درس ۱بر سر دوراهی: گروهبندی و کلید شناسایی
این درس: صفحههای ۱۲۲ تا ۱۲۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در علوم هفتم خواندی همهٔ جانداران از چه چیزی ساخته شدهاند؟
۲. چند ویژگی نام ببر که جاندار را از بیجان جدا میکند.
جواب: ۱. از یاخته؛ بعضی از یک یاخته و بعضی از میلیاردها یاخته. ۲. برای مثال: به غذا و انرژی نیاز دارد، رشد میکند، تولیدمثل میکند و به محیط واکنش نشان میدهد.
چرا جانداران را گروهبندی میکنیم؟#
کتابخانهای را تصور کن که هزاران کتاب دارد و همه را بدون هیچ ترتیبی روی هم ریختهاند. اگر دنبال کتابی دربارهٔ پرندگان بگردی، چه میشود؟ باید همهٔ قفسهها را یکییکی بگردی. دانشمندان با جانداران همین وضع را داشتند: فقط از جانوران بیش از یک و نیم میلیون گونه نامگذاری شده است (عددی تقریبی) و هر سال گونههای تازه پیدا میشود. برای همین جانداران را در گروهها میگذارند؛ جانداران هر گروه در بعضی صفتها (ویژگیهایی که میشود دید یا بررسی کرد) به هم شبیهاند.
قبل از ادامه، حدس بزن: یک ماهی، یک کبوتر، یک گربه و یک مار پیش روی توست. فقط با پرسشهای «بله یا نه» میخواهی هر کدام را از بقیه جدا کنی. برای رسیدن به هر جانور، دستکم چند پرسش پشتسرهم لازم است؟
جواب: دو پرسش پشتسرهم کافی است، به شرط اینکه هر پرسش گروه را تقریباً نصف کند. اول میپرسی «بدنش با مو یا پر پوشیده شده است؟» تا دو جانور از دو جانور جدا شوند. بعد در هر دسته یک پرسش دیگر میپرسی.
چنین راهنمایی را کلید شناسایی دوراهی مینامند، چون در هر مرحله باید از بین دو حالت یکی را انتخاب کنی. کلید بر اساس صفتهای جانداران ساخته میشود و با آن میشود جانداری ناشناخته را شناسایی کرد.
یک کلید خوب این ویژگیها را دارد:
| ویژگی کلید | چرا لازم است |
|---|---|
| هر پرسش فقط دو جواب دارد | انتخاب همیشه روشن است |
| پرسش دربارهٔ چیزی است که میشود دید یا اندازه گرفت | جواب به سلیقهٔ آدمها بستگی ندارد |
| هر مسیر به یک نام میرسد | شناسایی دقیق است |
مثال ۱. جانوری باله دارد و موی بدن ندارد. با کلید بالا او را پیدا کن.
- پرسش اول: «بدنش با مو یا پر پوشیده است؟» جواب: نه، پس به شاخهٔ چپ میرویم.
- پرسش دوم: «باله دارد؟» جواب: بله.
- مسیر به «ماهی» میرسد.
مثال ۲ (راه دوم). کلید دیگری برای همین چهار جانور هست که هر بار فقط یک جانور را جدا میکند: «پر دارد؟ بله: کبوتر. نه: مو دارد؟ بله: گربه. نه: باله دارد؟ بله: ماهی؛ نه: مار.» کدام کلید بهتر است؟
- کلید اول: بیشترین تعداد پرسش، ۲ است.
- کلید زنجیرهای: بیشترین تعداد پرسش، ۳ است.
- هر دو درستاند، ولی کلید اول سریعتر است چون هر پرسش گروه را نصف میکند.
با یک پرسش بله/نه، گروه به دو دسته تقسیم میشود؛ با دو پرسش به چهار دسته. با پرسشِ خوب حداکثر جاندار را میشود از هم جدا کرد. برای ۸ جاندار سه پرسش کافی است، چون .
🧠 ترفند: برای اینکه بدانی طولانیترین مسیر کلید دستکم چند پرسش دارد، تعداد جانداران را پشتسرهم نصف کن (اگر نیم ماند، رو به بالا گرد کن) تا به ۱ برسی؛ تعداد نصف کردنها جواب است. برای ۱۲ جاندار: ۱۲، ۶، ۳، ۲، ۱؛ یعنی چهار بار، پس دستکم ۴ پرسش. دلیل: هر پرسش خوب گروه را نصف میکند و تو همین کار را برعکس شمردهای. شرط: فقط برای کمترینِ ممکن؛ اگر پرسشها گروه را نصف نکنند (مثل کلید زنجیرهای مثال ۲) پرسش بیشتری لازم میشود.
ظاهر کافی نیست#
تا چند قرن پیش، دانشمندان جانداران را فقط از روی صفتهای ظاهری گروهبندی میکردند. ارسطو، فیلسوف یونانی، جانوران را بر پایهٔ جای حرکتشان در سه گروه گذاشت: آنها که روی خشکی راه میروند، آنها که در آب شنا میکنند و آنها که در هوا پرواز میکنند؛ و گیاهان را در سه گروه علفها، درختچهها و درختها. اما ظاهر گاهی فریب میدهد:
| ملاک | مثال | مشکل |
|---|---|---|
| جای زندگی | دلفین و ماهی هر دو در آب شنا میکنند | دلفین با شش نفس میکشد و به نوزادش شیر میدهد؛ ماهی نه |
| شکل بدن | مارماهی و مار هر دو دراز و بیدستوپا هستند | مارماهی باله و آبشش دارد؛ مار نه |
| ساختار درونی | ستون مهره دارد یا ندارد؟ | جانوران را به دو گروه بزرگ مهرهداران و بیمهرهها تقسیم میکند |
پس به ساختار درونی بدن هم توجه شد. امروز دانشمندان افزون بر صفتهای ظاهری، شباهت مولکولهای سازندهٔ یاختهها را هم بررسی میکنند.
🧪 آزمایش در خانه: کلید دوراهیِ لوازمالتحریر.
وسیلهها: شش وسیلهٔ ساده از جعبهٔ لوازمالتحریر (مثلاً مداد، خودکار، خطکش، پاککن، چسب مایع، گیره)، کاغذ و یک دوست یا عضو خانواده.
قبل از آزمایش حدس بزن: در کلید شش وسیله، طولانیترین مسیر دستکم چند پرسش بله/نه دارد؟ (راهنما: و .)
- شش وسیله را روی میز بچین.
- اولین پرسش را از صفتی بساز که بشود دید یا اندازه گرفت، مثلاً «بلندتر از ۱۵ سانتیمتر است؟» و آنها را به دو دسته تقسیم کن.
- برای هر دسته پرسش بعدی را بنویس تا هر وسیله در پایان یک مسیر تنها بماند.
- کلید را روی کاغذ بکش (مثل شکل ۱).
- کلید را به دوستت بده، وسیلهای را مخفیانه انتخاب کن و بگذار با کلید پیدایش کند.
نتیجه: طولانیترین مسیر دستکم سه پرسش دارد، چون دو پرسش پشتسرهم فقط چهار دسته میسازد و سه پرسش تا هشت دسته. (همهٔ پرسشهای نوشتهشده روی کاغذ بیشترند: برای شش وسیله پنج پرسش، چون هر پرسش یک دسته را دو تا میکند و از یک دسته با پنج بار شکستن به شش دسته میرسی.) اگر دوستت به وسیلهٔ اشتباه رسید، یک پرسش مبهم بوده (مثلاً «بلند است؟»)؛ ابهام کلید را خراب میکند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن همان کتابخانه را به دو دسته (داستان و غیرداستان)، بعد هر دسته را به چند دسته دیگر تقسیم کنی. یافتن یک کتاب از جستوجوی همهٔ قفسهها به چند پرسش کوتاه تبدیل میشود. نتیجه: گروهبندی کار را کم میکند، چون هر پرسش بخشی از جستوجو را حذف میکند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
برای سه جانور خرگوش، ماهی و کبوتر یک کلید دوراهی بساز. حداقل چند پرسش لازم است؟
دوستت کلید را با پرسش «کدام جانور کوچک است؟» شروع کرده است. چرا پرسش خوبی نیست و چطور درستش میکنی؟
میخواهی ۲۰ نوع برگ را با کلید دوراهی از هم جدا کنی. حداقل چند پرسش در طولانیترین مسیر لازم است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدلفین و ماهی هر دو در آب شنا میکنند؛ پس هر دو یک گروهاند.
جای زندگی تنها یک صفت است و گاهی فریب میدهد.
درستباید صفتهای درونی و بیرونی بیشتری را بررسی کرد؛ دلفین با شش نفس میکشد و شیر میدهد.
اشتباهپرسش کلید: «قشنگ است؟»
جواب به سلیقه بستگی دارد و برای دو نفر فرق میکند.
درستپرسشی بپرس که بشود دید یا اندازه گرفت، مثل «پر دارد؟».
اشتباهپرسش کلید: «رنگش قرمز یا آبی یا سبز است؟»
کلید دوراهی در هر مرحله دو راه دارد، نه سه راه.
درستآن را به پرسشهای بله/نه بشکن: «قرمز است؟» و بعد «آبی است؟».
فراتر از کتابکلید دوراهی در دست ماشینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برنامههایی هستند که از روی عکس یک برگ یا یک پرنده نام آن را میگویند. آنها هم مثل کلید دوراهی کار میکنند، فقط پرسشهایشان را از میلیونها عکس برچسبدار یاد گرفتهاند و خودشان جواب میدهند: شکل لبهٔ برگ، تعداد رنگها و بافت. جنگلبانها و پرندهنگرها از آنها کمک میگیرند، ولی گاهی برنامه اشتباه میکند، پس نتیجه را باید با کلید و صفتهای دقیق تأیید کرد. اگر دوست داری بدانی ماشین چطور از نمونهها یاد میگیرد، یادگیری ماشین به زبان ساده را بخوان.
درس ۲گروهبندی جانداران: پنج سلسله
این درس: صفحههای ۱۲۴ تا ۱۲۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. کلید دوراهی چیست و چرا «دوراهی» نامیده میشود؟
۲. در درس قبل دیدیم دلفین و ماهی هر دو شناگرند. چه چیزی نشان میدهد که از یک گروه نیستند؟
جواب: ۱. راهنمایی برای شناسایی جانداران که در هر مرحله بین دو حالت انتخاب میکنی. ۲. دلفین با شش نفس میکشد و به نوزادش شیر میدهد؛ ماهی با آبشش نفس میکشد. شباهت ظاهری کافی نیست.
نردبان گروهها#
زیستشناسان همهٔ جانداران را در پنج سلسله میگذارند: باکتریها، آغازیان، قارچها، گیاهان و جانوران. سلسله بزرگترین گروه است. هر سلسله را به گروههای کوچکتر تقسیم میکنند، به این ترتیب: سلسله، شاخه، رده، راسته، خانواده (تیره)، جنس (سرده) و گونه.
هرچه از سلسله پایینتر میآییم، گروهها کوچکتر میشوند، تفاوت اعضا کمتر و شباهتشان بیشتر میشود. «گونه» کوچکترین گروه است: جاندارانی که بسیار به هم شبیهاند و میتوانند با هم زادههایی شبیه خود بسازند که خودشان هم زنده بمانند و تولیدمثل کنند.
نام علمی. نامهای فارسی همیشه دقیق نیستند. «کرم» را هم برای کرم خاکی به کار میبرند و هم برای کرم ابریشم که در واقع نوزاد یک پروانه است. برای همین هر گونه یک نام علمی دو بخشی به زبان لاتین دارد که لینهٔ سوئدی آن را رایج کرد: بخش اول جنس و بخش دوم گونه را نشان میدهد. برای مثال نام علمی انسان Homo sapiens است: جنس Homo و گونه sapiens.
🧠 ترفند: در نام علمی، کلمهای که با حرف بزرگ شروع میشود جنس است و کلمهٔ بعدی که با حرف کوچک شروع میشود گونه. دلیل: قرارداد نوشتن نام علمی همین است: نام جنس با حرف بزرگ، بخش گونه با حرف کوچک، هر دو کج (یا زیرخطدار در دستنویس). شرط: فقط برای نام علمی لاتین؛ نام فارسی چنین نشانهای ندارد.
پنج سلسله و یک پرسش دربارهٔ هسته#
یاختهها در یک چیز مهم با هم فرق دارند. در بعضی، مادهٔ وراثتی درون پوششی است و هسته ساخته میشود؛ به این جانداران راههستهای (یوکاریوت) میگویند. در بعضی دیگر پوششی دور مادهٔ وراثتی نیست و هستهٔ مشخصی وجود ندارد؛ اینها پیشهستهای (پروکاریوت) هستند. باکتریها تنها سلسلهای هستند که پیشهستهای است.
| سلسله | مادهٔ وراثتی | مثال | نکتهٔ مهم |
|---|---|---|---|
| باکتریها | بدون پوشش (پیشهستهای) | باکتریهای روده | بیشترشان بیضرر یا مفیدند |
| آغازیان | درون هسته | جلبکها | بعضی فتوسنتز میکنند |
| قارچها | درون هسته | مخمر، قارچ خوراکی | بعضی تکیاختهای، بعضی پریاختهای |
| گیاهان | درون هسته | درخت، گندم | در فصل ۱۲ میخوانیم |
| جانوران | درون هسته | ماهی، ملخ | در فصلهای ۱۳ و ۱۴ میخوانیم |
باکتریها. شکلهایشان گوناگون است (گرد، میلهای، مارپیچ) و تقریباً همهجا زندگی میکنند: چشمههای آب داغ، دریاچههای نمک و یخهای قطبی؛ جاهایی که برای بیشتر جانداران مناسب نیست. بیشتر باکتریها بیضررند. بعضی بیماریزایند، ولی بعضی مفیدند: باکتریهای روده به گوارش غذا کمک میکنند و جلوی فعالیت باکتریهای بیماریزا را میگیرند. امروز از باکتریها برای پاکسازی محیط زیست، تولید دارو و ساختن گیاهان مقاوم به آفت هم استفاده میشود. باکتریها دیوارهٔ یاختهای دارند؛ از این نظر شبیه گیاهان و قارچها هستند، ولی جنس دیوارهشان فرق دارد.
آغازیان. جلبکها شناختهشدهترین آغازیاناند. نوارهای سبز و لیزی که در آب برکه یا کنار دریا شناورند، معمولاً گیاه نیستند؛ جلبکاند. جلبکها سبزینه (کلروفیل) دارند و فتوسنتز میکنند. آنها اکسیژن میسازند و غذای جانوران آبزی را تأمین میکنند. از جلبکها در ساختن مواد بهداشتی و مکملهای غذایی استفاده میشود و پژوهشگران میخواهند از آنها سوخت پاک بسازند. بعضی آغازیان پوستهای از سیلیس دارند که در صنعتی مثل شیشهسازی به کار میرود. همهٔ آغازیان فتوسنتز نمیکنند.
قارچها. قارچها گیاه نیستند. سبزینه ندارند و سلسلهٔ جداگانهای میسازند. بیشتر قارچها مفیدند، ولی بعضی آفت گیاهاند (لکههای زرد روی برگ گندم) و بعضی بیماری پوستی ایجاد میکنند. قارچها میتوانند پریاختهای یا تکیاختهای باشند؛ مخمر قارچی تکیاختهای است.
مثال ۱. هر جاندار را در سلسلهٔ خودش بگذار و نوع هسته را بگو.
- باکتری روده: سلسلهٔ باکتریها، پیشهستهای.
- جلبک سبز: سلسلهٔ آغازیان، راههستهای.
- مخمر: سلسلهٔ قارچها، راههستهای (تکیاختهای).
قبل از ادامه، حدس بزن: دوستت میگوید «جلبک یک گیاه است، چون سبز است و فتوسنتز میکند». نظر تو چیست؟
جواب: جلبکها در سلسلهٔ آغازیاناند. سبز بودن و فتوسنتز فقط دو صفتاند و گیاهان و جلبکها هر دو دارند؛ برای همگروه شدن یک صفت کافی نیست. جلبکها سادهترند و ریشه، ساقه و برگ حقیقی ندارند.
مثال ۲. در یک گزارش نوشتهاند «یک باکتری روی برگ گندم لکهٔ زرد ساخته است». یک دانشمند میگوید لکههای زرد روی برگ گندم کار یک قارچ است. چطور میشود فهمید کدام درست است؟
- باکتری و قارچ دو سلسلهٔ جدایند. باید به نوع یاخته نگاه کرد.
- نمونه را زیر میکروسکوپ میبرند. اگر مادهٔ وراثتی درون هسته باشد، جاندار قارچ است (راههستهای).
- اگر هستهٔ مشخصی نبود، باکتری (پیشهستهای) است.
- پس صفت «هسته دارد یا ندارد» کلیدی برای تصمیمگیری است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن دو تکه نان ساده را در دو کیسهٔ زیپدار بسته گذاشتهایم: یکی را با چند قطره آب نمناک کردهایم و دیگری خشک مانده است. هر دو کیسه یک هفته در کمدی تاریک و نسبتاً گرم ماندهاند.
قبل از ادامه، حدس بزن: کدام نان لکه و پرز میآورد، نمناک یا خشک؟
نتیجه: معمولاً روی نان نمناک لکهها و پرزهای سفید، سبز یا سیاه پیدا میشود و روی نان خشک خیلی کمتر. دلیل: این لکهها کپکاند، نوعی قارچ. هاگهایشان از هوا روی نان نشسته است و برای رشد به غذا (نان) و رطوبت نیاز دارند. کپک در تاریکی هم رشد میکند؛ چون مثل گیاه فتوسنتز نمیکند و غذایش را از نان میگیرد، گیاه نیست.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: این آزمایش را در خانه انجام نده: کپک را عمداً پرورش نمیدهیم، چون هاگهایش میتوانند به حساسیت و مشکل تنفسی منجر شوند. اگر روی نان یا میوهای کپک دیدی، کیسه یا ظرف را باز نکن و بو نکن؛ آن را به یک بزرگتر بده تا دور بیندازد و بعد دستهایت را با صابون بشوی. نان کپکزده را هرگز نخور. هیچ قارچ یا گیاه ناشناختهٔ بیرون از خانه را نچین، نچش و نخور؛ بعضی قارچها کشندهاند و از روی ظاهر نمیشود فرقشان را فهمید.
💭 آزمایش فکری: تصور کن جلبک را در سلسلهٔ گیاهان میگذاشتیم. آنوقت «گیاه» هم برای یک جلبک تکیاختهای کوچک به کار میرفت و هم برای یک درخت بلوط. کلیدی که میساختی دیگر مسیر روشنی نمیداد. نتیجه: هر سلسله باید صفتهایی داشته باشد که اعضایش را از بقیه جدا کند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم از یک ظرف آب برکه که چند روز کنار پنجره مانده، دو قطره برمیدارد: یکی از سطح آب، رو به نور، و یکی از لای تهنشین کف ظرف، و هر دو را زیر میکروسکوپ نشان میدهد. پرسش این است که در کدام قطره جانداران سبز بیشتری دیده میشود. معمولاً در قطرهٔ سطح، چون آغازیان سبزینهدار برای فتوسنتز به نور نیاز دارند و نور به سطح آب بیشتر میرسد. آب برکه در آزمایشگاه نوشیده یا لمس نمیشود و پس از کار دستها شسته میشوند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
پنج جاندار را در سلسلهٔ درستشان بگذار و نوع هسته را بنویس: باکتری روده، جلبک سبز، مخمر، کاج، ملخ.
چرا نام علمی از نام فارسی «کرم» دقیقتر است؟ یک مثال بزن.
دوستت میگوید «همهٔ باکتریها بیماریزا هستند». دو دلیل بیاور که نشان بدهد این جمله درست نیست.
مخمر را با قارچ خوراکی مقایسه کن. چه چیزی مشترک و چه چیزی متفاوت است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهجلبک سبز است و فتوسنتز میکند؛ پس گیاه است.
یک یا دو صفت مشترک برای همگروه شدن کافی نیست.
درستجلبکها در سلسلهٔ آغازیاناند، نه گیاهان.
اشتباهقارچ یک نوع سبزی است.
قارچها سبزینه ندارند و سلسلهٔ جداگانهای میسازند. «سبزی» نامی در آشپزی است، نه گروه زیستی.
درستقارچها گیاه نیستند و سلسلهٔ قارچها را میسازند.
اشتباههمهٔ باکتریها بیماریزا و مضرند.
بیشتر باکتریها بیضررند و بعضی مفیدند.
درستفقط بعضی باکتریها بیماری ایجاد میکنند.
فراتر از کتابگروهبندی با مولکولبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دانشمندان امروز علاوه بر ظاهر، توالی مولکولهای وراثتی را هم مقایسه میکنند. هر گونه الگوی مخصوص خودش را دارد و شبیه بارکد است. با همین روش میشود گونهای را از چند قطعهٔ کوچک شناسایی کرد، حتی اگر ظاهرش دیده نشود. برنامههای هوش مصنوعی هم به مقایسهٔ این الگوها کمک میکنند. آزمایشگاههایی که غذا یا آب را بررسی میکنند، از این راه میفهمند چه باکتری یا قارچی در نمونه هست. این کار نشان میدهد که گروهبندی فقط به حفظ کردن اسمها مربوط نیست؛ ابزاری برای شناختن جهان زنده است.
درس ۳جاندار یا بیجان؟ ویروس
این درس: صفحههای ۱۲۹ تا ۱۳۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. باکتری پیشهستهای یعنی چه؟
۲. همهٔ جانداران از چه چیزی ساخته شدهاند؟
جواب: ۱. مادهٔ وراثتیاش پوشش ندارد و هستهٔ مشخصی ساخته نمیشود. ۲. از یاخته (یک یاخته یا بیشتر).
موجودی که در هیچ سلسلهای جا نمیگیرد#
وقتی سرما میخوری یا آنفلوآنزا میگیری، عامل آن موجودی به نام ویروس است. ویروس سرماخوردگی درون بدن ما تکثیر میشود؛ ولی بیرون از بدن، روی یک دستگیرهٔ در یا یک میز، بیشتر نمیشود و فقط مثل یک ذرهٔ بیحرکت میماند.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ده ویروس روی میز بمانند، فردا تعدادشان بیشتر میشود؟
جواب: نه. ویروسها فقط درون یاختهٔ یک جاندار میتوانند تکثیر شوند. بیرون از یاخته مثل یک بلور (کریستال) هستند: هیچ فعالیتی ندارند، ولی ممکن است تا مدتی سالم بمانند.
🧠 ترفند: بگو «بییاخته، بیتکثیر»: هرجا یاختهٔ زنده نیست (میز، هوا، دستگیره)، ویروس زیاد نمیشود. دلیل: ویروس خودش وسیلهٔ ساختن ندارد و برای ساختن ویروس تازه از یاختهٔ میزبان استفاده میکند. شرط: «زیاد نمیشود» به معنی «بیخطر است» نیست؛ ویروسِ روی میز میتواند تا مدتی سالم بماند و با دست جابهجا شود.
ویروسها ساختار یاختهای ندارند. وقتی به یاختهٔ مناسبی میرسند وارد آن میشوند و یاخته را وادار میکنند ویروس بسازد. این یاخته میزبان است. ویروس در هیچیک از پنج سلسله جا نمیگیرد، چون سلسلهها از جانداران یاختهای ساخته شدهاند.
| ویژگی | جانداران (مثل باکتری یا گیاه) | ویروس |
|---|---|---|
| ساختار یاختهای | دارند | ندارد |
| تکثیر | خودشان و در محیط مناسب | فقط درون یاختهٔ میزبان |
| بیرون از یاختهٔ زنده | زنده میمانند و فعالیت میکنند | بیحرکت و شبیه بلور است |
ویروسها چگونه پخش میشوند؟ هر ویروس راه خودش را دارد. ویروسهای سرماخوردگی و آنفلوآنزا از فردی به فرد دیگر میرسند؛ برای همین دستشویی با آب و صابون و پوشاندن دهان هنگام عطسه مهم است. ویروس ایدز (HIV) از راه خون و بعضی مایعات بدن و وسایل آلوده به آنها منتقل میشود. این ویروس در گویچههای سفید تکثیر میشود و با از بین بردن آنها دستگاه ایمنی بدن را ضعیف میکند؛ بدن قدرت مبارزه با میکروبها را از دست میدهد. فرد آلوده ممکن است سالها هیچ نشانهای نداشته باشد و در همین مدت بتواند ویروس را منتقل کند. ایدز از دست دادن، غذا خوردن کنار هم یا نفسکشیدن در یک اتاق منتقل نمیشود.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: از وسایل برنده یا نوکتیز دیگران، مثل تیغ یا سوزن، استفاده نکن و وسیلهٔ خودت را هم به کسی نده؛ خون روی آنها میتواند ویروس را منتقل کند. اگر نگرانی داری، فقط با پزشک یا یک بزرگتر قابلاعتماد صحبت کن.
زنده یا بیجان؟#
ویروس چیزی بین جانداران و بیجانهاست. دو دسته شاهد داریم:
| شبیه جانداران | شبیه بیجانها |
|---|---|
| درون یاختهٔ میزبان تکثیر میشود | ساختار یاختهای ندارد |
| مادهٔ وراثتی دارد و درون یاخته از روی آن ویروسهای تازه ساخته میشود | بیرون از یاخته مثل بلور است و فعالیتی ندارد |
به همین دلیل دانشمندان دربارهٔ اینکه ویروس را «زنده» بدانند یا «غیرزنده» اختلاف نظر دارند و کتاب هم این را بهصورت پرسش میگذارد. ما همینقدر را میدانیم: ویروس بدون یاختهٔ زندهای که بتواند در آن تکثیر شود، کاری نمیکند.
مثال ۱. چرا وقتی ویروس روی میز است، نمیگوییم «ویروسها رشد میکنند و زیاد میشوند»؟
- تکثیر ویروس فقط درون یاختهٔ جاندار انجام میشود.
- میز یاخته ندارد.
- پس ویروس روی میز تکثیر نمیشود؛ ولی اگر کسی دستش را به آن بزند و به دهان یا بینی برساند، ممکن است ویروس وارد یاختهای شود.
مثال ۲. با جدول بالا مشخص کن ویروس را به کدام دسته نزدیکتر میدانی.
- دو ویژگی شبیه جانداران: تکثیر درون یاخته و داشتن مادهٔ وراثتی.
- دو ویژگی شبیه بیجانها: نداشتن ساختار یاختهای و بیحرکتی بیرون از یاخته.
- هر دو دسته برابرند، برای همین جواب قطعی ندارد و اختلاف نظر هست.
💭 آزمایش فکری: تصور کن یک برگهٔ دستور پخت داری و آن را به یک دکان کپی میدهی. دکان از روی برگه هزار نسخه میسازد. بیرون از دکان، برگه فقط یک تکه کاغذ است و کاری نمیکند. ویروس هم مثل برگه است و یاختهٔ میزبان مثل دکان. نتیجه: ویروس برای تکثیر به یاخته نیاز دارد؛ همین است که او را از جاندار یاختهای متفاوت میکند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): ویروسها آنقدر کوچکاند که با میکروسکوپ نوری مدرسه دیده نمیشوند. معلم عکسهایی را نشان میدهد که با میکروسکوپ الکترونی گرفته شدهاند؛ مثلاً ویروس روی یک گویچهٔ سفید. دانشآموزان فقط عکسها را تماشا و مقایسه میکنند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
یک جدول دو ستونی بکش: سه ویژگی که ویروس را شبیه جانداران و سه ویژگی که آن را شبیه بیجانها میکند. نتیجه میگیری؟
همکلاسیات میگوید «بعد از عطسهٔ مریض، ویروس روی میز زیاد میشود». جوابش را بده.
چرا با میکروسکوپ نوری مدرسه نمیتوانیم ویروس را ببینیم؟ برای دیدنش چه وسیلهای لازم است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهویروس هم نوعی باکتری است.
باکتری یک یاخته است و ویروس ساختار یاختهای ندارد.
درستویروس و باکتری دو چیز متفاوتاند؛ باکتری در پنج سلسله است، ویروس نه.
اشتباهویروس روی میز هم زیاد میشود.
تکثیر ویروس فقط درون یاختهٔ جاندار انجام میشود.
درستبیرون از یاخته ویروس تکثیر نمیشود، اما میتواند منتقل شود.
اشتباهایدز با دست دادن و غذا خوردن کنار بیمار منتقل میشود.
ویروس ایدز از راه خون و بعضی مایعات بدن و وسایل آلوده منتقل میشود، نه با تماس معمولی.
درستبا دست دادن یا نشستن کنار فرد آلوده خطری نیست؛ از وسایل برندهٔ مشترک پرهیز کن.
فراتر از کتابویروس در رایانه، ویروس در بدنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ویروس رایانهای نامش را از ویروس زیستی گرفته، چون آن هم بدون یک برنامهٔ میزبان نمیتواند خودش را زیاد کند. دانشمندان زیستشناسی ساختار پروتئینهای ویروس را با میکروسکوپ الکترونی و حالا با برنامههای هوش مصنوعی بررسی میکنند. شناخت شکل پروتئینها به طراحی دارو و واکسن کمک میکند. همینطور رایانهها الگوی پخش یک بیماری را شبیهسازی میکنند تا مشخص شود دستشویی یا فاصله گرفتن چقدر جلوی آن را میگیرد. اما هیچ برنامهای جای شستوشوی دست و توصیهٔ پزشک را نمیگیرد.
آزمون فصل ۱۱
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
قارچ گیاه است؟
نه. قارچها سلسلهٔ جداگانهای هستند و سبزینه ندارند؛ فتوسنتز نمیکنند.
جلبک گیاه است؟
نه. جلبکها در سلسلهٔ آغازیاناند. بعضی فتوسنتز میکنند، ولی ریشه و ساقه و برگ حقیقی ندارند.
ویروس زنده است یا غیرزنده؟
دانشمندان دربارهٔ آن اتفاق نظر ندارند: درون یاخته تکثیر میشود، ولی ساختار یاختهای ندارد و بیرون از یاخته مثل بلور است.
فرق جنس و گونه چیست؟
گونه کوچکترین گروه است و جنس گروهی بزرگتر که چند گونهٔ نزدیک را در بر میگیرد. نام علمی از این دو ساخته میشود.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن