آموزش علوم نهم · فصل ۳

به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، به زبان ساده

کربن چطور بین هوا و جانداران می‌چرخد؟ نفت خام از چه ساخته شده، چطور در پالایشگاه جدا می‌شود و چرا سوختن سوخت‌های فسیلی و ماندگاری پلاستیک زندگی ما را به چالش کشیده است؟

صفحه‌های ۲۵ تا ۳۸ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • چرخهٔ کربن را بگویی و فرایندهای مصرف و تولید کربن دی‌اکسید را از هم جدا کنی
  • ترکیب نفت خام و ویژگی هیدروکربن‌ها را توضیح دهی
  • تقطیر و برج تقطیر و ساخته شدن پلی‌اتن را شرح دهی
  • اثر مصرف انرژی و پلاستیک را با محاسبه بسنجی و راه‌حل پیشنهاد دهی

پیش‌نیاز: چرخهٔ آب و فتوسنتز (علوم هفتم)، جداسازی مخلوط‌ها (علوم هشتم)، پیوند اشتراکی (فصل ۲ همین کتاب)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱چرخه‌های طبیعی و چرخهٔ کربن

این درس: صفحه‌های ۲۶ تا ۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چرخهٔ آب چه مرحله‌هایی دارد؟ (علوم هفتم، فصل «سفر آب روی زمین»)

۲. گیاه سبز در فتوسنتز چه چیزی می‌گیرد و چه چیزی تولید می‌کند؟

جواب: ۱. تبخیر، تشکیل ابر، بارش و جاری شدن آب. ۲. کربن دی‌اکسید و آب می‌گیرد؛ گلوکز (غذا) و اکسیژن تولید می‌کند.

چرخه یعنی چه؟#

آب باران به دریا می‌رسد، بخار می‌شود، ابر می‌سازد و دوباره باران می‌شود. چیزی که همیشه تکرار می‌شود و هیچ‌وقت تمام نمی‌شود، چرخه است. طبیعت چرخه‌های بسیاری دارد: آب، سنگ، غذا و کربن. این چرخه‌ها به هم گره خورده‌اند. اگر یکی کمی تغییر کند، بقیه هم اثر می‌گیرند.

مثال: در یک زمستان گرم، شکوفهٔ درخت‌ها زودتر باز می‌شوند. بعد سرمای ناگهانی شکوفه‌ها را می‌زند، میوه کم می‌شود و پرنده‌ها و حشره‌ها که از آن غذا می‌خورند، کمتر غذا پیدا می‌کنند. یک تغییر کوچک در دما، چند چرخه را به هم ریخت.

چرخهٔ کربن#

کربن عنصر اصلی همهٔ جانداران است. بدن تو، برگ درخت و چوب میز همه کربن دارند. در هواکره کربن به شکل گاز کربن دی‌اکسید () است. کربن مدام جابه‌جا می‌شود، اما مقدار کل آن ثابت می‌ماند.

فرایند اثر بر کربن دی‌اکسید هوا
فتوسنتز گیاهان مصرف می‌شود
تنفس جانداران تولید می‌شود
پوسیدن بقایای جانداران تولید می‌شود
سوختن سوخت‌های فسیلی تولید می‌شود

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی برگ سبز کربن دی‌اکسید را از هوا می‌گیرد، آن کربن کجا می‌رود؟ ناپدید می‌شود؟

جواب: ناپدید نمی‌شود. اتم‌های کربن جزئی از بدن گیاه می‌شوند (در قند، نشاسته و چوب). اگر جانوری گیاه را بخورد، کربن به بدن جانور می‌رود. با تنفس یا پوسیدن، همان کربن دوباره به هوا برمی‌گردد.

سوخت‌های فسیلی (زغال‌سنگ، نفت خام و گاز طبیعی) از بقایای جانداران ساخته شده‌اند که میلیون‌ها سال پیش دفن شدند. کربنشان میلیون‌ها سال در زمین ذخیره ماند. وقتی آن‌ها را می‌سوزانیم، آن کربن در مدت کوتاهی به هوا برمی‌گردد و چرخه را به هم می‌زند.

مثال ۱. هر فرایند را در یک جمله دسته‌بندی کن: ریزش برگ‌های خشک و پوسیدنشان، رشد یک جنگل جوان، روشن کردن یک نیروگاه زغال‌سنگ.

  1. پوسیدن: کربن دی‌اکسید تولید می‌کند.
  2. رشد جنگل جوان: فتوسنتز بیشتر و کربن دی‌اکسید را مصرف می‌کند.
  3. نیروگاه زغال‌سنگ: سوخت فسیلی می‌سوزد و کربن دی‌اکسید تولید می‌کند.

مثال ۲. در یک منطقه طبیعی (عددهای فرضی برای تمرین) در یک سال ۱۰۰ واحد کربن دی‌اکسید به هوا می‌رسد و گیاهان ۱۰۰ واحد می‌گیرند. کارخانه‌ها ۸ واحد دیگر اضافه می‌کنند و گیاهان همچنان ۱۰۰ واحد می‌گیرند. هوا چه تغییری می‌کند؟

  1. ورودی کل: ⁦۱۰۰ + ۸ = ۱۰۸⁩ واحد.
  2. خروجی: ۱۰۰ واحد.
  3. ⁦۱۰۸ − ۱۰۰ = ۸⁩؛ هوا ۸ واحد کربن دی‌اکسید بیشتر می‌شود.

🧠 ترفند: برای حل سؤال چرخهٔ کربن، دنبال «ورودی» و «خروجی» هوا بگرد. دلیل: مقدار کل کربن ثابت است و فقط جابه‌جا می‌شود. شرط: همهٔ اتم‌های کربن را بشمار؛ بعضی در گیاه یا زمین ذخیره می‌شوند.

🧪 آزمایش در خانه: گاز کربن دی‌اکسید با بادکنک.

وسیله‌ها: بطری پلاستیکی تمیز کوچک که فقط آب در آن بوده، بادکنک، یک قاشق چای‌خوری جوش‌شیرین، نصف لیوان سرکه، قیف یا کاغذ لوله‌شده، نخ و خط‌کش. این کار را با یک بزرگ‌تر انجام بده (سرکه نباید به چشم یا پوست برسد).

قبل از آزمایش حدس بزن: بادکنک چه تغییری می‌کند؟ اگر دو برابر جوش‌شیرین بریزی، چه می‌شود؟

  1. با قیف جوش‌شیرین را در بادکنک بریز.
  2. سرکه را در بطری بریز.
  3. دهانهٔ بادکنک را روی بطری بکش و بادکنک را بالا بیاور تا جوش‌شیرین به سرکه برسد.
  4. با نخ محیط بادکنک را اندازه بگیر و بعد با خط‌کش بخوان. آن را یادداشت کن.
  5. یک بار دیگر با دو برابر جوش‌شیرین انجام بده (سرکه کافی باشد).

نتیجه: بادکنک باد می‌شود و با جوش‌شیرین بیشتر، بیشتر باد می‌شود. دلیل: ماده‌ها واکنش می‌دهند و گاز کربن دی‌اکسید تولید می‌کنند؛ همان گازی که ما در تنفس به هوا می‌دهیم. اتم‌های کربن آن از جوش‌شیرین آمده‌اند؛ کربن از بین نرفته و فقط جابه‌جا شده است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن همهٔ گیاهان زمین یک سال فتوسنتز نکنند و تنفس و سوختن ادامه داشته باشد. نتیجه: کربن دی‌اکسید فقط وارد هوا می‌شود و بیرون نمی‌رود، پس مقدارش در هوا بالا می‌رود. گیاهان مثل یک «دریچهٔ خروجی» برای کربن دی‌اکسیدند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱گیاهی کربن دی‌اکسید را در فتوسنتز می‌گیرد. کربن آن چه می‌شود؟
۲هر فرایند را به اثرش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳مسیر یک اتم کربن را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۴در یک سال ۱۰۸ واحد کربن دی‌اکسید به هوا می‌رسد و گیاهان ۱۰۰ واحد می‌گیرند. هوا چند واحد کربن دی‌اکسید بیشتر می‌شود؟
واحد
۵کدام فرایند در چند قرن اخیر به‌شدت زیاد شده و چرخهٔ کربن را به هم زده است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا می‌گوییم کربن «چرخه» دارد؟

در یک شهر جنگلی بزرگ قطع می‌شود. چه اثری بر چرخهٔ کربن دارد؟

ورودی کربن دی‌اکسید به هوا ۹۰ واحد و خروجی ۹۵ واحد است. هوا چه تغییری می‌کند؟

بقایای جانداران میلیون‌ها سال پیش دفن شدند. این کربن در حال حاضر کجا ذخیره است و چه می‌شود اگر آن را بسوزانیم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهگیاه کربن دی‌اکسید را می‌گیرد، پس کربن از بین می‌رود.

اتم‌ها از بین نمی‌روند؛ جزئی از بدن گیاه می‌شوند.

درستکربن جابه‌جا می‌شود و دوباره به هوا برمی‌گردد.

اشتباهکربن دی‌اکسید فقط وقتی هست که ماشین روشن است.

تنفس، پوسیدن و آتشفشان‌ها هم آن را تولید می‌کنند.

درستسوخت‌های فسیلی مقدار آن را زیاد کرده‌اند، اما منبع آن فقط ماشین نیست.

اشتباهچرخهٔ کربن به چرخهٔ آب ربطی ندارد.

چرخه‌های طبیعی به هم گره خورده‌اند.

درستتغییر در یک چرخه روی چرخه‌های دیگر اثر می‌گذارد.

فراتر از کتابماهواره‌ها و حسگرهای کربنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان کربن دی‌اکسید هوا را با ماهواره و حسگر می‌شمارند. ایستگاه‌هایی روی کوه‌ها و ماهواره‌ها هر روز مقدار این گاز را در هوا می‌سنجند. برنامه‌های هوش مصنوعی داده‌های میلیون‌ها نقطهٔ جهان را کنار هم می‌گذارند تا ببینند کجا جنگل‌ها مصرف می‌کنند و کجا کارخانه‌ها تولید. حسگر کربن دی‌اکسیدی که در دورهٔ آیرو می‌بینی، همان کار را در اتاق انجام می‌دهد: عددی می‌دهد که تو یا ربات بر اساس آن تصمیم بگیرید پنجره را باز کنید.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نفت خام و هیدروکربن‌ها

این درس: صفحه‌های ۲۸ تا ۳۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. هر اتم کربن در پیوند اشتراکی چند پیوند می‌سازد؟ هیدروژن چند تا؟ (فصل ۲ همین کتاب)

۲. مخلوط یعنی چه؟

جواب: ۱. کربن ۴ پیوند و هیدروژن ۱ پیوند. ۲. چند ماده که بدون واکنش شیمیایی با هم‌اند و هر کدام ویژگی خودش را حفظ می‌کند.

نفت خام چگونه زندگی را عوض کرد؟#

نفت خام مایع غلیظ و سیاهی است. در آغاز، انسان علاقهٔ چندانی به استفاده از آن نداشت. اما وقتی شناخته شد، خودرو و هواپیما راه افتادند، دارو و مواد بهداشتی و کود ساخته شد و زندگی تغییر کرد. نفت خام، زغال‌سنگ و گاز طبیعی سوخت‌های فسیلی نام دارند. این مواد از بقایای جانداران ساخته می‌شوند و میلیون‌ها سال طول می‌کشد؛ پس تمام‌شدنی‌اند.

همهٔ سوخت‌های فسیلی کربن دارند. وقتی می‌سوزند، کربن دی‌اکسید زیادی به هوا می‌دهند. این گاز یکی از دلایل گرم شدن زمین و ذوب شدن یخ‌های قطبی است.

نفت خام از چه ساخته شده؟#

نفت خام یک مادهٔ خالص نیست. مخلوطی از صدها ترکیب است به نام هیدروکربن؛ ترکیب‌هایی که فقط از دو عنصر کربن و هیدروژن ساخته شده‌اند. کمی نمک، آب و گوگرد هم همراه نفت خام هست. در هر مولکول هیدروکربن، اتم‌های کربن و هیدروژن با پیوند اشتراکی به هم وصل‌اند. ساده‌ترین هیدروکربن متان () است: یک کربن با ۴ هیدروژن.

هیدروکربن‌های بزرگ‌تر کربن‌های بیشتری دارند. ویژگی‌شان به تعداد اتم‌ها بستگی دارد، مثلاً نقطهٔ جوش:

هیدروکربن فرمول نقطهٔ جوش تقریبی
پنتان ۳۶ درجهٔ سانتی‌گراد
هپتان ۹۸ درجهٔ سانتی‌گراد
دکان ۱۷۴ درجهٔ سانتی‌گراد

قبل از ادامه، حدس بزن: هرچه مولکول بزرگ‌تر (کربن بیشتر) باشد، نقطهٔ جوش بالاتر می‌رود یا پایین‌تر؟

جواب: بالاتر. در مولکول‌های بزرگ‌تر نیروی ربایش بین مولکول‌ها بیشتر است و برای جدا کردنشان از هم و بخار کردن، گرمای بیشتری لازم است.

مثال ۱. مولکول چند اتم دارد؟

  1. ۸ اتم کربن و ۱۸ اتم هیدروژن داریم.
  2. ⁦۸ + ۱۸ = ۲۶⁩.
  3. مولکول ۲۶ اتم دارد.

مثال ۲. کدام هیدروکربن نقطهٔ جوش بالاتری دارد: یا ؟

  1. هفت کربن و یازده کربن دارد.
  2. مولکول بزرگ‌تر نیروی ربایش بیشتر دارد.
  3. پس نقطهٔ جوش بالاتر است.

بیشتر نفت جهان سوزانده می‌شود تا انرژی تولید کند و بخش کمتری برای ساختن مواد تازه به کار می‌رود. این تقسیم یکی از پرسش‌هایی است که امروز دربارهٔ آیندهٔ انرژی بحث می‌شود: آیا بهتر نیست نفت را بیشتر برای ساختن مواد سودمند نگه داریم؟

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ دو هیدروکربن، فقط تعداد کربن‌ها را بشمار. دلیل: کربن بیشتر یعنی مولکول بزرگ‌تر و نقطهٔ جوش بالاتر. شرط: دو ترکیب باید هر دو هیدروکربن مایع یا گاز با ساختار زنجیری مشابه باشند.

🧪 آزمایش در خانه: ردپای نفت در خانه.

وسیله‌ها: کاغذ، مداد، یک ساعت وقت برای گشتن در خانه.

قبل از آزمایش حدس بزن: از ۲۰ وسیلهٔ داخل یک اتاق، چند تا از پلاستیک یا از موادی ساخته شده‌اند که منشأشان نفت است؟

  1. در یک اتاق ۲۰ وسیله انتخاب کن (مثلاً خودکار، لیوان، شانه، اسباب‌بازی، پارچه).
  2. در جدولی بنویس هر کدام از چه جنسی است؛ برچسب یا نشانهٔ بازگردانی را بخوان.
  3. وسیله‌های پلاستیکی یا مصنوعی را با علامت بزن.
  4. تعداد علامت‌ها را بشمار و نسبتش را به ۲۰ بنویس.
  5. به هیچ وسیله‌ای دست‌کاری یا گرما نده؛ فقط ببین و بخوان.

نتیجه: معمولاً بخش بزرگی از وسیله‌ها پلاستیک یا مصنوعی‌اند. دلیل: پلاستیک‌ها ارزان‌اند و از نفت ساخته می‌شوند. عدد تو ممکن است فرق کند؛ مهم این است که ببینی نفت تنها سوخت نیست.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک بشکه نفت خام را به دو بخش تقسیم کنیم: بخش اول را بسوزانیم و بخش دوم را برای ساختن پلاستیک و دارو نگه داریم. نتیجه: بخش اول یک بار مصرف می‌شود و کربن دی‌اکسید تولید می‌کند، اما بخش دوم ماده‌هایی می‌سازد که مدت‌ها می‌مانند و به کار می‌آیند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱نفت خام چه نوع ماده‌ای است؟
۲هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳این هیدروکربن‌ها را از کمترین تا بیشترین نقطهٔ جوش مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۴مولکول چند اتم دارد؟
اتم
۵چرا سوختن سوخت‌های فسیلی مشکل‌ساز است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

و : کدام در دمای اتاق احتمالاً راحت‌تر بخار می‌شود و چرا؟

تعداد اتم‌های را حساب کن.

دو دوست بحث می‌کنند: یکی می‌گوید نفت خام یک ترکیب است، دیگری می‌گوید مخلوط است. توضیح بده کدام درست است.

چرا گفته می‌شود سوخت‌های فسیلی «تمام‌شدنی‌اند»؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنفت خام یک مادهٔ خالص است.

از صدها هیدروکربن ساخته شده و مخلوط است.

درستنفت خام مخلوطی از هیدروکربن‌ها و چند ماده دیگر است.

اشتباههیدروکربن یعنی ترکیبی از کربن، هیدروژن و اکسیژن.

هیدروکربن فقط کربن و هیدروژن دارد.

درستاکسیژن در تعریف هیدروکربن نیست.

اشتباهسوخت‌های فسیلی به‌سرعت دوباره ساخته می‌شوند.

ساخت آن‌ها میلیون‌ها سال طول می‌کشد.

درستتمام‌شدنی‌اند.

فراتر از کتابنفت به‌عنوان مادهٔ اولیهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بیشتر مردم نفت را سوخت می‌دانند، اما پلاستیک، الیاف مصنوعی، بسیاری از رنگ‌ها و دارو هم از آن ساخته می‌شود. وقتی مهندسی انتخاب می‌کند نفت را بسوزاند یا ماده‌ای بسازد، در واقع بین «یک بار مصرف» و «چندین سال ماندن» انتخاب می‌کند. داده‌های مصرف جهانی هم با نمودار و برنامه‌های رایانه‌ای بررسی می‌شود. در دورهٔ آیرو هم یاد می‌گیری داده‌ها را به نمودار تبدیل کنی؛ همان کاری که برای دیدن روند مصرف نفت لازم است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جداسازی نفت خام و ساختن مواد تازه

این درس: صفحه‌های ۳۱ تا ۳۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در تقطیر یا جداسازی مخلوط‌ها، از چه ویژگی‌ای برای جدا کردن اجزا استفاده می‌شود؟ (علوم هشتم، فصل «مخلوط و جداسازی مواد»)

۲. مولکول‌های بزرگ‌تر هیدروکربن نقطهٔ جوش بالاتری دارند یا پایین‌تر؟

جواب: ۱. تفاوت نقطهٔ جوش، چگالی یا اندازهٔ ذرّه‌ها. ۲. بالاتر.

چطور اجزای نفت خام را جدا کنیم؟#

مایع A نقطهٔ جوش ۶۰ و مایع B نقطهٔ جوش ۱۳۰ درجهٔ سانتی‌گراد دارد و هر دو در یک ظرف‌اند. اگر آرام گرما بدهیم، کدام اول بخار می‌شود؟

قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از بخار شدن، چطور بخار را جدا نگه داریم؟

جواب: مایع A اول بخار می‌شود، چون نقطهٔ جوشش پایین‌تر است. بخار را از لولهٔ سرد می‌گذرانیم تا دوباره مایع شود و در ظرف دیگری جمع شود. این روش تقطیر است: جداسازی با تفاوت نقطهٔ جوش.

در پالایشگاه همین کار را در برج بزرگی به نام برج تقطیر انجام می‌دهند. نفت خام را گرم می‌کنند، هیدروکربن‌ها بخار می‌شوند و بالا می‌روند. هرچه نقطهٔ جوش کمتر باشد، بخار بالاتر می‌رود تا خنک شود.

نقطهٔ جوش بعضی هیدروکربن‌ها خیلی به هم نزدیک است، پس نمی‌شود همه را کاملاً از هم جدا کرد. در هر سطح از برج مخلوطی از چند هیدروکربن با نقطهٔ جوش نزدیک خارج می‌شود که برش نفتی نام دارد. برش‌های بالایی سبک، روشن و روان‌اند و برش‌های پایینی غلیظ و تیره.

نفت، منبعی برای ساختن#

۱۵۰ سال پیش انسان‌ها اشیایشان را از چوب، سنگ، فلز، شیشه و خاک می‌ساختند. امروز بسیاری از آن‌ها پلاستیک‌اند. اتن () گازی بی‌رنگ است که از نفت به دست می‌آید. هنگام گرم کردن در ظرف بسته، مولکول‌های اتن پیوند دوگانه‌شان را باز می‌کنند و به هم می‌چسبند. نتیجه، زنجیر بلندی به نام پلی‌اتن (یک پلاستیک) است. به این تغییر شیمیایی که مولکول‌های کوچک را به زنجیر بلند تبدیل می‌کند، واکنش بسپارشی شدن می‌گویند.

این واکنش را می‌شود خلاصه نوشت: . تعداد اتم‌ها عوض نمی‌شود؛ فقط مولکول‌های کوچک به هم وصل می‌شوند.

مثال ۱. مخلوطی از دو هیدروکربن با نقطهٔ جوش ۷۰ و ۱۵۰ درجه را تقطیر می‌کنیم. چه می‌شود؟

  1. گرما می‌دهیم تا به ۷۰ درجه برسد.
  2. هیدروکربن اول بخار می‌شود و از لولهٔ سرد می‌گذرد.
  3. هیدروکربن دوم تا وقتی دما به ۱۵۰ درجه نرسیده، مایع می‌ماند و در ظرف اول باقی است.

مثال ۲. اگر ۵۰۰ مولکول اتن به هم بپیوندند، زنجیر پلی‌اتن چند اتم دارد؟

  1. هر مولکول اتن ۲ کربن و ۴ هیدروژن، یعنی ۶ اتم دارد.
  2. ⁦۵۰۰ × ۶ = ۳۰۰۰⁩.
  3. زنجیر ۳۰۰۰ اتم دارد.

🧠 ترفند: در برج تقطیر، «سبک بالاست». دلیل: هیدروکربن‌های سبک‌تر نقطهٔ جوش پایین‌تر دارند و بخارشان تا بالا می‌رود. شرط: فقط برای برش‌های یک برج؛ اندازهٔ دقیق به نوع نفت و برج بستگی دارد.

🧪 آزمایش در خانه: مسابقهٔ روان بودن.

وسیله‌ها: سه لیوان تمیز که فقط آب یا غذا در آن‌ها بوده است، آب، شکر، قاشق، یک سینی صاف، یک کتاب برای کج کردن سینی، دستمال، زمان‌سنج گوشی. هیچ چیزی را گرم نکن.

قبل از آزمایش حدس بزن: آب ساده، آب کمی شیرین و شربت غلیظ شکر روی سینی کج، کدام زودتر پایین می‌رسد؟

  1. لیوان اول: ۳ قاشق آب ساده. لیوان دوم: ۳ قاشق آب با ۱ قاشق شکر. لیوان سوم: ۳ قاشق آب با ۶ قاشق شکر. هر کدام را چند دقیقه هم بزن تا تا جای ممکن حل شود.
  2. سینی را با کتاب کمی کج کن.
  3. از هر لیوان یک قاشق را هم‌زمان بالای سینی بریز (هر کدام در یک ستون جدا).
  4. زمان رسیدن هر کدام به پایین را بنویس و آن‌ها را از سریع به کند مرتب کن. بعد سینی را بشوی.

نتیجه: آب ساده زودتر از همه و شربت غلیظ دیرتر از همه می‌رسد. دلیل: هرچه مولکول‌های شکر بیشتری در آب باشد، ربایش میان مولکول‌ها و مالش لایه‌های مایع روی هم بیشتر است و مایع غلیظ‌تر می‌شود و کندتر جاری می‌شود. در نفت هم برش‌های پایین برج که مولکول‌های بزرگ‌تری دارند غلیظ‌ترند؛ البته شربت شکر هیدروکربن نیست و این فقط یک شباهت است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن برج تقطیر خاموش شود و بخارها نتوانند بالا بروند. نتیجه: جداسازی انجام نمی‌شود و همهٔ اجزا مخلوط می‌ماند. برج به این دلیل داغ است که اجزای سبک بخار شوند و در سطح بالاتر خنک شوند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم آب نمکِ رنگی را در یک بالن گرم می‌کند. بخار از لولهٔ سردکننده می‌گذرد و آب بی‌رنگ و بی‌نمک در ظرف دوم جمع می‌شود، در حالی که رنگ و نمک در بالن می‌ماند. این تقطیر ساده است و نشان می‌دهد چطور مایع با نقطهٔ جوش پایین‌تر از مخلوط جدا می‌شود. در پالایشگاه برج بسیار بزرگ‌تری همین کار را انجام می‌دهد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: گرم کردن مایع‌ها و بخار داغ فقط در آزمایشگاه و با معلم. هرگز خودت نفت، بنزین یا مواد مشابه را گرم نکن؛ بخارشان به‌سرعت می‌گیرد و خطرناک است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در تقطیر مخلوط دو مایع، کدام اول بخار می‌شود؟
۲برش‌های نفتی را از بالای برج تقطیر به پایین مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۳هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴۳۰۰ مولکول اتن () به هم می‌پیوندند. زنجیر پلی‌اتن چند اتم دارد؟
اتم
۵کدام هیدروکربن راحت‌تر جاری می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا برش‌های پایین برج تقطیر تیره‌تر و غلیظ‌ترند؟

هیدروکربنی با نقطهٔ جوش ۶۰ و دیگری ۱۳۰ درجه دارند. کدام در برج بالاتر خارج می‌شود؟

۱۰۰۰ مولکول اتن چند اتم کربن و چند اتم هیدروژن در پلی‌اتن می‌سازند؟

چرا نمی‌توانیم همهٔ هیدروکربن‌ها را در برج تقطیر کاملاً از هم جدا کنیم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرج تقطیر نفت را می‌سوزاند تا جدا شود.

در تقطیر فقط گرما می‌دهند تا بخار شوند؛ سوزاندن یعنی واکنش با اکسیژن.

درستتقطیر جداسازی فیزیکی با تفاوت نقطهٔ جوش است.

اشتباههر برش نفتی یک مادهٔ خالص است.

هر برش مخلوطی از چند هیدروکربن با نقطهٔ جوش نزدیک است.

درستبرش نفتی مخلوط است.

اشتباهپلی‌اتن همان اتن است.

اتن گاز است و مولکول کوچک؛ پلی‌اتن جامد و زنجیر بلند است.

درستپلی‌اتن از پیوستن مولکول‌های اتن ساخته می‌شود.

فراتر از کتابپالایشگاه هوشمندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در پالایشگاه‌های امروز هزاران حسگر دما و فشار هر لحظه داده می‌فرستند. رایانه‌ها و برنامه‌های هوش مصنوعی این عددها را می‌خوانند و به شیرهای برج فرمان می‌دهند تا برش‌ها دقیق جدا شوند. اگر دما از حد خارج شود، سامانه خودش آن را اصلاح می‌کند. وقتی در دورهٔ آیرو حسگر دما به ربات وصل می‌کنی، همین ایده را در کوچک می‌بینی: حسگر می‌خواند، برنامه تصمیم می‌گیرد و موتور یا گرمکن اصلاح می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴تأثیر نفت خام بر زندگی ما

این درس: صفحه‌های ۳۵ تا ۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کربن دی‌اکسید در کدام فرایندها تولید و در کدام مصرف می‌شود؟ (همین فصل)

۲. یک پلاستیک را چرا بسپار می‌گوییم؟ (فصل ۱ همین کتاب)

جواب: ۱. تنفس، پوسیدن و سوختن سوخت‌های فسیلی تولید می‌کنند؛ فتوسنتز مصرف می‌کند. ۲. چون زنجیر بلندی از مولکول‌های کوچک است.

ما چقدر سهم داریم؟#

وقتی کلید برق را می‌زنی، برق از نیروگاهی می‌آید. اگر آن نیروگاه سوخت فسیلی بسوزاند، کربن دی‌اکسید وارد هوا می‌شود. افزایش این گاز یکی از دلایل گرم شدن زمین، ذوب شدن یخ‌های قطبی و جابه‌جایی فصل‌هاست. هر کدام از ما با مصرف برق، بنزین و پلاستیک در آن سهم داریم.

مصرف برق را با کیلووات‌ساعت () می‌سنجند. توان یک وسیله (برحسب وات) را در زمان روشن بودن (برحسب ساعت) ضرب می‌کنند و بر ۱۰۰۰ تقسیم می‌کنند:

برای مقدار کربن دی‌اکسید، از عددهای تقریبی کتاب درسی برای هر منبع استفاده می‌کنیم (مقدار دقیق به نوع و بازدهی هر نیروگاه بستگی دارد):

منبع تولید برق کربن دی‌اکسید به‌ازای هر
زغال‌سنگ حدود ۰٫۹
نفت خام حدود ۰٫۷
انرژی خورشیدی حدود ۰٫۰۵
باد حدود ۰٫۰۱

خورشید و باد هنگام کار سوختی نمی‌سوزانند؛ عدد کوچکشان بیشتر از ساختن و نگهداری دستگاه‌هاست.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک تلویزیون ۱۰۰ واتی که ۵ ساعت روشن بماند چند کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌کند؟ اگر برقش از نفت خام باشد، چقدر کربن دی‌اکسید تولید شده است؟

جواب: . کربن دی‌اکسید: (۳۵۰ گرم).

پلاستیک‌های ماندگار#

پلاستیک‌های ساخته‌شده از نفت ارزان، محکم و ماندگارند. برای همین زندگی ما بر پلاستیک تکیه کرده است. اما همین ماندگاری مشکل می‌سازد: زباله‌های پلاستیکی در طبیعت می‌مانند و سوزاندنشان بخارهای سمی وارد هوا می‌کند. بازگردانی و کاهش مصرف راه‌حل‌هاست.

چه کاری از ما برمی‌آید؟#

ما نمی‌توانیم یک‌شبه پلاستیک را کنار بگذاریم، اما می‌توانیم سبک زندگی را تغییر دهیم: برق را کم‌مصرف کنیم، وسیله‌ها را بیشتر استفاده کنیم، پلاستیک‌ها را جدا کنیم، پیاده و دوچرخه را انتخاب کنیم و برق تجدیدپذیر را بشناسیم. هر راه کاری عدد دارد؛ باید بسنجیم.

مثال ۱. خانواده‌ای روزی ۸ کیلووات‌ساعت برق مصرف می‌کند. اگر برقشان از نفت خام باشد، در یک روز چقدر کربن دی‌اکسید تولید می‌شود؟

  1. اول تخمین بزن: ۸ ضرب در عددی کمتر از ۱، پس کمتر از ۸ کیلوگرم.
  2. عدد نفت خام ۰٫۷ kg به‌ازای هر kWh است: ⁦۸ × ۰٫۷ = ۵٫۶⁩ kg.
  3. هر روز حدود ۵٫۶ کیلوگرم کربن دی‌اکسید؛ با حدسمان می‌خواند.

مثال ۲. همان خانواده اگر برقشان از باد بود، در یک روز چقدر؟ و در ۱۰ روز تفاوتشان با نفت خام چقدر می‌شود؟

  1. باد: ⁦۸ × ۰٫۰۱ = ۰٫۰۸⁩ kg در روز.
  2. تفاوت در یک روز: ⁦۵٫۶ − ۰٫۰۸ = ۵٫۵۲⁩ kg.
  3. در ۱۰ روز: ⁦۵٫۵۲ × ۱۰ = ۵۵٫۲⁩ kg.

راه دوم (سریع‌تر): تفاوت عدد دو منبع را یک بار حساب کن و بعد ضرب کن: ⁦۰٫۷ − ۰٫۰۱ = ۰٫۶۹⁩ و ⁦۰٫۶۹ × ۸ × ۱۰ = ۵۵٫۲⁩ kg.

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ سریع منبع‌های برق، فقط عدد هر منبع را در مقدار مصرف ضرب کن. دلیل: کربن دی‌اکسید با مقدار برق متناسب است. شرط: عددها تقریبی‌اند؛ برای تصمیم دقیق باید عدد همان نیروگاه را داشت.

🧪 آزمایش در خانه: حسابداری برق.

وسیله‌ها: کاغذ، مداد، ماشین‌حساب. فقط برچسب را بخوان و هیچ وسیله‌ای را باز نکن یا به برق نزن.

قبل از آزمایش حدس بزن: کدام وسیلهٔ خانه در روز بیشترین کیلووات‌ساعت مصرف می‌کند؟

  1. روی برچسب سه وسیله (مثلاً لامپ، شارژر، تلویزیون) توان را بر حسب وات پیدا کن.
  2. تخمین بزن هر کدام چند ساعت در روز روشن است.
  3. با فرمول مصرف روزانهٔ هر یک را بر حسب کیلووات‌ساعت حساب کن.
  4. جمع بزن و با عدد نفت خام (۰٫۷) کربن دی‌اکسید روزانه را بنویس.

نتیجه: معمولاً وسیله‌ای که توانش زیاد و زمان روشن بودنش طولانی است بیشترین سهم را دارد، نه لزوماً بزرگ‌ترین وسیله. دلیل: انرژی هم به توان و هم به زمان بستگی دارد. عددهای تو چون تخمینی است تقریبی خواهد بود.

🧪 آزمایش در خانه: شمارش پلاستیک یک‌بارمصرف.

وسیله‌ها: دستکش یا کیسهٔ تمیز، کاغذ.

قبل از آزمایش حدس بزن: در یک روز چند وسیلهٔ پلاستیکی یک‌بارمصرف دور می‌اندازی؟

  1. یک روز تعداد پلاستیک‌های یک‌بارمصرف (کیسه، بطری، بسته‌بندی) را که دور می‌اندازی بشمار.
  2. جنسشان را از روی نشانهٔ مثلثی بنویس.
  3. کدام را می‌شد استفاده مجدد یا بازگردانی کرد؟
  4. زباله را با دست‌های شسته و دستکش جدا کن.

نتیجه: عدد هر خانه فرق می‌کند، اما معمولاً از حدسی که زده بودی بیشتر است و چند تا از آن‌ها را می‌شد با وسیلهٔ چندبارمصرف عوض کرد. دلیل: پلاستیک ارزان است و در بسته‌بندی همه‌جا هست.

💭 آزمایش فکری: تصور کن همهٔ خانه‌های یک شهر مصرف برقشان را ۱۰ درصد کم کنند. نتیجه: نیروگاه‌ها ۱۰ درصد کمتر سوخت می‌سوزانند و کربن دی‌اکسید کمتری به هوا می‌رسد. تصمیم‌های کوچک وقتی جمع شوند، اثر بزرگ دارند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: با برق شهری و پریز کار نکن و هیچ وسیلهٔ برقی را باز نکن؛ برای این آزمایش فقط عددهای روی برچسب لازم است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک دانش‌آموز می‌گوید «پلاستیک را اگر در خاک بریزیم، زود از بین می‌رود، پس مشکلی ندارد». چه جوابی درست است؟
۲یک وسیلهٔ ۲۰۰ واتی ۵ ساعت روشن است. چند کیلووات‌ساعت مصرف کرده است؟
kWh
۳یک خانواده ۱۲ کیلووات‌ساعت برق تولیدشده با نفت خام (حدود ۰٫۷ کیلوگرم کربن دی‌اکسید به‌ازای هر kWh) مصرف می‌کند. چند کیلوگرم کربن دی‌اکسید تولید می‌شود؟
kg
۴منبع‌های برق را از بیشترین تا کمترین کربن دی‌اکسید به‌ازای هر kWh مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۵هر منبع برق را با ویژگی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

یک لامپ ۱۰ واتی روزی ۶ ساعت روشن است. مصرف روزانه‌اش چند کیلووات‌ساعت است؟

با فرض اینکه برق از نفت خام (۰٫۷ kg به‌ازای هر kWh) باشد، همان لامپ در ۳۰ روز چقدر کربن دی‌اکسید تولید می‌کند؟

اگر شهری مصرف برق ۵۰۰۰۰ kWh در روز را با زغال‌سنگ تأمین کند (حدود ۰٫۹ kg در هر kWh)، چند کیلوگرم کربن دی‌اکسید در روز تولید می‌شود؟ اگر نیمی از برق را باد بدهد چه می‌شود؟

چرا مصرف کمتر برق و بازگردانی پلاستیک هر دو برای محیط زیست مفیدند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهیک نفر فرقی نمی‌کند؛ مصرف من اثری ندارد.

اثر مصرف همه با هم جمع می‌شود.

درستتصمیم‌های کوچک وقتی جمع شوند، اثر بزرگ دارند.

اشتباهکیلووات‌ساعت همان وات است.

وات توان است و کیلووات‌ساعت انرژی.

درستانرژی = توان × زمان؛ مثلاً ۱۰۰۰ وات‌ساعت = ۱ کیلووات‌ساعت.

اشتباهبازگردانی همهٔ مشکل پلاستیک را حل می‌کند.

مصرف کمتر هم لازم است.

درستکاهش مصرف و بازگردانی با هم کار می‌کنند.

فراتر از کتابشبکهٔ برق هوشمندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در شبکه‌های برق هوشمند، حسگرها مصرف هر محله را اندازه می‌گیرند و برنامه‌های رایانه‌ای پیش‌بینی می‌کنند فردا چقدر برق لازم است. اگر باد زیاد بوزد، برق بادی بیشتر وارد شبکه می‌شود و نیروگاه سوخت فسیلی می‌تواند کمتر روشن بماند. این همان محاسبه‌ای است که در این درس کردی، فقط در مقیاس بزرگ. با دورهٔ آیرو می‌توانی یک مدل کوچک از آن بسازی: حسگر مصرف، برنامه و نمودار.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

کربن دی‌اکسید بد است؟

نه به‌خودی‌خود؛ گیاهان به آن نیاز دارند. مشکل افزایش بیش از اندازهٔ آن در هواکره است.

نفت خام تمام می‌شود؟

سوخت‌های فسیلی در میلیون‌ها سال ساخته شده‌اند؛ ما سریع‌تر از ساخته شدنشان مصرف می‌کنیم.

چرا نقطهٔ جوش هیدروکربن‌های بزرگ‌تر بالاتر است؟

نیروی ربایش بین مولکول‌های بزرگ‌تر بیشتر است و گرمای بیشتری لازم است تا جدا شوند.

مصرف من چه فرقی می‌کند؟

اثر مصرف همهٔ مردم جمع می‌شود. تصمیم‌های کوچک وقتی بسیار تکرار شوند، اثر بزرگ دارند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن