درس ۱ذرّههای سازندهٔ مواد
این درس: صفحههای ۱۴ تا ۱۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در یک اتم کدام ذرّهها بار مثبت و کدام بار منفی دارند؟ چرا اتم در کل خنثی است؟ (علوم هشتم، فصل «از درون اتم چه خبر»)
۲. شکر و نمک خوراکی را در آب حل میکنیم. آیا هر دو یکسان رفتار میکنند؟
جواب: ۱. پروتون مثبت و الکترون منفی است؛ در اتم تعداد آنها برابر است، پس بار کل صفر است. ۲. این را در همین درس میفهمی.
مواد از چه ذرّههایی ساخته شدهاند؟#
بیشتر عنصرها در طبیعت تنها پیدا نمیشوند؛ با هم ترکیب شدهاند. آب، شکر، نمک، اتانول، ضدیخ و کاتکبود همه ترکیبهای شیمیاییاند. اما همهٔ اینها از یک نوع ذرّه ساخته نشدهاند. ذرّههای سازندهٔ یک ترکیب یا مولکول است یا یون. مولکول گروهی از اتمهاست که به هم چسبیدهاند و بار کل ندارد. یون اتمی (یا گروهی از اتمها) است که بار مثبت یا منفی دارد.
مهم این است: چون ذرّههای سازنده فرق میکنند، ویژگیها هم فرق میکند. ویژگی هر ماده به نوع ذرّههای سازندهاش بستگی دارد.
| ماده | ذرّهٔ سازنده | محلول آن در آب |
|---|---|---|
| شکر | مولکول | برق را نمیرساند |
| نمک خوراکی | یون | برق را میرساند |
| آب مقطر | مولکول | برق را نمیرساند |
قبل از ادامه، حدس بزن: چرا محلول نمک برق را میرساند ولی محلول شکر نه؟
جواب: جریان الکتریکی یعنی حرکت ذرّههای باردار. در محلول نمک یونهای مثبت و منفی در آب پخشاند و میتوانند حرکت کنند، پس جریان برقرار میشود. مولکولهای شکر بار ندارند، پس چیزی برای حمل جریان نیست.
مثال ۱. مادهٔ جامد X را در آب مقطر حل کردیم و لامپ مدار روشن شد. X از چه ذرّههایی است؟
- لامپ روشن شده، پس در محلول ذرّههای باردار هست که حرکت میکنند.
- ذرّههای باردار یعنی یون.
- پس X از یون ساخته شده است.
مثال ۲. مادهٔ جامد Y را در آب حل کردیم و لامپ روشن نشد. چه نتیجهای میگیری؟
- اگر ذرّهها یون بودند، لامپ روشن میشد.
- پس ذرّههای Y بار ندارند.
- بنابراین Y از مولکول ساخته شده است، مثل شکر.
🧠 ترفند: برای دانستن نوع ذرّهها «لامپ را ببین»: روشن شدن لامپ در محلول یعنی یون. دلیل: برق فقط با ذرّهٔ باردار متحرک میگذرد. شرط: ماده باید در آب حل شود و آب آزمایش مقطر باشد؛ آب شیر خودش مقداری یون دارد.
🧪 آزمایش در خانه: نمک و شکر روی نعلبکی.
وسیلهها: دو نعلبکی تمیز، آب، نمک، شکر، قاشق چایخوری، ذرهبین (اگر داری)، پنجرهٔ آفتابی.
قبل از آزمایش حدس بزن: بعد از خشک شدن آب، روی هر نعلبکی چه چیزی میماند؟ شکلش چطور است؟
- در یک لیوان نیم قاشق نمک را در کمی آب حل کن و چند قاشق از آن را در نعلبکی اول بریز.
- همین را با نیم قاشق شکر و نعلبکی دوم انجام بده.
- نعلبکیها را کنار پنجره بگذار و دست نزن.
- بعد از یکی دو روز، با ذرهبین یا چشم، ته نعلبکی را نگاه کن و شکلش را بکش.
- هیچکدام را نچش.
نتیجه: در نعلبکی نمک بلورهای ریز سفید و تقریباً مکعبی میماند. در نعلبکی شکر معمولاً شربت چسبناک میماند و بلورها دیرتر یا کمتر دیده میشوند. دلیل: وقتی آب بخار میشود، ذرّههای حلشده کنار هم مینشینند. یونهای نمک منظم کنار هم میچینند و بلور ساخته میشود؛ مولکولهای شکر کندتر منظم میشوند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن یک لامپ و باتری را به دو میلهٔ کربنی وصل کردهای و میلهها را وارد آب مقطر میکنی. لامپ روشن نمیشود. حالا نمک میریزی. نتیجه: لامپ روشن میشود؛ چون یونها در آب پخش شدند و جریان برقرار کردند. اگر شکر بریزی، لامپ خاموش میماند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم چند محلول را با یک مدار ساده (باتری، لامپ و دو میلهٔ کربنی) آزمایش میکند: آب مقطر، محلول نمک، محلول شکر و محلول کاتکبود. لامپ فقط در محلولهای دارای یون روشن میشود. دانشآموزان نتیجه را در جدول مینویسند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: مدار آزمایشگاه را همیشه با باتری کمولت و در حضور معلم کار کن. هرگز دو سیم یا میلهٔ برقدار را به پریز نزدیک نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
چرا آب مقطر برق را نمیرساند ولی آب دریا میرساند؟
دو ماده، یکی با محلول رسانا و دیگری با محلول نارسانا. اگر یکی شکر و یکی نمک است، کدام کدام است؟
چرا برای آزمایش رسانایی باید از آب مقطر استفاده کرد، نه آب شیر؟
یک دانشآموز میگوید «ویژگیهای ماده فقط به نوع اتمها بستگی دارد». این جمله را با دو ماده رد کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهشکر در آب حل میشود، پس آب شکر برق را میرساند.
شکر مولکولی است و مولکولهایش بار ندارند.
درستفقط محلول مواد یونی برق را میرساند.
اشتباهیون یعنی همان اتم.
یون بار دارد؛ اتم خنثی است.
درستیون اتمی است که الکترون گرفته یا داده و بار دارد.
اشتباهترکیبها همه از مولکول ساخته شدهاند.
نمک خوراکی از یون ساخته شده است.
درستترکیبها از مولکول یا از یون ساخته میشوند.
فراتر از کتابیونها در باتری و سنسوربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
باتری هم با یونها کار میکند: در بسیاری از باتریها یونها بین دو سر باتری حرکت میکنند و جریان برق را میرسانند. حسگر رطوبت خاک که در رباتهای باغچهای به کار میرود هم با رسانایی کار میکند: خاک مرطوب یون بیشتری دارد و برق را بهتر میرساند. وقتی در دورهٔ آیرو با حسگرها کار کنی، میبینی که یک عدد روی صفحه در واقع نشان میدهد چند یون در مسیر هست.
درس ۲داد و ستد الکترون و پیوند یونی
این درس: صفحههای ۱۷ تا ۱۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. مدار آخر اتم سدیم (۱۱ الکترون) چند الکترون دارد؟ مدار آخر اتم کلر (۱۷ الکترون)؟
۲. اتم چگونه به یون تبدیل میشود؟
جواب: ۱. سدیم ۲ و ۸ و ۱؛ پس یک الکترون. کلر ۲ و ۸ و ۷؛ پس ۷ الکترون. ۲. با از دست دادن یا گرفتن الکترون.
وقتی اتمها الکترون میدهند و میگیرند#
فلز سدیم نرم و براق است. گاز کلر زردرنگ و سمی است. اما وقتی این دو واکنش میدهند، نمک سفید خوراکی ساخته میشود. چه اتفاقی افتاده است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: در این واکنش یک اتم سدیم الکترون میدهد یا میگیرد؟ و کلر چه؟
جواب: سدیم یک الکترون از دست میدهد و کلر آن را میگیرد. اتمها دوست دارند مدار آخرشان پر باشد. مدار آخر سدیم فقط ۱ الکترون دارد و دادن همان یک الکترون سادهتر از گرفتن ۷ الکترون است. کلر ۷ الکترون دارد و گرفتن ۱ الکترون مدارش را به ۸ میرساند.
| ذرّه | پروتون | الکترون | بار کل |
|---|---|---|---|
| اتم سدیم | ۱۱ | ۱۱ | ۰ |
| یون سدیم | ۱۱ | ۱۰ | ۱+ |
| اتم کلر | ۱۷ | ۱۷ | ۰ |
| یون کلرید | ۱۷ | ۱۸ | ۱− |
اتمی که الکترون از دست بدهد، کاتیون (یون مثبت) میشود و اتمی که الکترون بگیرد، آنیون (یون منفی). فلزها معمولاً کاتیون و نافلزها معمولاً آنیون میسازند. بار مثبت و منفی همدیگر را میربایند و به هم میچسبند. این جاذبهٔ بین یونهای مثبت و منفی پیوند یونی نام دارد. هر ترکیب یونی در مجموع خنثی است، چون بار مثبتش با بار منفیاش برابر است.
جرم هم گم نمیشود. اگر ۴٫۶ گرم سدیم با ۷٫۱ گرم کلر واکنش کامل بدهد، ۱۱٫۷ گرم نمک ساخته میشود: ۴٫۶ + ۷٫۱ = ۱۱٫۷. جمع جرم مواد واکنشدهنده با جمع جرم فراوردهها برابر است؛ این را قانون پایستگی جرم میگوییم.
مثال ۱. منیزیم (۱۲ الکترون) و گوگرد (۱۶ الکترون) واکنش میدهند. یونها را پیدا کن.
- منیزیم: ۲ و ۸ و ۲. دادن ۲ الکترون مدار آخرش را ۸ تایی میکند.
- منیزیم ۱۲ پروتون و ۱۰ الکترون دارد: بار ۲+؛ یعنی .
- گوگرد: ۲ و ۸ و ۶. گرفتن ۲ الکترون مدارش را ۸ تایی میکند.
- گوگرد ۱۶ پروتون و ۱۸ الکترون دارد: بار ۲−؛ یعنی .
- بار ۲+ با ۲− جمع میشود و ترکیب خنثی است.
مثال ۲. ۲٫۳ گرم سدیم با ۳٫۵۵ گرم کلر کامل واکنش میدهد. چند گرم نمک ساخته میشود؟
- جرم واکنشدهندهها: ۲٫۳ + ۳٫۵۵ = ۵٫۸۵ گرم.
- جرم کل پایسته است، پس جرم نمک هم ۵٫۸۵ گرم است.
🧠 ترفند: برای حدس بار یون ساده، تعداد الکترونهای مدار آخر را نگاه کن. اگر کم (۱ تا ۳) است احتمالاً میدهد و بار مثبت میگیرد؛ اگر زیاد (۵ تا ۷) است احتمالاً میگیرد و بار منفی. دلیل: اتمها مدار آخر ۸ تایی میخواهند. شرط: فقط برای عنصرهای اولِ جدول (تا عنصر ۱۸) و ترکیبهای فلز با نافلز.
🧪 آزمایش در خانه: مدل سدیم و کلر با دکمه.
وسیلهها: ۲۸ دکمه یا سکه، کاغذ، مداد، یک لیوان یا درِ قوطی برای کشیدن دایره.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر یک الکترون از سدیم به کلر برود، هر کدام چند الکترون پیدا میکنند؟
- روی کاغذ دو مدل اتم بکش: سدیم با سه مدار و کلر با سه مدار. در مرکز هر کدام یک کاغذ کوچک با «۱۱+» و «۱۷+» (تعداد پروتون) بچسبان.
- روی مدارهای سدیم ۱۱ دکمه بچین (۲ و ۸ و ۱) و روی کلر ۱۷ دکمه (۲ و ۸ و ۷).
- دکمهٔ مدار آخر سدیم را به مدار آخر کلر ببر.
- تعداد دکمهها و بار هر ذرّه را بنویس: پروتون منهای الکترون.
نتیجه: سدیم ۱۰ دکمه و بار ۱+ پیدا میکند؛ کلر ۱۸ دکمه و بار ۱−. جمع دکمهها همان ۲۸ تاست. دلیل: الکترون از بین نرفته و فقط جابهجا شده؛ به همین دلیل ترکیب در مجموع خنثی است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن منیزیم فقط یک الکترون میداد. نتیجه: مدار آخرش هنوز ۱ الکترون اضافه داشت و پایدار نمیشد. پس منیزیم ترجیح میدهد هر دو الکترون مدار آخرش را بدهد تا مدار ۸ تایی ظاهر شود.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): ساختن نمک از سدیم و کلر در آزمایشگاه مدرسه انجام نمیشود و فقط با فیلم یا نمایش متخصص دیده میشود. فلز براق سدیم با گاز زردرنگ و سمی کلر ترکیب میشود و نمک سفید به دست میآید. ویژگیهای مواد اولیه با ترکیب نهایی خیلی فرق دارد.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: گاز کلر سمی است و فلز سدیم با آب بهشدت واکنش میدهد. این مواد فقط در آزمایشگاههای تخصصی و با تجهیزات ایمنی به کار میروند؛ هرگز در خانه یا مدرسه با آنها کار نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
فلوئور ۹ الکترون دارد. اگر یک الکترون بگیرد، چه یونی میشود؟ چند الکترون دارد؟
منیزیم و گوگرد ترکیب میشوند. چرا ترکیب حاصل خنثی است؟
۶٫۹ گرم سدیم با کلر کافی واکنش داده و ۱۷٫۵۵ گرم نمک ساخته شده است. چند گرم کلر مصرف شده؟
اتم سدیم چرا ترجیح میدهد یک الکترون بدهد، به جای اینکه ۷ الکترون بگیرد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهسدیم الکترون میگیرد و منفی میشود.
سدیم فلز است و الکترون میدهد.
درستسدیم با از دست دادن الکترون کاتیون () میشود.
اشتباهوقتی اتم الکترون میدهد، پروتونش هم کم میشود.
هسته در واکنش شیمیایی تغییر نمیکند.
درستفقط تعداد الکترونها عوض میشود.
اشتباهترکیب یونی بار مثبت دارد چون فلز در آن است.
بار مثبت فلز با بار منفی نافلز جبران میشود.
درستترکیب یونی در مجموع خنثی است.
فراتر از کتابقانون پایستگی جرم و رباتهای آشپزبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
لاووازیه، شیمیدان فرانسوی، نشان داد که در واکنش شیمیایی جرم کل ثابت میماند. امروز این قانون در هر کارخانهای به کار میرود: مهندس میداند اگر چند کیلوگرم ماده وارد میشود، همان مقدار باید خارج شود. در رباتهای صنعتی و برنامههای هوش مصنوعی هم که مقدار مواد را کنترل میکنند، همین قانون بهعنوان یک قاعدهٔ کنترل بررسی میشود. اگر عددها نخواند، یعنی یا مادهٔ جایی نشت کرده یا حسگر اشتباه میکند.
درس ۳یونها در بدن ما و ویژگی ترکیبهای یونی
این درس: صفحههای ۲۰ تا ۲۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. یون چیست و کاتیون با آنیون چه فرقی دارد؟
۲. در یک ترکیب یونی چرا بار کل صفر است؟
جواب: ۱. یون اتمی است که الکترون گرفته یا داده است؛ کاتیون مثبت و آنیون منفی است. ۲. بار مثبت کاتیونها و بار منفی آنیونها با هم برابرند.
یونها در بدن ما#
بدن تو هم از یونها استفاده میکند. یون سدیم یکی از مهمترین آنهاست: پیامهای الکتریکی را در مغز و عصبها و ماهیچهها (بهویژه قلب) میرساند. یون آهن با بار ۲+ () در هموگلوبین است؛ مادهٔ قرمز گلبولهای خون که اکسیژن را از ششها به بدن میبرد.
برای همین نمک خوراکی نیاز بدن است، اما خیلی کم یا خیلی زیاد بودنش مشکل میسازد. چیپس، تنقلات شور و غذاهای فوری نمک زیادی دارند. برچسب غذایی روی بستهها مقدار سدیم را نشان میدهد و خواندنش کمک میکند.
ترکیبهای یونی چه ویژگیهایی دارند؟#
یونهای مثبت و منفی همدیگر را میربایند و در یک بلور منظم کنار هم میایستند. از همین ساختار ویژگیها پیدا میشود:
| ویژگی | ترکیب یونی (مثل نمک) | ترکیب مولکولی (مثل شکر) |
|---|---|---|
| رسانایی بهشکل جامد | ندارد | ندارد |
| رسانایی محلول در آب | دارد | ندارد |
| ذرّههای سازنده | یونهای مثبت و منفی | مولکولهای بیبار |
| رفتار جامد با ضربه | شکننده است و خرد میشود | — |
ترکیبهای یونی شکنندهاند: با ضربه، لایهای از یونها کمی جابهجا میشود، یونهای همبار روبهروی هم قرار میگیرند و همدیگر را میرانند و بلور خرد میشود. اغلب ترکیبهای یونی در آب حل میشوند و حل شدن آنها ویژگیهای آب را عوض میکند: آب شور در دمای بالاتری از آب خالص میجوشد و برق را میرساند.
قبل از ادامه، حدس بزن: تخممرغ خام در آب ساده فرو میرود. اگر کمی نمک اضافه کنیم، به نظرت چه میشود؟
جواب: وقتی نمک حل میشود، آب سنگینتر (چگالتر) میشود. اگر به اندازهٔ کافی نمک اضافه کنیم، تخممرغ روی آب شناور میشود. در دریاهای خیلی شور هم به همین دلیل شنا کردن آسانتر است.
مثال ۱. یک مادهٔ جامد سفید ضربه خورد و خرد شد و محلولش برق را رساند، ولی خود جامد برق را نرساند. این ماده احتمالاً چیست؟
- شکننده بودن و رسانایی محلول از ویژگیهای ترکیب یونی است.
- نارسانا بودن جامد هم برای ترکیب یونی درست است، چون یونها در جامد جا خوش کردهاند.
- پس این ماده احتمالاً ترکیب یونی است.
مثال ۲. بستهای تنقلات ۲۵۰ گرم است و هر ۱۰۰ گرمش ۰٫۶ گرم سدیم دارد. کل بسته چند گرم سدیم دارد؟
- ۲۵۰ گرم یعنی ۲٫۵ برابر ۱۰۰ گرم.
- ۰٫۶ × ۲٫۵ = ۱٫۵.
- کل بسته ۱٫۵ گرم سدیم دارد.
🧪 آزمایش در خانه: تخممرغ در آب نمک.
وسیلهها: یک لیوان بلند شفاف، آب، نمک، قاشق، یک تخممرغ خام و تازه.
قبل از آزمایش حدس بزن: چند قاشق نمک لازم است تا تخممرغ شناور شود؟
- لیوان را تا دو سوم از آب پر کن و تخممرغ را آرام داخل بینداز. ببین چه میشود.
- قاشق قاشق نمک اضافه کن و بعد از هر قاشق خوب هم بزن.
- تعداد قاشقها را بشمار و ببین کِی تخممرغ از ته لیوان جدا میشود.
- بعد از آزمایش دستهایت را با صابون بشوی.
نتیجه: تخممرغ در آب ساده ته لیوان میماند و بعد از چند قاشق نمک بالا میآید. دلیل: نمک حلشده چگالی آب را زیاد میکند. تعداد دقیق قاشقها به اندازهٔ تخممرغ و لیوان بستگی دارد؛ عدد خودت را ثبت کن.
💭 آزمایش فکری: تصور کن همهٔ یونهای بدنت یکدفعه غیب شوند. نتیجه: پیامهای عصبی و کار قلب از کار میافتد، چون این پیامها بر اساس جابهجایی یونها در بدن انجام میشود. همین نشان میدهد چرا یونها برای زندگی ضروریاند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
چرا شکستن یک بلور نمک ساده است؟
تخممرغی در آب ساده ته لیوان است. چه کار میکنی تا بالا بیاید و چرا؟
بستهای ۴۰۰ گرم و هر ۱۰۰ گرم آن ۰٫۵ گرم سدیم دارد. چند گرم سدیم در کل بسته است؟
دو مادهٔ سفید داریم. محلول یکی برق میرساند و دیگری نه. چه چیزی دربارهٔ ذرّههایشان میتوانی بگویی؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباههر چه یون دارد، همیشه برق را میرساند.
یونها باید آزاد باشند؛ در جامد ثابتاند.
درسترسانایی در محلول یا مادهٔ مذاب دیده میشود.
اشتباهنمک را باید کاملاً از غذا حذف کرد.
بدن به یون سدیم نیاز دارد.
درستمصرف متعادل خوب است؛ زیادهروی ضرر دارد.
اشتباهآب نمک چون جامد در آن حل شده، سبکتر میشود.
حل شدن نمک چگالی آب را زیاد میکند.
درستآب شور سنگینتر از آب ساده است.
فراتر از کتابچرا دریای مرده شناور نگهت میدارد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در دریاها و دریاچههای بسیار شور، مثل دریای مرده، آدمها تقریباً بدون تلاش روی آب میمانند. دلیلش همان است که تخممرغ را بالا آورد: یونهای حلشده آب را چگالتر میکنند. دانشمندان با حسگرهایی که رسانایی آب را اندازه میگیرند، میزان شوری دریا و رودها را میسنجند. رباتهای زیرآبی هم همین حسگرها را دارند. یک عدد رسانایی به آنها میگوید آب شیرین است یا شور.
درس ۴اشتراک الکترونها و پیوند اشتراکی
این درس: صفحههای ۲۳ تا ۲۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. اتم اکسیژن (۸ الکترون) و اتم هیدروژن (۱ الکترون) هر کدام در مدار آخر چند الکترون دارند؟
۲. پیوند یونی چگونه به وجود میآید؟
جواب: ۱. اکسیژن ۶ و هیدروژن ۱. ۲. با جاذبهٔ بین یون مثبت و یون منفی که با داد و ستد الکترون ساخته شدهاند.
وقتی اتمها الکترون را با هم شریک میشوند#
آب مقطر برق را نمیرساند، پس مولکولهای آب بار ندارند و بین اتمهای هیدروژن و اکسیژن داد و ستد الکترون انجام نشده است. هیدروژن و اکسیژن هر دو نافلزند و هیچکدام الکترون نمیدهد. پیوند اشتراکی معمولاً بین دو اتم نافلز ساخته میشود؛ فلز و نافلز معمولاً پیوند یونی میسازند. راهحل این است که الکترونهایشان را شریک شوند. به این کار اشتراک الکترون و به پیوند حاصل پیوند اشتراکی میگوییم.
اتم اکسیژن ۶ الکترون در مدار آخر دارد و ۲ الکترون کم دارد تا ۸ تایی شود. هر اتم هیدروژن ۱ الکترون دارد و یک الکترون کم دارد تا مدارش (که فقط ۲ الکترون میگیرد) پر شود. اکسیژن با هر هیدروژن یک جفت الکترون مشترک میسازد. نتیجه: اکسیژن ۸ الکترون و هر هیدروژن ۲ الکترون «در اختیار» دارد. هیچ اتمی الکترون از دست نداده یا نگرفته، پس مولکول بار ندارد.
قبل از ادامه، حدس بزن: اتم نیتروژن (۲ و ۵) برای رسیدن به ۸ الکترون در مدار آخر باید چند پیوند اشتراکی بسازد؟
جواب: ۳ پیوند. ۸ − ۵ = ۳. نیتروژن با ۳ هیدروژن آمونیاک () میسازد. به همین ترتیب اکسیژن ۲ پیوند، کربن ۴ پیوند و هیدروژن و کلر هر کدام ۱ پیوند میسازند.
| مولکول | فرمول | پیوندهای اشتراکی |
|---|---|---|
| هیدروژن کلرید | ۱ | |
| آمونیاک | ۳ | |
| متان | ۴ |
هر پیوند یک جفت الکترون (۲ الکترون) است که هر اتم یکیاش را میدهد. گاهی دو اتم بیش از یک پیوند میسازند: در مولکول اکسیژن () دو پیوند و در مولکول نیتروژن () سه پیوند هست.
مثال ۱. مولکول هیدروژن کلرید () چگونه ساخته میشود؟
- کلر ۷ الکترون در مدار آخر دارد و یکی کم دارد.
- هیدروژن ۱ الکترون دارد و یکی کم دارد.
- هر کدام یک الکترون میگذارد و یک پیوند اشتراکی ساخته میشود.
- کلر ۸ و هیدروژن ۲ الکترون دارد.
مثال ۲. در مولکول چرا سه پیوند هست؟
- نیتروژن ۵ الکترون در مدار آخر دارد و ۳ تا کم دارد.
- هر اتم ۳ الکترون روی هم میگذارد.
- بین دو اتم ۳ جفت الکترون مشترک میشود و هر کدام ۸ تایی میشود.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن تعداد پیوندهای یک نافلز، تعداد الکترونهای مدار آخرش را از ۸ کم کن (مثلاً نیتروژن: ۸ − ۵ = ۳). دلیل: هر پیوند یک الکترون به مدار آخر اضافه میکند تا ۸ تایی شود. شرط: برای هیدروژن به جای ۸ باید ۲ بگذاری؛ یعنی ۱ پیوند.
🧪 آزمایش در خانه: مدل گلوله و میله.
وسیلهها: خمیر بازی در چند رنگ، میلههایی از ماکارونی خام یا نی کوتاه، کاغذ.
قبل از آزمایش حدس بزن: برای ساخت مولکول متان با یک کربن و چند هیدروژن، چند میله لازم داری؟
- با خمیر یک گلولهٔ بزرگ برای کربن و گلولههای کوچک برای هیدروژن بساز.
- هر پیوند را با یک میله نشان بده. آمونیاک را بساز: یک نیتروژن و ۳ هیدروژن.
- حالا متان: یک کربن و ۴ هیدروژن.
- اکسیژن مولکولی را بساز: دو گلولهٔ اکسیژن که با دو میله به هم وصلاند.
- تعداد میلهها را بشمار و در جدول بنویس.
نتیجه: آمونیاک ۳ میله، متان ۴ میله و مولکول اکسیژن ۲ میله میخواهد. دلیل: تعداد پیوند هر اتم به تعداد الکترونهایی بستگی دارد که برای ۸ تایی شدن کم دارد.
💭 آزمایش فکری: تصور کن هیدروژن بخواهد ۲ پیوند بسازد. نتیجه: باید ۲ الکترون روی هم میگذاشت و دو الکترون مدار اولش را از ۲ هم بیشتر میکرد؛ ولی مدار اول فقط ۲ الکترون میگیرد. پس هیدروژن فقط یک پیوند میسازد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
اتم فلوئور (۲ و ۷) در مولکول چند پیوند میسازد؟
چرا در مولکول دو پیوند هست؟
تفاوت پیوند یونی و اشتراکی را در دو جمله بنویس.
اگر نمک سفره (یونی) و شکر (مولکولی) هر دو در آب حل شوند، کدام آب را رسانا میکند و چرا؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدر مولکول آب، اکسیژن الکترون میگیرد و منفی میشود.
در پیوند اشتراکی الکترون جابهجا نمیشود؛ مشترک است.
درستمولکول آب بار ندارد.
اشتباههر اتم همیشه یک پیوند میسازد.
تعداد پیوند به الکترونهای مدار آخر بستگی دارد.
درستهیدروژن ۱، اکسیژن ۲، نیتروژن ۳ و کربن ۴ پیوند میسازد.
اشتباهپیوند اشتراکی بین فلز و نافلز است.
فلز و نافلز معمولاً پیوند یونی میسازند.
درستپیوند اشتراکی معمولاً بین دو نافلز است.
فراتر از کتابمولکولهای مدلی در رایانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دانشمندان مولکولهای تازه را قبل از ساختن، در رایانه مدل میکنند. برنامههای هوش مصنوعی میتوانند میلیونها ترکیب را مرور کنند و حدس بزنند کدام پیوندهای اشتراکی پایدارند و کدام کاربرد دارند. مدل گلوله و میلهای که با خمیر ساختی، همان ایده است. در دورهٔ آیرو هم وقتی مدار یا برنامه را اول در رایانه میآزمایی، همین مسیر را میروی: قبل از ساختن، مدل کن.
آزمون فصل ۲
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
فرق مولکول و یون چیست؟
مولکول چند اتم بههمچسبیده و بدون بار است؛ یون اتم یا گروهی از اتمهاست که بار مثبت یا منفی دارد.
چرا نمک جامد برق را نمیرساند ولی آب نمک میرساند؟
در جامد یونها ثابتاند. در آب یونها آزادانه حرکت میکنند و جریان را میرسانند.
نمک را باید حذف کنیم؟
نه. بدن به یون سدیم نیاز دارد، اما مقدار زیاد مضر است. برچسب غذایی و توصیهٔ پزشک راهنماست.
چرا هیدروژن فقط یک پیوند میسازد؟
مدار اول فقط ۲ الکترون میگیرد و هیدروژن یک الکترون دارد؛ یک الکترون مشترک آن را کامل میکند.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن