند#
برای باز کردن در، نیرو را به دستگیره وارد میکنی و در دور لولا میچرخد. برای شل کردن پیچ، نیرو را به دستهٔ آچار میدهی و پیچ میچرخد. اثر چرخاندن یک نیرو را گشتاور نیرو میگوییم.
قبل از ادامه، حدس بزن: درِ اتاق را یک بار نزدیک لولا و یک بار کنار دستگیره، با همان نیرو هل میدهی. کدام در را راحتتر میچرخاند؟
جواب: نزدیک دستگیره، یعنی دور از لولا. نیرو یکی است ولی فاصلهاش تا محور چرخش بیشتر است.
اندازهٔ گشتاور نیرو از دو چیز میآید: اندازهٔ نیرو و فاصلهٔ محل اثر نیرو تا محور چرخش:
یکای گشتاور نیرو نیوتونمتر است: .
نیرو وقتی بیشترین گشتاور را میسازد که بر خط واصل محور و نقطهٔ اثر عمود باشد. نیروی ما را همیشه عمود فرض میکنیم. گشتاور میتواند ساعتگرد (در جهت حرکت عقربههای ساعت) یا پادساعتگرد (خلاف آن) باشد.
🧪 آزمایش در خانه: در و انگشت
وسیلهها: یک در اتاق (سبک و بیسروصدا)، انگشتت و یک خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر با یک انگشت در را بیاوری، در کدام نقطه نیرو کمتری لازم است: نزدیک لولا، وسط، یا کنار دستگیره؟
- در را کمی باز نگه دار و با انگشت یک نقطه نزدیک لولا را هل بده تا در بچرخد. سختی را از ۱ (آسان) تا ۵ (سخت) بنویس.
- همین کار را در وسط در و بعد کنار دستگیره تکرار کن.
- در هر نقطه فاصلهٔ تقریبی تا لولا را با گام یا خطکش اندازه بگیر.
- جدولی از نقطه و سختی بکش.
- مراقب انگشتهایت بین در و چارچوب باش و در را محکم نکوب.
نتیجه: کنار دستگیره آسانترین است و نزدیک لولا سختترین. دلیل: برای همان گشتاور لازم برای چرخاندن در، هرچه فاصله بیشتر باشد، نیرو کمتر میشود. اینکه با فاصلهٔ دو برابر نیروی لازم نصف میشود، قاعدهٔ همان رابطهٔ است.
مثال ۱. آچاری به طول ۰٫۲۵ متر را با نیروی ۴۰ نیوتون میچرخانیم. گشتاور نیرو چقدر است؟
اول تخمین بزن: ۴۰ در حدود ۰٫۲۵ یعنی یکچهارم ۴۰.
با حدسمان میخواند؟ یکچهارم ۴۰ برابر ۱۰ است؛ بله.
مثال ۲. با همین ۴۰ نیوتون، دستهٔ آچار را دو برابر بلندتر (۰٫۵ متر) کنیم، گشتاور چقدر میشود؟
- فاصله دو برابر شد، گشتاور هم دو برابر شد.
مثال ۳. برای شل کردن پیچی گشتاور ۳۰ نیوتونمتر لازم است. با آچاری به طول ۰٫۶ متر چه نیرویی لازم است؟
🧠 ترفند: برای گشتاور ثابت، فاصله و نیرو معکوساند: اگر فاصله را دو برابر کنی، نیروی لازم نصف میشود. دلیل: حاصلضرب ثابت میماند. شرط: نیرو عمود بر خط محور تا محل نیرو باشد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
نیروی ۲۵ نیوتون در انتهای دستگیرهای به طول ۰٫۴ متر وارد میشود. گشتاورش چقدر است؟
برای باز کردن مهرهای گشتاور ۴۸ نیوتونمتر لازم است. با آچاری به طول ۰٫۸ متر چه نیرویی لازم است؟ و با ۰٫۲ متر؟
دو نفر به دو سر یک الاکلنگ فشار میآورند. اگر یکی ساعتگرد و دیگری پادساعتگرد بچرخاند و هر دو گشتاور برابر باشند، چه میشود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباههرچه نیرو بیشتر، گشتاور بیشتر و فاصله مهم نیست.
گشتاور حاصلضرب نیرو و فاصله است؛ فاصلهٔ کم میتواند اثر نیروی زیاد را کم کند.
درستگشتاور به نیرو و فاصلهٔ آن تا محور بستگی دارد.
اشتباهگشتاور و نیرو همیکا هستند.
نیرو با نیوتون و گشتاور با نیوتونمتر اندازه گرفته میشود.
درستگشتاور = نیرو × فاصله، با یکای نیوتونمتر.
اشتباهاگر نیرو را موازی با آچار وارد کنم، بهتر میچرخد.
نیروی موازی خود آچار را نمیچرخاند؛ نیرو باید عمود بر آن باشد.
درستنیرو را عمود بر خط محور تا محل نیرو وارد کن.
فراتر از کتابگشتاور موتور و سرووبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
موتورهای کوچک ربات هم گشتاور دارند. روی دفترچهٔ موتور سروو یک عدد مثل «گشتاور بیشینه» نوشته شده است؛ یعنی چه نیرویی را در چه فاصلهٔ بازو میتواند بچرخاند. اگر بازوی ربات بلندتر باشد، همان موتور باید بار سبکتری را بلند کند. همین رابطهٔ ، طول بازو را در طراحی تعیین میکند. برای دیدن یک سروو، مقالهٔ موتور سروو را بخوان.
درس ۳اهرم
این درس: صفحهٔ ۹۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در علوم پنجم دبستان، در فصل کارها آسان میشود (۱)، دیدی سکهها روی خطکش چگونه به تعادل میرسند. سکهٔ بیشتر را نزدیکتر میگذاشتیم یا دورتر؟
۲. گشتاور نیرو را چگونه حساب میکنیم؟
جواب: ۱. نزدیکتر به تکیهگاه. ۲. نیرو ضرب در فاصلهٔ آن تا محور چرخش.
اهرم و تعادل#
اهرم میلهای است که دور یک نقطهٔ ثابت به نام تکیهگاه میچرخد. سادهترین اهرم، الاکلنگ است. اگر بر یک طرف آن نیرو وارد شود، آن سمت پایین میرود و سمت دیگر بالا. نیرویی که ما وارد میکنیم نیروی محرک و نیرویی که جسم (بار) وارد میکند نیروی مقاوم نام دارد. فاصلهٔ نیروی محرک تا تکیهگاه بازوی محرک و فاصلهٔ نیروی مقاوم تا تکیهگاه بازوی مقاوم است.
اگر اهرم در حالت تعادل باشد، گشتاور ساعتگرد با گشتاور پادساعتگرد برابر است:
قبل از ادامه، حدس بزن: پدری ۶۰۰ نیوتونی روی یک الاکلنگ ۰٫۶ متر از تکیهگاه دور نشسته است. فرزندش ۴۵۰ نیوتون وزن دارد. فرزند باید نزدیکتر از ۰٫۶ متر بنشیند یا دورتر تا تعادل برقرار شود؟
جواب: دورتر؛ چون سبکتر است و گشتاور لازم را فقط با فاصلهٔ بیشتر میسازد.
🧪 آزمایش در خانه: خطکش، مداد و سکه
وسیلهها: یک خطکش ۳۰ سانتیمتری، یک مداد ششضلعی، ۶ سکهٔ هماندازه، کاغذ و مداد.
قبل از آزمایش حدس بزن: سه سکه را ۸ سانتیمتر دور از تکیهگاه سمت چپ بگذار. با دو سکه در سمت راست، در چه فاصلهای به تعادل میرسی؟
- مداد را روی میز بگذار و خطکش را طوری روی آن بگذار که نشان ۱۵ سانتیمتر روی مداد باشد.
- سه سکه را روی هم و روی نشان ۷ بگذار (۸ سانتیمتر از تکیهگاه).
- پیشبینی کن: . حاصل را بنویس.
- دو سکه را روی هم در فاصلهٔ پیشبینیشده در سمت راست بگذار و ببین خطکش افقی میماند یا نه.
- مقایسه کن و دو حالت دیگر را هم امتحان کن (مثلاً ۴ سکه و ۶ سانتیمتر). سکهها را بعد از آزمایش جمع کن.
نتیجه: سه سکه در ۸ سانتیمتر یعنی گشتاور (بهاندازهٔ سکه × سانتیمتر)؛ دو سکه باید در سانتیمتر بنشینند و خطکش افقی میماند. دلیل: گشتاور دو سمت برابر میشود. اگر خطکش افقی نماند، شاید سکهها یکسان نیستند یا نشان ۱۵ درست روی مداد نیست.
مثال ۱. شخصی ۶۰۰ نیوتونی ۰٫۶ متر از تکیهگاه نشسته است. فرد دوم ۴۵۰ نیوتونی کجا بنشیند تا تعادل برقرار شود؟
اول تخمین بزن: ۴۵۰ سبکتر از ۶۰۰ است؛ پس فاصله کمی بیشتر از ۰٫۶. حدوداً چند متر؟
با حدسمان میخواند؟ ۰٫۸ کمی بیشتر از ۰٫۶ است؛ بله.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن جای تعادل بپرس «این طرف چند برابر سنگینتر است؟» و همانقدر آن را به تکیهگاه نزدیکتر بگذار: اگر یک طرف ۲ برابر سنگینتر است، بازویش باید نصف بازوی طرف دیگر باشد. دلیل: در تعادل حاصلضرب نیرو در بازو در دو طرف برابر است، پس نیرو و بازو وارونهٔ هم تغییر میکنند. شرط: اهرم در تعادل باشد و وزن خود میله اثری نداشته باشد (مثلاً تکیهگاه درست وسط میلهٔ یکنواخت باشد).
مزیت مکانیکی اهرم#
مزیت مکانیکی نسبت نیروی مقاوم به نیروی محرک است:
مزیت مکانیکی = اندازهٔ نیروی مقاوم ÷ اندازهٔ نیروی محرک
در اهرمِ در حال تعادل، از نتیجه میشود که این نسبت با نسبت دو بازو هم برابر است:
مزیت مکانیکی اهرم = بازوی محرک ÷ بازوی مقاوم
(اینجا نیروی محرک، بازوی محرک، نیروی مقاوم و بازوی مقاوم است.)
(مزیت مکانیکی در درس بعد کاملتر میشود.) اگر بازوی محرک بلندتر از بازوی مقاوم باشد، نیروی محرک کمتر از نیروی مقاوم است. اما همیشه اینطور نیست:
| بازوی محرک نسبت به بازوی مقاوم | نیروی محرک نسبت به مقاوم | مثال |
|---|---|---|
| بلندتر | کمتر | اهرم نیروی زیاد، انبر باغبانی |
| برابر | برابر | الاکلنگ با دو هموزن |
| کوتاهتر | بیشتر | موچین، چوب ماهیگیری |
اهرم همیشه نیروی لازم را کم نمیکند؛ موچین نیرو را بیشتر میکند ولی دقت و حرکت بزرگتری میدهد.
مثال ۲. در اهرمی بازوی محرک ۱٫۲ متر و بازوی مقاوم ۰٫۳ متر است. بار ۴۸۰ نیوتون را با چه نیرویی بلند میکنیم؟
- مزیت مکانیکی =
- نیروی محرک =
- نیروی محرک ۱۲۰ نیوتون است. اگر انتهای بازوی محرک ۰٫۴ متر پایین بیاید، بار فقط متر بالا میرود.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: اهرمهای آزمایش با بار سبک و روی میز کار کن؛ بار سنگین و کار در ارتفاع جایش در خانه نیست.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
در یک اهرم بازوی محرک ۰٫۹ متر و بازوی مقاوم ۰٫۳ متر است. مزیت مکانیکی چقدر است و برای بار ۳۰۰ نیوتون چه نیرویی لازم است؟
دو بچه روی الاکلنگاند: یکی ۴۰۰ نیوتونی در ۱٫۵ متری تکیهگاه و دیگری ۵۰۰ نیوتونی. دومی کجا بنشیند تا الاکلنگ تعادل یابد؟
موچین نیروی انگشت را کم میکند یا بیشتر؟ چرا استفاده میشود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهاهرم همیشه نیرو را کم میکند.
اگر بازوی محرک کوتاهتر باشد، نیرو بیشتر میشود (موچین).
درستمزیت مکانیکی اهرم به نسبت دو بازو بستگی دارد و میتواند کمتر از ۱ هم باشد.
اشتباهدر تعادل، دو نیرو باید برابر باشند.
در تعادل گشتاورها برابرند، نه نیروها؛ نیروی کمتر در فاصلهٔ بیشتر میتواند تعادل بسازد.
درستتعادل: .
اشتباهفاصلهها را از وسط الاکلنگ حساب میکنم.
فاصله را از تکیهگاه حساب میکنیم؛ اگر تکیهگاه وسط نباشد، جواب غلط میشود.
درستبازوها از تکیهگاه شروع میشوند.
فراتر از کتاباهرم در بازوی رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بازوی بسیاری از رباتها اهرم است: موتور در مفصل گشتاور میدهد و بازو دور مفصل میچرخد. هرچه بازو بلندتر باشد، برد بیشتر است، ولی موتور باید گشتاور بیشتری بدهد. مهندسها بین طول بازو و توان موتور تعادل برقرار میکنند. همین حساب ، حتی در رباتهای مدرسهای هم به کار میآید. بدن خودت هم همینطور است: آرنج تکیهگاه، استخوان بازو اهرم و ماهیچه نیروی محرک است. چون ماهیچه نزدیک مفصل وصل شده، بازوی محرک کوتاه است و ماهیچه باید نیرویی بسیار بیشتر از وزنهٔ دست وارد کند؛ در عوض دست سریع و دور حرکت میکند. این هم نمونهای است که اهرم همیشه نیرو را کم نمیکند.
درس ۴مزیت مکانیکی
این درس: صفحههای ۱۰۰ تا ۱۰۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. کار یک نیرو را چگونه حساب میکنیم؟
۲. در علوم پنجم دبستان، در فصل کارها آسان میشود (۲)، دیدی قرقرهٔ ثابت چه چیزی را عوض میکند؟
جواب: ۱. نیرو ضرب در جابهجایی در راستای نیرو. ۲. فقط جهت نیرو را.
مزیت مکانیکی#
در یک ماشین ایدهآل، مزیت مکانیکی نسبت نیروی مقاوم به نیروی محرک است:
مزیت مکانیکی = اندازهٔ نیروی مقاوم ÷ اندازهٔ نیروی محرک
مزیت ۴ یعنی با نیروی محرکی یکچهارم بار میتوان بار را بلند کرد. ولی چیزی مجانی نیست: نیرو چهار برابر کم میشود و مسیر چهار برابر میشود. در ماشین بدون اصطکاک کار ورودی برابر کار خروجی است:
نیروی محرک × جابهجایی نیروی محرک = نیروی مقاوم × جابهجایی بار
(اینجا «جابهجایی» مسیری است که دست یا بار طی میکند، نه بازوی اهرم.)
سطح شیبدار#
برای بردن یک بار ۸۰۰ نیوتونی به ارتفاع ۱٫۵ متر، یا آن را مستقیم بالا میبریم و نیروی ۸۰۰ نیوتونی میدهیم، یا روی سطح شیبداری به طول ۶ متر بالا میکشیم:
- مزیت مکانیکی (بدون اصطکاک):
- نیروی محرک:
- کار ورودی: و کار خروجی: . برابرند.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر سطح شیبدار بلندتر شود (مثلاً ۱۲ متر برای همان ارتفاع)، نیروی لازم بیشتر میشود یا کمتر؟
جواب: کمتر ( نیوتون)، ولی مسیر طولانیتر میشود. به همین دلیل جادههای کوهستانی را پیچدرپیچ میسازند: شیب کم، مسیر بلند.
قرقره#
یک قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض میکند و مزیت مکانیکیاش ۱ است. قرقرهٔ متحرک نیرو را نصف میکند، چون بار را دو بخش طناب نگه میدارد (مزیت ۲). اگر بخش طناب بار را نگه دارد، مزیت تقریباً است.
مثال ۱. با ترکیبی از قرقرهها، ۴ بخش طناب بار ۴۰۰ نیوتونی را نگه میدارد. نیروی محرک و مسیر طناب برای بالا بردن بار ۰٫۵ متر چقدر است؟
اول تخمین بزن: نیرو چهار برابر کمتر و مسیر چهار برابر بیشتر؛ حدود چند نیوتون و چند متر؟
- مزیت: ۴.
- مسیر طناب:
- کار ورودی: . کار خروجی: .
با حدسمان میخواند؟ بله: ۱۰۰ نیوتون و ۲ متر.
چرخدنده#
وقتی دو چرخدنده با هم درگیرند، چرخدندهٔ کوچکتر سریعتر میچرخد. اگر چرخدندهٔ بزرگ ۴۰ دندانه و چرخدندهٔ کوچک ۱۰ دندانه داشته باشد، بهازای یک دور چرخ بزرگ، چرخ کوچک دور میچرخد. پس چرخدنده میتواند سرعت چرخش را بالا ببرد یا گشتاور را زیاد کند (نه هر دو با هم): هرچه سرعت زیادتر، گشتاور کمتر.
مثال ۲. چرخدندهٔ محرک ۲۰ دندانه و چرخدندهٔ دیگر ۶۰ دندانه دارد. اگر محرک ۱۲ دور بچرخد، چرخ دیگر چند دور میچرخد؟
- در هر دور، ۲۰ دندانه از محرک رد میشود. در ۱۲ دور: دندانه.
- چرخ ۶۰ دندانهای در مقابل ۲۴۰ دندانه: دور.
- چرخ دوم ۴ دور میچرخد؛ آهستهتر ولی با گشتاور بیشتر.
🧪 آزمایش در خانه: سطح شیبدار و کش
وسیلهها: یک تخته یا جلد کتاب ضخیم (برای سطح شیبدار)، چند کتاب، یک بستهٔ دربستهٔ ۵۰۰ گرمی برنج یا ماکارونی، یک کش لاستیکی، نخ، خطکش. کش را هنگام کشیدن دور از صورت و چشم نگه دار.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر بسته را با کش یک بار مستقیم ۱۵ سانتیمتر بالا بکشی و یک بار روی سطح شیبدار ۶۰ سانتیمتری، کش کدام بار بیشتر کشیده میشود؟
- بسته را با نخ به کش وصل کن. کتابها را به ارتفاع ۱۵ سانتیمتر بچین.
- کش را مستقیم بالا ببر طوری که بسته آرام و به ارتفاع ۱۵ سانتیمتر بلند شود. طول کش را درحین بالا رفتن با خطکش بخوان.
- تخته را از کتابها تا میز بگذار (طول ۶۰ سانتیمتر) و بسته را آرام روی آن بالا بکش. طول کش را بخوان.
- تفاوت کشیدگی کش در دو حالت را حساب کن و مسافتی که دستت رفته را مقایسه کن.
- همه چیز روی میز و با بار سبک؛ چیزی بالاتر از قدّ میز نبر و کتابها را محکم بچین.
نتیجه: روی سطح شیبدار کش کمتر کشیده میشود، ولی دستت مسیر طولانیتری میرود. دلیل: سطح شیبدار نیرو را کم و مسیر را زیاد میکند. اصطکاک تخته کشیدگی را کمی بیشتر از حدّ ایدهآل میکند، پس کاهش دقیقاً ۴ برابر نمیشود.
🧠 ترفند: مزیت مکانیکی را میتوان از مسافتها هم پیدا کرد: مزیت مکانیکی = جابهجایی نیروی محرک ÷ جابهجایی بار. دلیل: چون کار برابر است، هر چه مسیر ما چند برابر باشد، نیرو همانقدر کم میشود. شرط: اصطکاک ناچیز باشد.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: در آزمایشهای ماشین، فقط بارهای سبک و روی میز را به کار ببر. هرگز بار را بالای سرت یا در ارتفاع نبر.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
برای بردن بار ۱۲۰۰ نیوتونی به ارتفاع ۰٫۵ متر از سطح شیبداری به طول ۴ متر استفاده میکنیم. نیروی محرک (بیاصطکاک) چقدر است؟
چرخدندهٔ محرک ۱۵ دندانه و چرخدندهٔ دیگر ۴۵ دندانه دارد. اگر چرخ دوم ۲ دور بچرخد، چرخ محرک چند دور میچرخد؟
چرا جادهٔ کوهستانی را پیچدرپیچ میسازند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهقرقرهٔ ثابت نیرو را نصف میکند.
قرقرهٔ ثابت فقط جهت را عوض میکند؛ نیرو را کم نمیکند.
درستبرای کم کردن نیرو قرقرهٔ متحرک یا ترکیب قرقرهها لازم است.
اشتباهماشین ساده کار را کم میکند.
نیرو کم میشود و مسیر زیاد؛ کار تقریباً برابر است.
درستدر ماشین ایدهآل کار ورودی برابر کار خروجی است.
اشتباههر ماشین ساده مزیت مکانیکی بیش از ۱ دارد.
قرقرهٔ ثابت مزیتش ۱ و بعضی اهرمها (موچین) کمتر از ۱ است.
درستمزیت مکانیکی هر ماشین به ساختارش بستگی دارد.
فراتر از کتابگیربکس ربات و باتریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
موتورهای کوچک ربات دور تند و گشتاور کم دارند. گیربکس با چرخدندههای بزرگ و کوچک دور را کم میکند و گشتاور را زیاد؛ پس ربات میتواند بار سنگینتری بکشد، البته آهستهتر. این همان قانون «مزیت مکانیکی» است: هر چه نیروی بیشتری بگیریم، سرعت را از دست میدهیم. رباتهای چرخدار با موتورهای گیربکسدار را در دورهٔ آیرو ببین: دورهٔ آیرو.
ادامه در یادستان:سروو موتور را در شبیهساز بساز
آزمون فصل ۹
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۲۵ دقیقه.
پرسشهای رایج
ماشین ساده چطور کار را آسان میکند اگر کار را کم نمیکند؟
نیروی لازم را کم میکند و مسیر را بلندتر. کار کل برابر میماند، ولی نیروی لازم در هر لحظه کمتر است.
اهرم همیشه نیرو را کم میکند؟
نه. اگر بازوی محرک کوتاهتر از بازوی مقاوم باشد، نیرو بیشتر میشود؛ مثل موچین. در عوض حرکت بزرگتر و دقیقتر میشود.
گشتاور و کار هر دو نیوتون ضرب در متر است. فرق چیست؟
در گشتاور فاصله از محور تا نقطهٔ اثر نیرو است و اثر چرخاندن را میسنجد؛ در کار جابهجایی در راستای نیرو است و مقدار انتقال انرژی را میدهد. یکای کار ژول و یکای گشتاور نیوتونمتر نوشته میشود.
چرا قرقرهٔ ثابت به کار میآید اگر نیرو را کم نمیکند؟
چون جهت نیرو را عوض میکند: از پایین میکشی و بار بالا میرود؛ و کشیدن رو به پایین راحتتر است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن