آموزش علوم نهم · فصل ۸

فشار و آثار آن، به زبان ساده

چرا پاشنهٔ باریک بیشتر از کفش پهن زمین را فشار می‌دهد، چرا غواص درد می‌گیرد و چرا کارت روی لیوان وارونه نمی‌افتد؟ فشار نیرو بر مساحت است؛ با آن بالابر هیدرولیکی و فشار هوا را می‌فهمی.

صفحه‌های ۸۳ تا ۹۴ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • فشار را با رابطهٔ نیرو تقسیم بر مساحت و یکای پاسکال حساب کنی
  • ویژگی‌های فشار مایع را بگویی و مسئلهٔ عمق و ظرف‌های به‌هم‌راه را حل کنی
  • اصل پاسکال و بالابر هیدرولیکی را با برابری فشار در دو پیستون به کار ببری
  • فشار هوا، اثر ارتفاع و فشارسنج ساده را توضیح دهی

پیش‌نیاز: جرم و وزن و نیرو (علوم هفتم و فصل پنجم همین کتاب)، مساحت و تبدیل یکاها (ریاضی)، مایع و گاز (علوم هفتم)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱فشار در زندگی روزمره

این درس: صفحه‌های ۸۴ تا ۸۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. وزن یک جسم چه تفاوتی با جرم آن دارد؟ یکای هرکدام چیست؟

۲. مساحت یک مستطیل ۲۰ سانتی‌متر در ۳۰ سانتی‌متر چند متر مربع است؟

جواب: ۱. جرم مقدار ماده است و با کیلوگرم اندازه گرفته می‌شود؛ وزن نیرویی است که زمین به جسم وارد می‌کند و یکایش نیوتون است. ۲. . چون است، مساحت می‌شود.

یک کوله، دو بند#

کولهٔ سنگینی را یک بار با بند پهن و یک بار با بند باریک روی شانه می‌اندازی. وزن یکی است، ولی بند باریک می‌بُرد و بند پهن راحت‌تر است. چرا؟

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی وزن یکی است، چه چیزی باعث می‌شود یک بند دردناک‌تر باشد؟

جواب: سطح تماس. وزن روی سطح کوچک جمع شده و هر قسمت از پوست زور بیشتری حس می‌کند.

در زندگی روزمره «نیرو» و «فشار» را گاهی به جای هم به کار می‌بریم، ولی در علوم این دو فرق دارند. فشار یعنی اندازهٔ نیرویی که بر یک سطح عمود وارد می‌شود، تقسیم بر مساحت همان سطح:

در این رابطه نیرو (برحسب نیوتون)، مساحت سطح تماس (برحسب متر مربع) و فشار است. یکای فشار پاسکال است:

یعنی یک پاسکال فشاری است که یک نیوتون نیرو بر سطحی به مساحت یک متر مربع ایجاد می‌کند. پاسکال کوچک است؛ برای همین بیشتر با کیلوپاسکال () کار می‌کنیم.

از رابطه سه نتیجه می‌گیریم:

اگر... فشار... مثال
نیرو ثابت و سطح کوچک‌تر شود بیشتر نوک تیز سوزن در پارچه
نیرو ثابت و سطح بزرگ‌تر شود کمتر بند پهن کوله، کفش برف
سطح ثابت و نیرو بیشتر شود بیشتر کوله‌ای سنگین‌تر

🧪 آزمایش در خانه: کتاب روی خمیر بازی

وسیله‌ها: یک کتاب ضخیم، خمیر بازی یا گل رس، یک خط‌کش.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر کتاب را یک بار تخت و یک بار روی لبهٔ باریکش روی خمیر بگذاری، کدام حالت جای عمیق‌تری می‌سازد؟ وزن کتاب در دو حالت عوض می‌شود؟

  1. خمیر را روی میز پهن کن تا یک قرص هم‌ضخامت شود.
  2. کتاب را تخت روی خمیر بگذار، چند ثانیه صبر کن و بردار. عمق جا را با خط‌کش اندازه بگیر.
  3. سطح خمیر را صاف کن. کتاب را روی لبهٔ باریک نگه دار و هیچ فشار اضافه‌ای نیاور؛ فقط بگذار وزنش روی خمیر بیفتد.
  4. عمق جا را باز اندازه بگیر و مقایسه کن.
  5. ابعاد وجه پهن و لبهٔ کتاب را اندازه بگیر و مساحت هرکدام را حساب کن. در پایان دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: لبهٔ باریک جای عمیق‌تر می‌سازد، با این‌که وزن کتاب همان است. دلیل: وزن روی سطح کوچک‌تری پخش شده و فشار بیشتر است. اگر کتاب ۱٫۲ کیلوگرمی باشد، وزنش حدود ۱۲ نیوتون است؛ روی وجهی به مساحت ۰٫۰۳ متر مربع فشار و روی لبه‌ای به مساحت ۰٫۰۰۶ متر مربع فشار است.

مثال ۱. کیسهٔ شنی به وزن ۴۸ نیوتون روی وجهی به ابعاد ۰٫۴ متر در ۰٫۳ متر روی زمین است. فشار آن روی زمین چقدر است؟

اول تخمین بزن: ۴۸ نیوتون روی حدود ۰٫۱ متر مربع. حدوداً چند پاسکال؟

با حدسمان می‌خواند؟ ۴۸ بر ۰٫۱ حدود ۴۸۰ می‌شود؛ ۴۰۰ نزدیک است.

مثال ۲. شخصی به وزن ۵۰۰ نیوتون یک بار با کفشی پهن (مساحت تماس کل دو پا ۰٫۰۴ متر مربع) و یک بار روی نوک یک پاشنهٔ باریک (۰٫۰۰۰۴ متر مربع) می‌ایستد. فشار در هر حالت چقدر است؟

  1. کفش پهن:
  2. پاشنهٔ باریک:
  3. نسبت سطح‌ها ۱۰۰ بار است، پس فشار هم ۱۰۰ برابر است.

مثال ۳ (طراحی). وزن یک ساختمان ۱٬۲۰۰٬۰۰۰ نیوتون است و زمین فقط تا فشار ۱۰۰٬۰۰۰ پاسکال را تحمل می‌کند. پایه‌ها حداقل چه مساحتی لازم دارند؟

  1. از نتیجه می‌گیریم .
  2. پایه‌ها حداقل ۱۲ متر مربع می‌خواهند. روی زمین نرم‌تر، پایه را پهن‌تر می‌کنند.

🧠 ترفند: قبل از تقسیم، مساحت را به متر مربع ببر: . دلیل: یکای فشار پاسکال است و پاسکال یعنی نیوتون بر متر مربع. شرط: نیرو را هم به نیوتون بنویس، نه کیلوگرم.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱فشاری که یک جسم بر سطح زیرش وارد می‌کند به چه بستگی دارد؟
۲نیروی ۹۰۰ نیوتون بر سطحی به مساحت ۰٫۳ متر مربع وارد می‌شود. فشار چند پاسکال است؟
Pa
۳هر کمیت را به یکایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴مراحل حساب کردن فشار یک جعبه روی زمین را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵چرا کفش اسکی یا برف‌پوش روی برف کمتر فرو می‌رود؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

وزن یک گاوصندوق ۱۸۰۰ نیوتون است و کف آن ۰٫۶ متر در ۰٫۵ متر است. فشارش روی زمین چقدر است؟

یک فیل به وزن ۴۰٬۰۰۰ نیوتون روی چهار پا ایستاده و سطح تماس هر پا ۰٫۱ متر مربع است. فشار روی زمین چقدر است؟

برای ساختن ستونی به وزن ۱۸۰٬۰۰۰ نیوتون روی خاکی که تا ۶۰٬۰۰۰ پاسکال تحمل دارد، پایه حداقل چند متر مربع باید باشد؟ و اگر مساحت پایه نصف شود، فشار چه می‌شود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهفشار و نیرو یکی هستند.

فشار نیرو تقسیم بر مساحت است و یکایش پاسکال است، ولی نیرو با نیوتون اندازه گرفته می‌شود.

درستفشار به نیرو و مساحت هر دو بستگی دارد.

اشتباههرچه جسم سنگین‌تر باشد، فشارش حتماً بیشتر است.

اگر سطح تماس هم بزرگ‌تر باشد، فشار می‌تواند کمتر هم شود.

درستبرای مقایسهٔ فشار باید نسبت نیرو به مساحت را حساب کرد.

اشتباهمساحت را بر حسب سانتی‌متر مربع جایگذاری می‌کنم و جواب پاسکال می‌شود.

پاسکال یعنی نیوتون بر متر مربع؛ با سانتی‌متر مربع جواب ۱۰۰۰۰ بار اشتباه می‌شود.

درستاول مساحت را به متر مربع ببر.

فراتر از کتابحسگر فشار در رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ربات‌ها هم فشار را حس می‌کنند. در انگشت یک بازوی رباتی، حسگر فشار می‌گوید دست چه‌قدر محکم یک لیوان را گرفته است. اگر فشار از حدی بیشتر شود، برنامه جلوی خراب شدن را می‌گیرد. همین ایده در تلفن همراه هم هست: حسگر فشار هوا ارتفاع تقریبی را می‌گوید. در برنامه‌نویسی ربات، عدد حسگر فشار را می‌خوانی، با یک آستانه مقایسه می‌کنی و تصمیم می‌گیری؛ یک فکر ساده ولی کاربردی. اگر دوست داری امتحانش کنی، به دورهٔ آیرو سر بزن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲فشار در مایع‌ها و اصل پاسکال

این درس: صفحه‌های ۸۷ تا ۸۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. فشار را با چه رابطه‌ای حساب می‌کنیم و یکایش چیست؟

۲. فرق مایع و جامد از نظر شکل چیست؟

جواب: ۱. و یکایش پاسکال است. ۲. جامد شکل ثابت دارد؛ مایع شکل ظرفش را می‌گیرد.

وقتی به ته استخر می‌روی#

شنا می‌کنی و به ته یک استخر عمیق می‌روی. گوش‌هایت درد می‌گیرد. چرا؟ مایع‌ها هم مثل جامدها فشار وارد می‌کنند، ولی به شکلی دیگر: مایع روی همهٔ جهت‌ها و همهٔ دیواره‌های ظرف فشار می‌آورد.

قبل از ادامه، حدس بزن: در یک دریاچهٔ بزرگ و یک حوض کوچک، هر دو در عمق ۲ متری، فشار آب کدام بیشتر است؟

جواب: یکسان. فشار آب به عمق بستگی دارد، نه به وسعت دریاچه. دریاچه آب بیشتری دارد، ولی در عمق یکسان فشارش بیشتر نمی‌شود.

ویژگی‌های فشار مایع#

  1. با عمق زیاد می‌شود. هرچه پایین‌تر برویم، بالای سرمان آب بیشتری است و فشار بیشتر می‌شود.
  2. در یک عمق مشخص یکسان است. فشار به شکل ظرف و حجم مایع بستگی ندارد؛ فقط به عمق (و جنس مایع).
  3. در ظرف‌های مرتبط (مثل چند لولهٔ متصل به هم که پر از آب‌اند) آب تا هر طرف بالا می‌رود تا سطح آزاد آب در همهٔ لوله‌ها در یک تراز بایستد.

به همین دلیل غواصی که پایین‌تر می‌رود فشار بیشتری حس می‌کند و دیوارهٔ سدها در پایین ضخیم‌تر است. (این‌که هر چند متر آب چقدر فشار اضافه می‌کند، در «فراتر از کتاب» آمده است.)

🧪 آزمایش در خانه: دست در کیسه، کیسه در آب

وسیله‌ها: یک کیسهٔ فریزر تمیز، یک سطل یا وان پر از آب، یک خط‌کش.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر دستت را در کیسه بگذاری و کیسه را آرام در آب فرو ببری، فشار آب را در کدام عمق بیشتر حس می‌کنی؟

  1. دستت را در کیسه بگذار و دهانهٔ کیسه را دور مچ نگه دار (فقط نگه دار، محکم نبند).
  2. کیسه را تا عمق ۱۰ سانتی‌متر در آب فرو ببر و حسی را که روی دستت می‌آید یادداشت کن.
  3. حالا تا عمق ۲۵ سانتی‌متر فرو ببر. حس چه فرقی کرد؟
  4. فرو بردن را در چند عمق تکرار کن و برای هر کدام یک عدد از ۱ تا ۵ برای فشار حس‌شده بنویس.
  5. دهانهٔ کیسه همیشه بالای سطح آب بماند. در پایان دست و کیسه را خشک کن.

نتیجه: با عمق بیشتر، آب دور دستت را بیشتر فشار می‌دهد. دلیل: ستون آب بالای دستت بلندتر شده و فشار زیادتر است. اگر دستت را در همان عمق در جهت‌های دیگر بچرخانی، فشار حس‌شده همان است؛ فشار مایع در یک عمق به هر جهت یکسان است.

🧠 ترفند: هنگام مقایسهٔ فشار دو نقطهٔ یک مایع، فقط عمق آن‌ها را نسبت به سطح آزاد مقایسه کن، نه شکل ظرف را. دلیل: فشار در یک مایع ساکن فقط با عمق عوض می‌شود. شرط: مایع ساکن و یک‌جنس باشد.

اصل پاسکال#

بِلِز پاسکال، دانشمند فرانسوی، دید که اگر به بخشی از مایعی که در ظرف بسته محصور است فشار وارد کنیم، این فشار بدون کم شدن به همهٔ بخش‌های مایع و دیوارهٔ ظرف منتقل می‌شود. به این ویژگی اصل پاسکال می‌گوییم.

اصل پاسکال در ترمز هیدرولیکی خودرو به کار می‌رود: وقتی پدال را فشار می‌دهی، فشار از راه روغن ترمز به همهٔ چرخ‌ها می‌رسد. بالابر هیدرولیکی تعمیرگاه هم همین‌طور کار می‌کند: دو پیستون با مساحت‌های متفاوت به هم وصل‌اند و رابطه برقرار است:

یعنی فشار در دو پیستون یکی است. چون فشار برابر است و ، پیستونی که مساحتش بزرگ‌تر است نیروی بزرگ‌تری می‌دهد.

مثال ۱. پیستون کوچک یک بالابر ۰٫۰۰۲ متر مربع و پیستون بزرگ ۰٫۱ متر مربع است. برای بالا بردن خودرویی که ۱۲٬۰۰۰ نیوتون نیرو لازم دارد، روی پیستون کوچک چه نیرویی باید وارد کرد؟

اول تخمین بزن: مساحت بزرگ ۵۰ برابر کوچک است. نیروی ورودی چند برابر کمتر است؟

با حدسمان می‌خواند؟ نیرو ۵۰ برابر کمتر است: .

مثال ۲. بالابر مثال ۱ خودرو را ۰٫۲ متر بالا می‌برد. پیستون کوچک چند متر باید پایین برود؟

  1. حجم مایعی که از چپ می‌رود با حجم مایع راست برابر است: .
  2. پیستون کوچک ۱۰ متر باید پایین برود؛ یعنی بالابر کار را آسان می‌کند، ولی کم نمی‌کند: نیرو ۵۰ برابر کمتر و مسیر ۵۰ برابر بیشتر است. کار برابر است: و .

💭 آزمایش فکری: تصور کن دو سرنگ بدون سوزن، یکی باریک و یکی پهن، پر از آب با یک لولهٔ کوتاه به هم وصل‌اند و هوایی درونشان نیست. پیستون باریک را ۲ سانتی‌متر فشار می‌دهی.

قبل از ادامه، حدس بزن: پیستون پهن بیشتر از ۲ سانتی‌متر جابه‌جا می‌شود یا کمتر؟ نیرویی که به آن می‌رسد کمتر است یا بیشتر؟

نتیجه: پیستون پهن کمتر از ۲ سانتی‌متر جابه‌جا می‌شود، ولی نیروی بیشتری به آن می‌رسد؛ اگر پیستون پهن را فشار بدهی، برعکس، پیستون باریک راه بیشتری می‌رود ولی با نیروی کمتر. دلیل: آب تقریباً فشرده نمی‌شود، پس حجمی که از یک سرنگ بیرون می‌رود همان است که وارد دیگری می‌شود (سطح بزرگ‌تر، جابه‌جایی کمتر)؛ و فشار از راه آب بدون کم شدن منتقل می‌شود (سطح بزرگ‌تر، نیروی بیشتر). این همان بالابر هیدرولیکی کوچک است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: در آزمایش‌های خانگی این فصل فقط از آب و ظرف یا کیسه‌ای تمیز که فقط آب در آن بوده استفاده کن. هرگز ظرفی را با هوا یا مایع دیگر زیر فشار نگذار و دربسته گرم نکن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در عمق ۳ متری یک دریاچهٔ بزرگ و یک حوض کوچک، فشار آب چگونه است؟
۲فشار آب با افزایش عمق چه می‌شود؟
۳هر مورد را به اصلی که در آن به کار رفته وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴در یک بالابر هیدرولیکی، پیستون کوچک ۰٫۰۱ متر مربع و پیستون بزرگ ۰٫۵ متر مربع است. برای بالا بردن باری که ۲۰٬۰۰۰ نیوتون نیرو می‌خواهد، چند نیوتون نیرو روی پیستون کوچک لازم است؟
N
۵کدام جمله دربارهٔ بالابر هیدرولیکی درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا دیوارهٔ یک سد در پایین ضخیم‌تر از بالاست؟

پیستون‌های یک بالابر ۰٫۰۰۴ و ۰٫۲ متر مربع‌اند. اگر روی پیستون کوچک ۳۰۰ نیوتون وارد شود، نیروی پیستون بزرگ چقدر است؟

در همان بالابر، اگر پیستون کوچک ۰٫۱ متر پایین برود، پیستون بزرگ چقدر بالا می‌رود؟ کار ورودی و خروجی را مقایسه کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهفشار آب دریاچهٔ بزرگ در عمق ۲ متر از فشار آب حوض کوچک در همان عمق بیشتر است.

فشار فقط به عمق (و جنس مایع) بستگی دارد، نه به حجم کل.

درستفشار هم‌عمق در یک مایع یکسان است.

اشتباهبالابر هیدرولیکی کار را کم می‌کند.

نیرو کم می‌شود ولی مسیر زیاد؛ حاصل‌ضرب نیرو در جابه‌جایی (کار) برابر می‌ماند.

درستبالابر نیرو را کم و مسیر را زیاد می‌کند.

اشتباهفشار آب روی دیوارهٔ ظرف فقط به‌طرف پایین است.

مایع روی همهٔ دیواره‌ها و در همهٔ جهت‌ها فشار می‌آورد.

درستدر یک عمق، فشار مایع به هر جهت یکسان است.

فراتر از کتابترمز و رباتی که با روغن حرکت می‌کندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بازوهای بیل مکانیکی از اصل پاسکال استفاده می‌کنند: پمپ روغن را فشار می‌دهد و پیستون‌های بزرگ بازو را با نیروی بسیار زیاد حرکت می‌دهند. ربات‌های صنعتی هم گاهی بازوی هیدرولیکی دارند. در ربات‌های کوچک مدرسه‌ای معمولاً موتور الکتریکی است، ولی مفهوم «نیروی کم، مسیر زیاد» در گیربکس هم هست. یک نکته: هیدرولیک نیرو را زیاد می‌کند، ولی انرژی تازه‌ای نمی‌سازد.

یک عدد واقعی: هر حدود ۱۰ متر آب دریا، نزدیک ۱۰۰ هزار پاسکال به فشار اضافه می‌کند؛ تقریباً به اندازهٔ کل فشار هوا در سطح دریا. پس غواصی که در عمق ۳۰ متر است، علاوه بر فشار هوا حدود ۳۰۰ هزار پاسکال فشار آب را هم تحمل می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳فشار در گازها

این درس: صفحه‌های ۹۰ تا ۹۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. فشار مایع با عمق چه می‌کند؟

۲. در علوم هفتم، وقتی هوا را به شش‌هایت می‌بری، حفرهٔ سینه بزرگ می‌شود یا کوچک؟

جواب: ۱. با عمق زیاد می‌شود. ۲. بزرگ می‌شود (دیافراگم پایین می‌رود و قفسهٔ سینه باز می‌شود).

هوا هم فشار می‌آورد#

بادکنکی را بیش از حد باد کرده‌ای و ترکیده است. هوا هم مثل مایع روی دیوارهٔ ظرف فشار می‌آورد. گاز از ذره‌هایی ساخته شده که مدام با دیوارهٔ ظرف برخورد می‌کنند و این برخوردها فشار را می‌سازند. هرچه ذره‌ها بیشتر یا تندتر به دیواره بخورند، فشار بیشتر است.

دور تا دور زمین، تا ارتفاع صدها کیلومتر، هوا هست. این جو وزن دارد و روی هر چیزی که روی زمین است فشار می‌آورد. هرچه به ارتفاع بالاتر برویم، هوای بالای سرمان کمتر و هوا رقیق‌تر می‌شود، پس فشار هوا کمتر می‌شود. به همین دلیل فشار هوا در کوهستان کمتر از ساحل است.

قبل از ادامه، حدس بزن: فشار هوا روی سطح یک میز ۱٫۲ متر در ۰٫۶ متر حدود ۱۰۰ هزار پاسکال است. چرا میز زیر آن همه نیرو خرد نمی‌شود؟

جواب: چون هوا از زیر میز هم همان فشار را وارد می‌کند. دو نیرو برابر و در خلاف جهت هم‌اند و متوازن‌اند.

مثال ۱. نیروی هوا بر سطح بالایی میز چقدر است؟

  1. حدود ۷۲ هزار نیوتون، برابر وزن حدود ۷ تن! ولی همین مقدار نیرو از زیر هم به‌طرف بالا وارد می‌شود، پس میز خرد نمی‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: کارت روی لیوان

وسیله‌ها: یک لیوان پلاستیکی، آب، یک کارت یا برگهٔ لغزندهٔ کاغذی بزرگ‌تر از دهانهٔ لیوان، یک سینک.

قبل از آزمایش حدس بزن: لیوان پر از آب را با کارت می‌پوشانی و آرام وارونه می‌کنی. کارت می‌افتد یا می‌ماند؟

  1. لیوان را کاملاً پر از آب کن.
  2. کارت را روی دهانه بگذار و با یک دست آن را نگه دار.
  3. لیوان را بالای سینک وارونه کن و دست زیر کارت را بردار.
  4. لیوان را کمی کج کن. چه می‌شود؟
  5. همه چیز را روی سینک انجام بده. در پایان سطح را خشک کن.

نتیجه: کارت می‌ماند و آب نمی‌ریزد. دلیل: هوای بیرون از زیر کارت را به بالا فشار می‌دهد، با نیرویی بیشتر از وزن آب و کارت. اگر لیوان را کج کنی، هوا وارد می‌شود، فشار دو طرف کارت برابر می‌شود و آب می‌ریزد. اگر لیوان کامل پر نباشد، هوای داخل لیوان هم فشار می‌آورد و کارت زودتر ممکن است بیفتد.

نی و نوشیدن#

وقتی با نی آبمیوه می‌نوشی، تو آب را «نمی‌مکی». هوای داخل نی را کم می‌کنی، پس فشار داخل نی کمتر می‌شود. فشار هوا روی سطح آبمیوه در قوطی همان قبلی است و آبمیوه را به بالای نی هل می‌دهد.

تنفس و فشار هوا#

وقتی دیافراگم پایین می‌رود و قفسهٔ سینه بزرگ می‌شود، حجم شش‌ها بیشتر و فشار هوای داخل آن‌ها کمتر می‌شود. هوای بیرون که فشارش بیشتر است به درون می‌آید: دم. بعد قفسه کوچک و فشار درون بیشتر می‌شود و هوا بیرون می‌رود: بازدم.

🧠 ترفند: برای فهمیدن این‌که هوا یا مایع به کدام طرف می‌رود، بپرس «فشار کدام طرف بیشتر است؟»؛ هوا و مایع همیشه از طرف پرفشار به طرف کم‌فشار رانده می‌شوند و هیچ‌وقت «مکیده» نمی‌شوند. دلیل: نیروی بیشتر از طرفی وارد می‌شود که فشارش بیشتر است. شرط: دو طرف به هم راه داشته باشند (مثل نی، نای، لیوان)؛ و اگر مایع باید بالا برود، اختلاف فشار باید از فشار ستون همان مایع بیشتر باشد.

فشارسنج و ارتفاع ستون#

توریچلی، دانشمند ایتالیایی، لوله‌ای شیشه‌ای را پر از یک مایع فلزی بسیار سنگین کرد، وارونه در ظرفی از همان مایع گذاشت و دید ستون مایع سنگین در لوله تا ارتفاعی می‌ماند و پایین نمی‌آید. بالای ستون تقریباً چیزی نیست (خلأ). فشار در نقطه‌ای از لوله هم‌تراز سطح مایع ظرف با فشار هوا برابر است. این ارتفاع در سطح دریا حدود ۷۶ سانتی‌متر است و با رفتن به ارتفاع بالاتر کمتر می‌شود.

فشاری که ستون ۷۶ سانتی‌متری مایع سنگین می‌سازد تقریباً است. به این مقدار گاهی «یک جو» هم می‌گویند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: مایع فلزی سنگینی که در این فشارسنج به کار رفت جیوه است. جیوه و بخار آن سمی است؛ امروزه این آزمایش در مدرسه‌ها انجام نمی‌شود. فقط دربارهٔ آن بخوان.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم در یک قوطی نوشابهٔ آلومینیومی خالی کمی آب می‌ریزد و آن را گرم می‌کند تا بخار از دهانه بیرون بزند و هوای قوطی را بیرون براند. بعد با انبر قوطی را سریع و وارونه در ظرفی آب سرد فرو می‌برد. دانش‌آموزان از فاصلهٔ ایمن تماشا می‌کنند و قوطی با صدا له می‌شود. دلیل: داخل قوطی پر از بخار است؛ آب سرد بخار را به آب مایع تبدیل می‌کند، پس فشار داخل ناگهان خیلی کمتر از فشار هوای بیرون می‌شود و هوای بیرون قوطی را فشرده می‌کند. این آزمایش آب داغ و گرما دارد؛ هرگز آن را در خانه انجام نده.

وقتی فشار هوا خیلی بزرگ می‌شود#

مثال ۲. دو نیمکرهٔ فلزی به قطر ۰٫۴ متر را به هم می‌چسبانند و هوا را کامل از داخل بیرون می‌کشند. اگر فشار هوای بیرون ۱۰۱٬۰۰۰ پاسکال باشد، نیروی لازم برای جدا کردنشان چقدر است؟ (فرض کن درون کره کاملاً خالی است.)

اول تخمین بزن: مساحت دایره‌ای به قطر ۰٫۴ متر حدود ۰٫۱۲ متر مربع است؛ نیرو حدود چند نیوتون؟

  1. شعاع و مساحت

با حدسمان می‌خواند؟ ⁦۱۰۱٬۰۰۰ × ۰٫۱۲⁩ حدود ۱۲٬۰۰۰ است؛ پس بله. نیروی ۱۲٬۷۰۰ نیوتون، برابر وزن بیش از یک تن است.

مثال ۳. ستون مایع سنگین فشارسنج در سطح دریا ۷۶ سانتی‌متر است. اگر در بالای یک کوه ستون ۵۵ سانتی‌متر باشد، ارتفاع ستون چند سانتی‌متر کمتر است؟

  1. تفاضل:
  2. ارتفاع ستون ۲۱ سانتی‌متر کمتر است؛ پس فشار هوا در بالای کوه کمتر از سطح دریاست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱وقتی با نی آبمیوه می‌نوشیم، چه اتفاقی می‌افتد؟
۲مراحل دم را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳فشار هوا در بالای کوه نسبت به ساحل چگونه است؟
۴فشار هوا ۱۰۰٬۰۰۰ پاسکال است. نیروی هوا بر سطحی به مساحت ۰٫۲ متر مربع چند نیوتون است؟
N
۵هر مورد را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا هنگام بالا رفتن از کوه گوش‌ها گرفته می‌شود؟

نیروی فشار هوا (۱۰۱٬۰۰۰ پاسکال) بر سطح یک کتاب ۰٫۲ متر در ۰٫۳ متر چقدر است؟ چرا کتاب خرد نمی‌شود؟

با نی از لیوان آب می‌نوشی ولی با نی سوراخ‌دار از اواسط نی، آب بالا نمی‌آید. چرا؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنی آبمیوه را می‌مکد.

تو هوای داخل نی را کم می‌کنی؛ فشار هوا آبمیوه را به بالا می‌راند.

درستفشار هوا هل می‌دهد، نه این‌که «مکش» بکشد.

اشتباههوا وزن ندارد و فشار نمی‌آورد.

جو وزن دارد و روی هر چیزی در سطح زمین فشار می‌آورد؛ حدود ۱۰۱ هزار پاسکال در سطح دریا.

درستهوا فشار می‌آورد و فشارش با ارتفاع کم می‌شود.

اشتباهاگر فشار هوا این‌قدر زیاد است، باید ما را له کند.

هوا از همهٔ طرف و درون بدن هم فشار می‌آورد و نیروها متوازن‌اند.

درستفشار داخل بدن با فشار هوای بیرون برابر است.

فراتر از کتابفشارسنج در گوشی و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

امروز فشار هوا را با فشارسنج‌های کوچک الکترونیکی اندازه می‌گیرند. در بسیاری از گوشی‌ها و پهپادها چنین حسگری هست؛ چون فشار هوا با ارتفاع کم می‌شود، از روی آن ارتفاع را حدس می‌زنند. پهپاد با این عدد ارتفاعش را ثابت نگه می‌دارد. همچنین پیش‌بینی هوا هم از تغییر فشار استفاده می‌کند. اگر بخواهی خودت این حسگر را به یک برد وصل کنی و عدد را بخوانی، به دورهٔ آیرو سر بزن.

یک عدد واقعی: در ارتفاع حدود ۵۵۰۰ متری فشار هوا تقریباً نصف فشار در سطح دریاست؛ برای همین کوهنوردان در ارتفاع زیاد با هر نفس اکسیژن کمتری به شش‌ها می‌برند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۸

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

فرق نیرو و فشار چیست؟

نیرو را با نیوتون اندازه می‌گیریم؛ فشار نیرو تقسیم بر مساحت است و با پاسکال اندازه گرفته می‌شود. یک نیرو روی سطح کوچک فشار زیاد و روی سطح بزرگ فشار کم می‌سازد.

چرا فشار آب به شکل ظرف بستگی ندارد؟

در یک عمق مشخص، فقط ستون آب بالای آن نقطه مهم است، نه شکل ظرف یا حجم کل.

بالابر هیدرولیکی چرا نیروی کم را زیاد می‌کند؟

چون فشار در دو پیستون برابر است و ؛ پیستون بزرگ‌تر نیروی بیشتری می‌گیرد. ولی مسیرش کوتاه‌تر است، پس کار برابر می‌ماند.

چرا فشار هوا ما را خرد نمی‌کند؟

چون فشار هوا از همهٔ طرف و حتی از داخل بدن هم وارد می‌شود و نیروها متوازن‌اند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن