آموزش علوم نهم · فصل ۱۳

جانوران بی‌مهره، به زبان ساده

حدود ۹۸٪ جانوران ستون مهره ندارند. در این فصل اسفنج، مرجان، کرم‌ها، حلزون، حشره و عنکبوت و ستارهٔ دریایی را می‌شناسی و یاد می‌گیری عنکبوت حشره نیست.

صفحه‌های ۱۴۱ تا ۱۵۰ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بی‌مهره‌ها را در شش گروه اصلی بشناسی
  • سه گروه کرم را از هم جدا کنی
  • حشره را از عنکبوتی با تعداد بخش‌ها و پاها تشخیص دهی
  • ویژگی خارپوستان را بگویی
  • فایده و زیان چند گروه بی‌مهره را بنویسی

پیش‌نیاز: سلسلهٔ جانوران و گروه‌بندی جانداران (فصل ۱۱)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱گوناگونی جانوران: اسفنج‌ها و کیسه‌تنان

این درس: صفحه‌های ۱۴۲ تا ۱۴۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در فصل قبل جانوران چه سلسله‌ای هستند و کلید دوراهی در هر مرحله چند حالت دارد؟

۲. چه چیزی نشان می‌دهد که ظاهر برای هم‌گروه دانستن جانداران کافی نیست؟

جواب: ۱. سلسلهٔ جانوران؛ کلید دوراهی دو حالت دارد. ۲. مثلاً دلفین و ماهی شبیه‌اند ولی از یک گروه نیستند؛ باید ساختار درونی را هم دید.

جانوران از همه گوناگون‌ترند#

جانوران نسبت به دیگر جانداران گوناگونی بیشتری دارند. دانشمندان تاکنون نزدیک به دو میلیون گونهٔ جانوری شناخته‌اند و هر سال گونه‌های جدیدی پیدا می‌شود. آن‌ها را در دو گروه اصلی می‌گذارند: بی‌مهره‌ها (ستون مهره ندارند) و مهره‌داران (ستون مهره و اسکلت داخلی دارند). حدود ۹۸٪ جانوران بی‌مهره‌اند.

بی‌مهره‌ها خودشان گروه‌های متعددی‌اند: اسفنج‌ها، کیسه‌تنان، کرم‌ها (پهن، لوله‌ای و حلقوی)، نرم‌تنان، بندپایان و خارپوستان. تنها بندپایان حدود یک میلیون گونه دارند؛ بنا بر عددهای کتاب، این حدود ۲۰ برابر تعداد گونه‌های همهٔ مهره‌داران است (حدود ۵۰ هزار). این عددها تقریبی‌اند: با کشف گونه‌های تازه هر سال تغییر می‌کنند و منابع مختلف عددهای کمی متفاوت می‌دهند.

گروه بدن نمونه
اسفنج‌ها با سوراخ، ثابت اسفنج دریایی
کیسه‌تنان کیسه‌مانند شقایق دریایی، عروس دریایی، مرجان
کرم‌ها دراز، پهن یا لوله‌ای یا حلقه‌حلقه کرم خاکی
نرم‌تنان نرم و بیشتر با صدف حلزون، صدف، هشت‌پا
بندپایان اندام‌های بندبند ملخ، عنکبوت، خرچنگ
خارپوستان بدن خاردار ستارهٔ دریایی، توتیا

قبل از ادامه، حدس بزن: اسفنج دریایی گیاه است یا جانور؟ اگر جانور است، وقتی نمی‌تواند حرکت کند، چطور غذا می‌خورد؟

جواب: اسفنج جانور است، چون خودش غذا نمی‌سازد و ذره‌های غذایی را از آب می‌گیرد. جای خودش ثابت می‌ماند و آب را از بدنش عبور می‌دهد.

اسفنج. اسفنج جانور دریازی ثابتی است که در پیکرش سوراخ‌های کوچک دارد. آب از این سوراخ‌ها وارد می‌شود و از سوراخ بزرگ بالا خارج می‌شود. در دیوارهٔ بدنش یاخته‌های رشته‌دار هست که با حرکت رشته‌ها آب را جریان می‌دهند. این یاخته‌ها ذره‌های غذایی را از آب می‌گیرند و گوارش می‌دهند؛ همهٔ یاخته‌ها از این مواد استفاده می‌کنند. جریان آب به تنفس و دفع هم کمک می‌کند؛ برای همین اسفنج هیچ دستگاهی در بدنش ندارد. استحکام بدنش از قطعه‌های سوزن‌مانند آهکی، سیلیسی یا پروتئینی است. اسفنج‌ها محل زندگی جلبک‌ها و جانداران کوچک دریایی‌اند و از آن‌ها مادهٔ دارویی هم می‌گیرند.

کیسه‌تنان. بدن شقایق دریایی و عروس دریایی مثل کیسه است. دهانهٔ کیسه محل ورود و خروج مواد است و بازوهایی به آن وصل است. شقایق دریایی در جای خود ثابت است و عروس دریایی شناور. مرجان‌ها بزرگ‌ترین گروه کیسه‌تنان‌اند و اسکلتی آهکی دارند. تجمع اسکلت آن‌ها آبسنگ و جزایر مرجانی می‌سازد؛ جزیره‌های خارک و کیش نمونه‌اند. مرجان‌ها زیستگاه بسیاری از جانوران دریایی‌اند و مثل موج‌شکن طبیعی انرژی موج را می‌گیرند و از فرسایش ساحل جلوگیری می‌کنند.

مثال ۱. با ۲ میلیون گونهٔ جانوری، چند گونه بی‌مهره‌اند؟

اول تخمین بزن: ۹۸٪ تقریباً همهٔ آن است، پس جواب کمی کمتر از ۲ میلیون است.

  1. ۹۸٪ یعنی .
  2. .
  3. حدود ۱٫۹۶ میلیون گونه. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۲ میلیون.

راه دوم: ۲٪ را حساب کن و از کل کم کن: ۲٪ از ۲ میلیون = ۴۰ هزار و . این راه سریع‌تر است، چون ۲٪ را ذهنی حساب می‌کنی.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن درصدی نزدیک به ۱۰۰ (مثل ۹۸٪)، باقی‌مانده تا ۱۰۰ (اینجا ۲٪) را حساب کن و از کل کم کن. دلیل: ⁦۹۸٪ = ۱۰۰٪ − ۲٪⁩ و ۲٪ یعنی دو‌صدم که ذهنی حساب می‌شود. شرط: فقط وقتی درصد نزدیک ۱۰۰ است کار را کوتاه می‌کند؛ برای ۴۰٪ همان راه معمولی ساده‌تر است.

مثال ۲. آب خروجی از بالای اسفنج با آب ورودی چه فرقی دارد؟

  1. یاخته‌های رشته‌دار ذره‌های غذایی را از آب ورودی می‌گیرند.
  2. آب خروجی غذای کمتری دارد.
  3. جریان آب هم غذا و اکسیژن می‌آورد و هم مواد دفعی را می‌برد.

🧪 آزمایش در خانه: مدل آب‌صاف‌کن.

وسیله‌ها: دو لیوان شفاف تمیز که فقط آب در آن‌ها بوده، کمی خاک باغچه (از حیاطی بدون کود و سم؛ اگر دستکش داری بپوش)، یک قاشق، آب، یک دستمال کاغذی یا کاغذ صافی.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر آب گل‌آلود را از دستمال بگذرانیم، آب تمیزتر می‌شود یا نه؟

  1. یک قاشق خاک در یک لیوان آب بریز و هم بزن.
  2. دستمال را روی لیوان دوم بگذار و آب گل‌آلود را آهسته روی آن بریز.
  3. آب لیوان اول و دوم را کنار هم مقایسه کن.
  4. بعد از کار دست‌هایت را با صابون بشوی و آب را ننوش.

نتیجه: آب لیوان دوم شفاف‌تر است و ذره‌های خاک روی دستمال مانده‌اند. دلیل: دستمال ذره‌ها را نگه می‌دارد، همان‌طور که اسفنج ذره‌های غذایی را از آب می‌گیرد. اسفنج این کار را با یاخته‌های زنده انجام می‌دهد؛ مدل ما فقط ایده را نشان می‌دهد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هیچ آب گل‌آلودی را ننوش و بعد از دست زدن به خاک دست‌هایت را بشوی. اسفنج، مرجان یا صدف زندهٔ دریا را از طبیعت جمع نکن؛ دیدن و عکس گرفتن کافی است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک ساحل بدون مرجان است. موج‌ها بی‌مانع به ساحل می‌خورند و خاک را می‌شویند؛ جانوران دریایی هم جای زندگی‌شان را از دست می‌دهند. نتیجه: مرجان‌ها هم خانهٔ جانوران‌اند و هم ساحل را حفظ می‌کنند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک نمونهٔ اسفنج یا مرجان را نشان می‌دهد یا عکس برش آن را روی پرده می‌اندازد. دانش‌آموزان فقط مسیر آب را با پیکان رسم و مقایسه می‌کنند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱اسفنج دریایی چیست؟
۲مسیر آب و غذا در اسفنج را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳از هر ۱۰۰ گونهٔ جانوری حدود ۲ گونه مهره‌دار است. در فهرستی از ۵۰۰۰ گونهٔ جانوری، حدوداً چند گونه مهره‌دار انتظار داریم؟
گونه
۴هر جانور را به ویژگی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵مرجان‌ها برای ساحل چه نقشی دارند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا اسفنج جانور است؟ دو دلیل بیاور.

اسفنج هیچ دستگاه تنفسی یا دفع ندارد. چطور این کارها را انجام می‌دهد؟

اگر ۱۰ نوع جانور را بررسی کنی و ۹ تای آن‌ها بی‌مهره باشند، این نسبت با ۹۸٪ چه فرقی دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهاسفنج دریایی گیاه است.

غذا نمی‌سازد و از آب غذا می‌گیرد.

درستاسفنج جانور است.

اشتباهمرجان سنگ است.

مرجان جانور زنده است و اسکلت آهکی می‌سازد.

درستجزایر مرجانی از اسکلت جانوران ساخته شده‌اند.

اشتباههمهٔ جانوران مهره دارند.

حدود ۹۸٪ جانوران بی‌مهره‌اند.

درستبیشتر جانوران ستون مهره ندارند.

فراتر از کتابعروس دریایی ربات و مرجان زیر دوربینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران ربات‌های نرم می‌سازند که مثل عروس دریایی شنا می‌کنند و بدون موتور بزرگ، با ضربه‌های ملایم جلو می‌روند. دوربین‌های زیر آب با هوش مصنوعی هم رنگ مرجان‌ها را می‌سنجند؛ مرجان‌های ناسالم رنگ‌پریده می‌شوند و این نشانهٔ هشدار آلودگی یا گرمای آب است. اگر بخواهی خودت دمای آب یک آکواریوم را با حسگر اندازه بگیری، در دوره‌های یادستان با حسگرها کار می‌کنی. جمع‌آوری داده از مرجان‌ها کمک می‌کند خلیج فارس را بهتر نگه داریم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲کرم‌ها و نرم‌تنان

این درس: صفحه‌های ۱۴۴ تا ۱۴۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. اسفنج با چه چیزی غذایش را از آب می‌گیرد؟

۲. چرا اسفنج به دستگاه تنفسی نیاز ندارد؟

جواب: ۱. با یاخته‌های رشته‌دار که ذره‌های غذایی را می‌گیرند. ۲. چون جریان آب در بدنش اکسیژن می‌آورد و مواد دفعی را می‌برد.

سه گروه کرم و یک گروه نرم‌تن#

«کرم» یک گروه واحد نیست. سه گروه متفاوت‌اند:

گروه بدن نمونه
کرم‌های پهن پهن، دستگاه عصبی و گوارش ساده کرم کدو، کرم کپلک، پلاناریا
کرم‌های لوله‌ای لوله‌ای، گوارش با دهان و مخرج آسکاریس، کرمک، کرم قلابدار
کرم‌های حلقوی حلقه‌حلقه، نرم و مرطوب کرم خاکی، زالو

کرم‌های پهن. ساده‌ترین کرم‌اند. فقط یک راه برای ورود غذا دارند و دفع از سطح بدن انجام می‌شود، مثل کیسه‌تنان. بیشترشان انگل‌اند: مراحل رشدشان را در بدن چند جاندار می‌گذرانند. نوزاد کرم کدو در گوشت گاو آلوده زندگی می‌کند؛ اگر وارد بدن ما شود، در روده بالغ می‌شود و ممکن است سال‌ها بماند و روده را مسدود کند.

کرم‌های لوله‌ای. برخلاف کرم‌های پهن، دستگاه گوارششان دهان و مخرج دارد. انواع انگل آن‌ها (مثل آسکاریس، کرمک و کرم قلابدار) بیشتر شناخته شده‌اند، ولی بسیاری از کرم‌های لوله‌ای در خاک و آب آزادانه زندگی می‌کنند و با خوردن باکتری و قارچ ترکیباتی به خاک می‌دهند که رشد گیاهان را بهتر می‌کند. تخم کرم‌های انگلی بیشتر از آب و سبزیجات آلوده وارد بدن می‌شود.

کرم‌های حلقوی. بدنشان حلقه‌حلقه است و پوستشان باید مرطوب بماند، چون اکسیژن را از راه پوست می‌گیرند؛ پوستشان مویرگ‌های فراوانی دارد. علاوه بر دستگاه گوارش و عصبی، دستگاه گردش خون و دفع هم دارند. بیشترشان زندگی آزاد دارند و تنها تعداد کمی انگل‌اند. کرم خاکی در حاصلخیزی خاک اهمیت زیادی دارد. زالو نمونهٔ دیگری است که به‌صورت انگل از خون جانوران دیگر تغذیه می‌کند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: برای جلوگیری از کرم‌های انگلی سبزی و میوه را کامل بشوی، گوشت را خوب بپز، دست‌هایت را قبل از غذا و بعد از خاک‌بازی با صابون بشوی و به سگ‌های ناشناس دست نزن. اگر نشانه‌هایی مثل درد شکم داری، به پزشک مراجعه کن؛ تشخیص با آزمایش مدفوع انجام می‌شود. کرم یا جانور زندهٔ بیرون را با دست جمع نکن.

نرم‌تنان. بدن نرم و بدون حلقه دارند و بیشترشان بخشی سفت به نام صدف دارند که بدن را می‌پوشاند و محافظت می‌کند. بیشترشان در آب (دریا یا شیرین) و بعضی در خشکی زندگی می‌کنند. نمونه‌ها: حلزون، دوکفه‌ای (مثل صدف مروارید)، هشت‌پا و ده‌پا (مرکب). از صدف آن‌ها در زیورآلات، صنایع دارویی و بهداشتی، تولید نخ بخیه و کلسیم قابل جذب استفاده می‌شود. مروارید را از صدف دوکفه‌ای به دست می‌آورند و صدف‌های مروارید خلیج فارس شهرت جهانی دارند. بعضی نرم‌تنان آفت گیاه‌اند (مثل حلزون و لیسه) و بعضی واسطهٔ انتقال کرم‌های انگلی به انسان می‌شوند.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر کرم خاکی روی آسفالت خشک و داغ بماند، چرا می‌میرد؟

جواب: چون پوستش خشک می‌شود و دیگر نمی‌تواند اکسیژن را از راه پوست بگیرد.

🧠 ترفند: سه گروه کرم را با «راه‌های غذا» از ساده به پیچیده بشمار: پهن یک راه دارد (غذا از یک دهانه وارد می‌شود)، لوله‌ای دو راه (دهان و مخرج)، حلقوی دو راه به‌علاوهٔ حلقه‌ها و دستگاه گردش خون. دلیل: هر گروه در این ترتیب چیزی به گروه قبل اضافه دارد، پس با یک پرسش «چند راه؟» و یک نگاه به حلقه‌ها گروه را پیدا می‌کنی. شرط: فقط برای این سه گروه؛ «کرم» در زبان روزمره (کرم ابریشم، کرم میوه) اغلب نوزاد حشره است و در هیچ‌کدام از این سه گروه نیست.

مثال ۱. جانوری دراز و لوله‌ای است و غذا را از دهان می‌خورد و از مخرج دفع می‌کند. در کدام گروه کرم‌هاست؟

  1. کرم پهن فقط یک راه ورود دارد، پس نیست.
  2. بدن حلقه‌حلقه ندارد، پس حلقوی نیست.
  3. دهان و مخرج دارد و بدنش لوله‌ای است: کرم لوله‌ای.

مثال ۲. حلزون و گوزن هر دو در جنگل‌اند. کدام نرم‌تن است؟

  1. حلزون بدن نرم و صدف دارد.
  2. گوزن ستون مهره دارد.
  3. پس حلزون نرم‌تن و گوزن مهره‌دار است.

🧪 آزمایش در خانه: صدف و سرکه.

وسیله‌ها: یک تکه پوستهٔ تخم‌مرغ آب‌پز که یک بزرگ‌تر به تو می‌دهد (یا یک صدف خالی و شسته)، سرکه، یک لیوان شفاف تمیز که فقط آب در آن بوده و یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: وقتی سرکه روی پوسته می‌ریزیم، چه می‌شود؟

  1. پوسته را در لیوان بگذار.
  2. با کمک بزرگ‌تر کمی سرکه روی آن بریز تا پوشانده شود.
  3. چند دقیقه نگاه کن و حباب‌ها را بنویس.
  4. سرکه را به چشم و دهانت نزن و بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: روی پوسته حباب‌های ریز پیدا می‌شود. دلیل: پوستهٔ تخم‌مرغ و صدف نرم‌تنان مادهٔ آهکی دارند و این ماده با سرکه واکنش می‌دهد و گاز کربن‌دی‌اکسید می‌سازد. این نشان می‌دهد صدف از مادهٔ آهکی ساخته شده است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: سرکه را با کمک بزرگ‌تر به کار ببر و اگر روی دست یا چشمت ریخت با آب فراوان بشوی. جانور زنده یا صدف دارای جانور را از دریا جمع نکن.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک کرم خاکی در ماسهٔ خشک است. پوستش مرطوب نمی‌ماند و اکسیژن به آن نمی‌رسد. نتیجه: پوست مرطوب شرط زندگی کرم خاکی است.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک کرم خاکی زنده را روی کاغذ مرطوب می‌گذارد تا دانش‌آموزان حلقه‌های بدن را ببینند، و یک صدف دوکفه‌ای خالی را نشان می‌دهد. دانش‌آموزان فقط نگاه می‌کنند و پس از کار دست‌ها را می‌شویند؛ کرم به خاک برمی‌گردد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دربارهٔ کرم‌ها کدام جمله درست است؟
۲هر جانور را به گروهش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳مسیر کرم کدو را از گاو تا انسان مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۴کدام گروه کرم‌ها دستگاه گردش خون دارد؟
۵صدف در نرم‌تنان چه کاری می‌کند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

سه گروه کرم را در یک جدول با ویژگی اصلی هر کدام مقایسه کن.

چرا شستن سبزی از آلودگی به کرم‌های انگلی جلوگیری می‌کند؟

دو فایده و دو زیان نرم‌تنان را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمهٔ کرم‌ها یک گروه‌اند.

سه گروه با ساختار متفاوت‌اند.

درستپهن، لوله‌ای و حلقوی.

اشتباههمهٔ کرم‌ها انگل‌اند.

کرم خاکی انگل نیست و به خاک کمک می‌کند.

درستفقط بعضی کرم‌ها انگل‌اند.

اشتباهحلزون کرم است.

حلزون بدن نرم و صدف دارد.

درستحلزون نرم‌تن است.

فراتر از کتابزالو، کود و خاک زندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در طب سنتی از زالو استفاده می‌شد و پزشکی نوین هم به آن رو آورده است. از کرم‌های خاکی هم برای تولید کود استفاده می‌کنند. این مثال‌ها نشان می‌دهند جانوری که در ظاهر ناخوشایند است ممکن است مفید باشد. امروز حسگرهای رطوبت خاک و برد ESP32 می‌توانند به کشاورز بگویند خاک چه حالی دارد، همان‌طور که حضور کرم خاکی نشانهٔ خاک زنده است. اگر می‌خواهی با حسگر رطوبت کار کنی، به دوره‌های یادستان سر بزن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳بندپایان: جانورانی با اندام‌های حرکتی بندبند

این درس: صفحه‌های ۱۴۸ تا ۱۴۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کرم‌های حلقوی اکسیژن را از کجا می‌گیرند؟

۲. نرم‌تنان چه بخش سفتی دارند؟

جواب: ۱. از راه پوست مرطوب. ۲. صدف.

بندپایان: بزرگ‌ترین گروه جانوران#

بدن و اندام‌های حرکتی این جانوران از قطعه‌ها یا بندها ساخته شده؛ برای همین به آن‌ها بندپایان می‌گویند. بندپایان اسکلت خارجی سخت دارند که ماهیچه‌ها به آن وصل‌اند و از اندام‌های داخلی محافظت می‌کند. سخت بودن اسکلت جلوی رشد را می‌گیرد؛ برای همین بسیاری از بندپایان پوست‌اندازی می‌کنند: اسکلت قبلی را از خود جدا می‌کنند و اسکلتی بزرگ‌تر و جدید می‌سازند.

بندپایان را بر اساس زائده‌های بدن، به‌ویژه تعداد پاهای حرکتی، به چهار گروه تقسیم می‌کنند:

گروه تعداد پاهای حرکتی نمونه
حشرات ۶ ملخ، پروانه، زنبور
عنکبوتیان ۸ عنکبوت، رتیل، عقرب، کنه
سخت‌پوستان ۱۰ در خرچنگ و میگو (در بعضی دیگر فرق دارد؛ خرخاکی ۱۴ پا دارد) خرچنگ، میگو، خرخاکی
هزارپایان بیش از ۱۰ جفت هزارپا، صدپا

حشرات. ملخ را در نظر بگیر: بدنش سه بخش دارد (سر، سینه و شکم)، شش پا، یک جفت شاخک و (در ملخ) دو جفت بال. روی سر چشم‌های مرکب و ساده و قطعات دهانی دارد و روی شکم سوراخ‌های تنفسی. حشرات فراوان‌ترین بندپایان‌اند. ضررهایشان را زیاد شنیده‌ایم (ملخ و موریانه، مگس و پشه و انتشار عوامل بیماری‌زا)، ولی اهمیتشان بیشتر است: بسیاری از میوه‌ها و سبزی‌ها بدون گرده‌افشانی حشرات تولید نمی‌شوند. ابریشم، موم و عسل را حشرات می‌سازند. بسیاری از حشرات آفت‌ها را کنترل می‌کنند، در آزمایشگاه ژنتیک کاربرد دارند و به تجزیهٔ لاشهٔ جانوران مرده کمک می‌کنند.

عنکبوتیان. عنکبوت، رتیل، عقرب و کنه هشت پا دارند. بدنشان دو بخش است و شاخک ندارند. بسیاری نیش زهری دارند و عنکبوت‌ها با تنیدن تار، حشرات مزاحم را شکار می‌کنند.

سخت‌پوستان. پوششی سخت و محکم دارند. خرچنگ و میگو نمونه‌اند؛ بیشترشان ریز و دریازی‌اند و غذای جانوران بزرگی مثل ماهی‌اند. خرخاکی سخت‌پوستی خشکی‌زی است.

هزارپایان. کمتر از بقیه‌اند و تعداد پایشان زیاد است، اما معمولاً خیلی کمتر از هزار است. (تا چند سال پیش هیچ هزارپایی با هزار پا شناخته نشده بود؛ در سال ۲۰۲۱ در استرالیا گونه‌ای زیرزمینی با بیش از ۱۳۰۰ پا پیدا شد.) بعضی گوشت‌خوار و بعضی گیاه‌خوارند.

قبل از ادامه، حدس بزن: عنکبوت حشره است؟ چند پا دارد؟

جواب: نه. عنکبوت عنکبوتی است و هشت پا دارد؛ حشره شش پا دارد.

🧠 ترفند: برای جدا کردن حشره از عنکبوت، اول دنبال شاخک بگرد: عنکبوتیان شاخک ندارند، ولی حشره یک جفت شاخک روی سر دارد. دلیل: شاخک از دور راحت‌تر از شمردن پاهای ریز دیده می‌شود و در این دو گروه همیشه فرق دارد. شرط: فقط برای جدا کردن این دو گروه؛ سخت‌پوستان و هزارپایان هم شاخک دارند، پس برای آن‌ها پاها را بشمار. فقط نگاه کن و دست نزن.

مثال ۱. در باغچه ۳ ملخ و ۲ عنکبوت هست. روی هم چند پا دارند؟

  1. ملخ: ⁦۳ × ۶ = ۱۸⁩ پا.
  2. عنکبوت: ⁦۲ × ۸ = ۱۶⁩ پا.
  3. جمع: ⁦۱۸ + ۱۶ = ۳۴⁩ پا.

مثال ۲. جانوری ۸ پا و دو بخش بدن دارد و شاخک ندارد. به کدام گروه تعلق دارد؟

  1. شش پا ندارد، پس حشره نیست.
  2. هشت پا و بدون شاخک: عنکبوتیان.
  3. نمونه: عنکبوت یا رتیل.

🧪 آزمایش در خانه: مدل حشره و عنکبوت با خمیر.

وسیله‌ها: خمیر بازی یا گل رس، چند نوار باریک کاغذ، خط‌کش.

قبل از آزمایش حدس بزن: برای ساختن حشره چند گلولهٔ خمیر و چند «پا» لازم است؟ برای عنکبوت چه؟

  1. برای حشره سه گلوله (سر، سینه، شکم) را بچسبان و شش نوار برای پا به بخش میانی وصل کن. دو نوار کوچک هم برای شاخک روی سر بگذار.
  2. برای عنکبوت دو گلوله بساز و هشت نوار برای پا به گلولهٔ جلویی وصل کن؛ شاخک نگذار.
  3. تعداد بخش‌ها و پاها را بشمار و در جدول بنویس.
  4. بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: حشره سه بخش و شش پا دارد و عنکبوت دو بخش و هشت پا. دلیل: این ویژگی‌ها عنکبوتیان را از حشرات جدا می‌کند و کلید شناسایی بندپایان است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: به حشره‌هایی که نیش می‌زنند یا گاز می‌گیرند، و به عنکبوت و عقرب دست نزن و آن‌ها را جمع نکن. مشاهده از دور کافی است. اگر نیش خوردی، به بزرگ‌تر بگو.

💭 آزمایش فکری: تصور کن لباسی سفت داری که اندازه‌اش تغییر نمی‌کند، ولی تو بزرگ می‌شوی. باید لباس را دربیاوری و لباس بزرگ‌تری بپوشی. نتیجه: همین‌طور بندپایان اسکلت خارجی‌شان را عوض می‌کنند (پوست‌اندازی).

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک نمونهٔ ملخ را که از پیش نگهداری شده زیر ذره‌بین نشان می‌دهد. دانش‌آموزان سه بخش بدن، شش پا، دو جفت بال، شاخک و چشم مرکب را بررسی می‌کنند؛ نمونه فقط توسط معلم جابه‌جا می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عنکبوت چه نوع جانوری است؟
۲گروه‌های بندپایان را بر اساس تعداد پا از کم به زیاد مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳در یک باغچه ۴ زنبور و ۳ عنکبوت هست. روی هم چند پا دارند؟
پا
۴هر ویژگی را به گروهش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵حشرات چه نقشی در تولید میوه‌ها و سبزی‌ها دارند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

سه تفاوت حشره و عنکبوت را بنویس.

چرا بندپایان پوست‌اندازی می‌کنند؟

میگو ۱۰ پا دارد و پروانه ۶ پا. هر کدام در کدام گروه بندپایان‌اند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهعنکبوت حشره است.

حشره ۶ پا و سه بخش دارد؛ عنکبوت ۸ پا و دو بخش.

درستعنکبوت از عنکبوتیان است.

اشتباههمهٔ بندپایان حشره‌اند.

حشرات فقط یکی از چهار گروه‌اند.

درستچهار گروه: حشرات، عنکبوتیان، سخت‌پوستان، هزارپایان.

اشتباهحشرات فقط زیان‌آورند.

بدون حشرات گرده‌افشانی و تولید عسل و ابریشم کم می‌شود.

درستحشرات هم زیان و هم فایده دارند.

فراتر از کتابکندوی هوشمندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران ربات‌های کوچکی ساخته‌اند که شبیه حشره‌اند و در جاهای تنگ حرکت می‌کنند. در کندوها هم حسگر دما و صدا می‌گذارند تا نگهبان کندو بفهمد زنبورها خوب‌اند یا نه. در دوره‌های یادستان می‌توانی با ESP32 چنین حسگری را بخوانی. یکی از دلایل اهمیت این پژوهش‌ها گرده‌افشانی است: بدون حشرات، غذای ما کم می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴جانورانی با بدن خاردار

این درس: صفحهٔ ۱۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. بندپایان چند گروه‌اند و چطور از هم جدا می‌شوند؟

۲. بندپایان اسکلت داخلی دارند یا خارجی؟

جواب: ۱. چهار گروه، بر اساس تعداد پاها و ویژگی‌های بدن. ۲. اسکلت خارجی.

خارپوستان#

خارپوستان جانورانی هستند که در سطح بدن و زیر پوستشان خارهایی وجود دارد. درون بدن آن‌ها دستگاه گردش آبی هست که کار گردش خون، تنفس و دفع را انجام می‌دهد. همهٔ خارپوستان دریازی‌اند. ستارهٔ دریایی، توتیا و سکهٔ شنی نمونه‌اند. بدن بسیاری از آن‌ها حول یک مرکز چیده شده؛ مثلاً بیشتر ستاره‌های دریایی پنج بازو دارند (بعضی گونه‌ها بیشتر).

گروه بی‌مهره تعداد گونه‌های شناخته‌شده (تقریبی)
اسفنج‌ها حدود ۱۰۰۰۰
کیسه‌تنان حدود ۹۵۰۰
کرم‌ها حدود ۱۱۵۰۰۰
نرم‌تنان حدود ۱۱۰۰۰۰
بندپایان حدود ۱۰۰۰۰۰۰
خارپوستان حدود ۶۰۰۰

این عددها تقریبی و از کتاب درسی‌اند. منابع دیگر عددهای کمی متفاوتی می‌دهند (مثلاً در یک شمارش جهانی سال ۲۰۱۱ نرم‌تنان حدود ۸۵ هزار گونه بودند و کیسه‌تنان کمی بیشتر از اسفنج‌ها)، ولی در همه، بندپایان با فاصلهٔ زیاد پرگونه‌ترین گروه‌اند و خارپوستان از کم‌گونه‌ترین‌ها.

قبل از ادامه، حدس بزن: ستارهٔ دریایی ماهی است؟

جواب: نه. ستارهٔ دریایی ستون مهره ندارد و خارپوست است. ماهی مهره‌دار است و باله و آبشش دارد؛ نام «ستارهٔ دریایی» فقط به شکلش مربوط است.

🧠 ترفند: نام‌های «… دریایی» را باور نکن: ستارهٔ دریایی، عروس دریایی و شقایق دریایی هیچ‌کدام ماهی یا گیاه نیستند. برای گروه‌بندی بپرس «ستون مهره دارد؟ خار دارد؟ بدنش کیسه‌مانند است؟». دلیل: این نام‌ها را مردم از روی ظاهر گذاشته‌اند، نه از روی ساختار بدن. شرط: برای نام علمی این قاعده لازم نیست؛ نام علمی بر پایهٔ گروه‌بندی درست گذاشته می‌شود.

مثال ۱. بندپایان تقریباً چند برابر خارپوستان گونه دارند؟

  1. .
  2. پس حدود ۱۶۷ برابر.
  3. بندپایان بسیار پرگونه‌ترند.

مثال ۲. ستارهٔ دریایی پنج بازو دارد. اگر بازوها را دور یک مرکز و با فاصلهٔ برابر چیده باشی، زاویهٔ بین دو بازوی کنار هم چند درجه است؟

  1. دایره ۳۶۰ درجه است.
  2. .
  3. هر بازو ۷۲ درجه با بازوی کناری فاصله دارد.

🧪 آزمایش در خانه: ستارهٔ پنج‌بازو با نقاله.

وسیله‌ها: کاغذ، مداد، خط‌کش، نقاله.

قبل از آزمایش حدس بزن: زاویهٔ بین دو بازوی ستارهٔ پنج‌بازویی چند درجه است؟

  1. یک دایره بکش و مرکزش را مشخص کن.
  2. با نقاله از یک نقطه ۷۲ درجه جدا کن و خط بکش و همین‌طور ادامه بده.
  3. پنج خط بکش و شکل ستارهٔ دریایی را رسم کن.
  4. بررسی کن بعد از پنج خط به نقطهٔ اول برگشتی.

نتیجه: پنج خط با فاصلهٔ ۷۲ درجه دقیقاً دایره را پر می‌کنند. دلیل: . این همان آرایش بدن ستارهٔ دریایی است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن ستارهٔ دریایی پنج بازو دارد و یکی از بازوهایش در شن گیر کرده است. چون بدنش دور مرکز چیده شده، بازوهای دیگر هنوز می‌توانند حرکت کنند. نتیجه: چیدمان دورمرکزی به او اجازه می‌دهد در هر جهت حرکت کند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم پوستهٔ خشک‌شدهٔ یک توتیا یا سکهٔ شنی و یک ستارهٔ دریایی نگهداری‌شده را نشان می‌دهد. دانش‌آموزان تعداد بازوها و خارها را می‌شمارند؛ نمونه‌ها فقط توسط معلم جابه‌جا می‌شوند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ستارهٔ دریایی چیست؟
۲کدام جمله دربارهٔ خارپوستان درست است؟
۳پنج بازو با فاصلهٔ برابر دور یک مرکز چیده شده‌اند. زاویهٔ بین دو بازوی کنار هم چند درجه است؟
درجه
۴هر گروه را به نمونه‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

دو ویژگی خارپوستان را بنویس.

چرا ستارهٔ دریایی ماهی نیست؟

اگر ستاره‌ای شش بازوی هم‌فاصله داشت، زاویهٔ بین بازوها چقدر می‌شد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهستارهٔ دریایی یک ماهی است.

ستون مهره ندارد.

درستخارپوست است.

اشتباهخارپوستان در آب شیرین هم زندگی می‌کنند.

همهٔ خارپوستان دریازی‌اند.

درستفقط در دریا.

اشتباهبی‌مهره‌ها همه کوچک‌اند.

بعضی بی‌مهره‌ها مثل هشت‌پا بزرگ‌اند.

درستبی‌مهره یعنی بدون ستون مهره.

فراتر از کتابشمارش ستاره‌ها با دوربینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران دریا با دوربین زیرآبی و برنامهٔ هوش مصنوعی تعداد ستارهٔ دریایی یا توتیا را در یک آبسنگ می‌شمارند و از تغییر تعداد آن‌ها نتیجه می‌گیرند آب سالم است یا نه. برنامه باید با عکس‌هایی آموزش ببیند که انسان‌ها برچسب زده‌اند. برای فهمیدن چنین کارهایی یادگیری ماشین مهم است: یادگیری ماشین به زبان ساده. اما شمارش درست به شناسایی درست نیاز دارد؛ و شناسایی درست همان چیزی است که در این فصل تمرین کردی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱۳

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

عنکبوت حشره است؟

نه. حشره ۶ پا و ۳ بخش بدن دارد؛ عنکبوت ۸ پا و ۲ بخش و از عنکبوتیان است.

ستارهٔ دریایی ماهی است؟

نه. ستون مهره ندارد و خارپوست است.

همهٔ کرم‌ها انگل‌اند؟

نه. کرم خاکی مفید است و بسیاری از کرم‌های لوله‌ای در خاک آزادانه زندگی می‌کنند؛ بیشتر کرم‌های پهن انگل‌اند.

چرا اسفنج جانور است؟

چون خودش غذا نمی‌سازد و ذره‌های غذایی را از آب می‌گیرد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن