درس ۱قارههای متحرک
این درس: صفحههای ۶۴ تا ۶۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در علوم ششم خواندی که سنگکره روی لایهای به نام سستکره قرار دارد. سنگکره چه جنسی دارد و سستکره چه حالتی؟
۲. در علوم پنجم دبستان، در فصل برگی از تاریخ زمین، با فسیل آشنا شدی. فسیل چیست؟
جواب: ۱. سنگکره سخت و سنگی است و سستکره زیر آن، خمیری و نیمهمذاب. ۲. اثر یا باقیماندهٔ یک جاندار قدیمی که در سنگ مانده است.
نقشهٔ جهان یک سرنخ دارد#
به نقشهٔ جهان نگاه کن. لبهٔ شرقی آمریکای جنوبی و لبهٔ غربی آفریقا مثل دو تکه از یک جورچین به هم میخورند. تصادفی است یا نشانهٔ چیزی؟
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر این دو قاره زمانی کنار هم بودهاند، غیر از شکل ساحلها، چه چیزهای دیگری را باید در دو طرف اقیانوس مشابه پیدا کنیم؟
جواب: سنگهایی با جنس و ساختار مشابه، فسیلهای یکسان و اثرهای مشابه از رویدادهای گذشته. دقیقاً همینها را دانشمندان پیدا کردند.
بیش از یک قرن پیش، دانشمندی آلمانی به نام آلفرد وگنر از کنار هم گذاشتن نقشهها، سنگها و فسیلها نتیجه گرفت که قارهها در گذشته به هم چسبیده بودهاند و بعد از هم دور شدهاند. او چهار گروه شاهد جمع کرد:
| شاهد | چه نشان میدهد |
|---|---|
| شکل ساحلها (مثلاً دو سوی اقیانوس اطلس) | دو قاره زمانی کنار هم بودهاند |
| فسیلهای یکسان در قارههای دور از هم | یک جاندار خشکیزی که نمیتوانسته از اقیانوس بگذرد، روی خشکیِ پیوسته زندگی میکرده |
| سنگهای همجنس و همساختار در دو قاره | سنگها در یک منطقه ساخته شدهاند |
| اثر یخچالهای قدیمی در قارههایی که امروز گرماند | آن قارهها در گذشته جای دیگری بودهاند |
هیچکدام از این شاهدها بهتنهایی کافی نیست؛ اما وقتی چند شاهد مستقل همه یک جواب میدهند، جواب محکم میشود.
🧪 آزمایش در خانه: پارهکاغذ و تکههای جورچین
وسیلهها: دو برگ کاغذ باطله (روزنامهٔ قدیمی یا برگهٔ چاپشده)، یک مداد، یک خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر کاغذی را با دست پاره کنی و دو تکه را مخلوط کنی، چقدر میتوانی فقط با لبهها تکهها را سر جایشان بگذاری؟ اگر یک خط ممتد از روی هر دو تکه رد شده باشد، کارت راحتتر میشود یا سختتر؟
- با خطکش و مداد، یک خط ممتد و چند کلمه روی یک برگ بکش.
- برگ را با دست از وسط به دو تکه پاره کن و کمی از هم دور بگذار.
- برگ دوم را هم پاره کن، تکههای هر دو برگ را مخلوط کن و روی میز پخش کن.
- فقط با شکل لبهها تکهها را جفت کن. بعد ببین خطی که رسم کردهای روی دو تکه ادامه پیدا میکند یا نه.
- یادداشت کن: کدام شاهد (لبه، خط یا کلمه) جفتکردن را مطمئنتر کرد؟
نتیجه: لبهها بهتنهایی گاهی دو جفتِ درست را گیج میکنند، ولی لبه، خط ممتد و کلمههای ادامهدار با هم جفت را مطمئن میکنند. دلیل: چند شاهد مستقل که همه یک جواب بدهند، تصادفی بودن را بسیار کم میکنند. وگنر هم همین کار را کرد: شکل ساحل، فسیل، سنگ و اثر یخچال.
پانگهآ و جدا شدن قارهها#
شواهد میگویند حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش تقریباً همهٔ خشکیها یک خشکی بزرگ بودند به نام پانگهآ و اقیانوس بزرگی به نام پانتالاسا دورش را گرفته بود. بعد این خشکی در چند مرحله تکهتکه شد:
| زمان (تقریبی) | وضع خشکیها |
|---|---|
| حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش | یک خشکی: پانگهآ |
| چند ده میلیون سال بعد | دو خشکی: لورازیا در شمال و گندوانا در جنوب، با دریای تتیس میان آنها |
| دهها میلیون سال بعد تا امروز | هر خشکی به قطعههای کوچکتر شکست؛ حدود ۸۰ میلیون سال پیش بیشتر قارهها از هم جدا بودند و از آن زمان کمکم به جای امروزیشان رسیدند |
لورازیا بیشتر آمریکای شمالی، اروپا و بخش بزرگی از آسیا را میساخت و گندوانا آمریکای جنوبی، آفریقا، هند، استرالیا و قطب جنوب را. هند بعدها از گندوانا جدا شد و به آسیا رسید.
مثال ۱. فسیل جانوری آبشیرینزی را در آفریقا و آمریکای جنوبی پیدا کردهاند و هیچجای دیگر نه. آیا این جانور میتوانسته از اقیانوس شور بگذرد؟
- جانوری که در آب شیرین زندگی میکند، در آب شور اقیانوس نمیتواند زنده بماند.
- پس دو قاره باید زمانی کنار هم بوده باشند و آب شیرین دریاچهها و رودها میانشان پیوسته بوده است.
- این فسیل یکی از شاهدهای جابهجایی قارههاست.
مثال ۲. قارهای هر سال ۲ سانتیمتر جابهجا میشود. در ۱۰۰ هزار سال چقدر؟
اول تخمین بزن: ۲ سانتیمتر در سال کم است؛ ۱۰۰ هزار سال زیاد. حدوداً چند متر یا چند کیلومتر انتظار داری؟
- هر برابر است:
- برابر ۲ کیلومتر است.
با حدسمان میخواند؟ ۲ کیلومتر در ۱۰۰ هزار سال، یعنی چیزی که در یک عمر دیده نمیشود. اگر همین حرکت ۱۰۰ میلیون سال ادامه پیدا کند، میشود؛ یعنی جابهجایی به اندازهٔ یک اقیانوس. حرکت قارهها آهسته است، ولی زمان زمینشناسی بسیار طولانی است.
🧠 ترفند: برای اینکه بدانی قارهای در هر میلیون سال چند کیلومتر میرود، تندیاش را بر حسب سانتیمتر در سال ۱۰ برابر کن: ۲ سانتیمتر در سال یعنی ۲۰ کیلومتر در هر میلیون سال. دلیل: . شرط: تندی باید بر حسب سانتیمتر در سال باشد و زمان بر حسب میلیون سال. برای ۱۰۰ میلیون سال: ، همان جواب بالا.
قارهها شناور نیستند#
یک باور رایج این است که قارهها مثل کشتی روی آب اقیانوس شناورند و آب اقیانوس آنها را به اینطرف و آنطرف میبرد. این درست نیست.
💭 آزمایش فکری: تصور کن قاره مثل کشتی روی آب شناور بود. کشتی از کف دریا جداست و میتواند هر جا برود. اما قاره از سنگ ساخته شده و زیر آب اقیانوس هم ادامه دارد: کف اقیانوس از همان سنگکره است. پس قاره از ورقهاش جدا نیست. نتیجه: قاره مثل کشتی روی آب نمیرود؛ همراه ورقهای از سنگکره که روی سستکره میلغزد، حرکت میکند. آب اقیانوس فقط لایهٔ نازکی روی ورقه است.
قاره فقط بخشی از یک ورقهٔ سنگکره است؛ همان ورقه معمولاً بخشی از کف اقیانوس را هم دربرمیگیرد. ورقه روی سستکره حرکت میکند و قاره را با خود میبرد. وگنر شواهد جابهجایی را درست پیدا کرده بود، ولی علتش را نمیدانست. او جزر و مد یا چرخش زمین را حدس زد که دانشمندان نپذیرفتند. حدود سال ۱۹۶۸ میلادی، نظریهٔ زمینساخت ورقهای علت را پیدا کرد و یافتههای وگنر پذیرفته شد. درس مهمی در علم: یک شاهدِ درست میتواند سالها پیش از توضیحش وجود داشته باشد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سه شاهد برای اینکه آمریکای جنوبی و آفریقا زمانی کنار هم بودند بنویس و برای هر کدام بگو چه چیزی را نشان میدهد.
قارهای با تندی ۴ سانتیمتر در سال حرکت میکند. در ۲۵ میلیون سال چند کیلومتر جابهجا میشود؟
دوستت میگوید: «وگنر علت حرکت قارهها را اشتباه گفت، پس قارهها اصلاً حرکت نمیکنند.» جوابش را بده.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهقارهها مثل کشتی روی آب اقیانوس شناورند.
قاره از ورقهاش جدا نیست و زیر آب هم سنگکره ادامه دارد. آب فقط لایهٔ نازکی روی ورقه است.
درستقاره بخشی از یک ورقهٔ سنگکره است و همراه آن روی سستکره حرکت میکند.
اشتباهاگر قارهها حرکت میکردند، ما حرکتشان را میدیدیم.
تندی حرکت قارهها چند سانتیمتر در سال است؛ چیزی شبیه رشد ناخن. در یک عمر چند ده سانتیمتر تا چند متر بیشتر نیست و فقط با اندازهگیری دقیق پیدا میشود.
درستحرکت قارهها مداوم ولی بسیار آهسته است؛ اثرش در میلیونها سال بزرگ میشود.
اشتباهوگنر علت را نمیدانست، پس حرفش غلط بود.
شاهدهای او درست بودند. نبودن توضیح، شاهد را باطل نمیکند.
درستشاهد درست میتواند سالها پیش از توضیحش وجود داشته باشد؛ بعدها علت پیدا شد.
فراتر از کتاباندازهگیری حرکت قارهها با ماهوارهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
امروز حرکت قارهها را مستقیم اندازه میگیرند. در بسیاری از نقاط زمین ایستگاههایی گذاشتهاند که با گیرندهٔ ماهوارهای (مثل GPS) موقعیت خودشان را سالها ثبت میکنند. اگر موقعیت ایستگاه سالی چند سانتیمتر عوض شود، یعنی ورقهای که ایستگاه روی آن است حرکت میکند. این همان ایدهٔ سادهای است که در رباتها هم هست: یک حسگر موقعیت را ثبت میکند و تغییر کوچک را در مدت طولانی جمع میکند. اگر دوست داری حسگر و برنامهنویسی را ببینی، یک نگاه به دورهٔ آیرو بینداز.
درس ۲زمینساخت ورقهای و گسترش بستر اقیانوسها
این درس: صفحههای ۶۷ تا ۷۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در علوم هفتم دربارهٔ جریان همرفتی در مایعها خواندی. وقتی یک ظرف مایع را از پایین گرم میکنیم، مایع داغ بالا میرود یا پایین؟ چرا؟
۲. چگالی یعنی چه؟
جواب: ۱. بالا میرود؛ چون داغ شدن چگالی را کم میکند و مایع سبکتر روی مایع سردتر و چگالتر میرود. بعد سرد میشود، پایین میآید و چرخه تکرار میشود. ۲. جرم هر یکای حجم؛ چیز با چگالی کمتر روی چیز با چگالی بیشتر میماند.
پوستهٔ ترکخورده#
تخممرغ آبپزی را تصور کن که پوستش با ضربه ترک خورده و به چند تکه تقسیم شده است. تکهها هنوز دور مغز تخممرغاند، ولی هر کدام میتواند نسبت به کناریاش کمی بلغزد. سنگکره هم چنین چیزی است. بر پایهٔ نظریهٔ زمینساخت ورقهای، سنگکره یک پوستهٔ یکتکه نیست؛ از چند ورقهٔ بزرگ و کوچک ساخته شده که روی سستکره قرار دارند و نسبت به هم حرکت میکنند.
به یاد داشته باش: ورقه با قاره یکی نیست. بعضی ورقهها، مثل ورقهٔ اقیانوس آرام، بیشتر از کف اقیانوساند. بعضی، مثل ورقهٔ آمریکای جنوبی، هم قاره دارند و هم بخشی از کف اقیانوس اطلس را. بزرگترین ورقه، ورقهٔ اقیانوس آرام است.
دو ورقهٔ همسایه نسبت به هم سه جور میتوانند حرکت کنند:
| نوع حرکت | چه میشود | چه چیزی میبینیم |
|---|---|---|
| دورشونده | ورقهها از هم دور میشوند | شکاف و بالا آمدن مادهٔ مذاب، آتشفشان و زمینلرزه |
| نزدیکشونده | ورقهها به هم نزدیک میشوند و گاهی برخورد میکنند | رشتهکوه، فرورانش، زمینلرزه |
| امتدادلغز | ورقهها کنار هم میلغزند | زمینلرزههای متعدد (مثل گسل سانآندریاس) |
🧪 آزمایش در خانه: سه حرکت با دو کتاب
وسیلهها: دو کتاب ضخیم همارتفاع، یک برگ کاغذ باطله، نوار چسب کاغذی (که جلد را خراب نکند)، یک میز.
قبل از آزمایش حدس بزن: کاغذی روی مرز دو کتاب چسبیده است. اگر کتابها را به هم نزدیک کنی، کاغذ چه میشود؟ اگر از هم دور کنی چه؟ اگر کتابها را محکم به هم فشار بدهی و کنار هم بلغزانی، حرکتشان نرم است یا تکانتکان؟
- دو کتاب را کنار هم روی میز بگذار، طوری که لبههایشان به هم بچسبد.
- کاغذ را صاف روی هر دو کتاب بگذار، طوری که از روی مرز رد شود. یک لبهٔ کاغذ را با نوار چسب به جلد یک کتاب و لبهٔ مقابل را به جلد کتاب دیگر بچسبان. کاغذ کشیده نباشد، فقط صاف.
- کتابها را آرام از هم دور کن، فقط تا جایی که کاغذ کشیده شود (یکی دو سانتیمتر کافی است؛ بیشتر نکش). شکاف میان کتابها و کاغذ را ببین. بعد برگردان.
- حالا یک کتاب را آرام کمی بهطرف کتاب دیگر هل بده (کتاب دوم را با دست دیگر نگه دار تا جا نخورد). کاغذ روی مرز چه شکلی پیدا میکند؟
- نوار چسبها را آرام بردار. لبههای دو کتاب را با دو دست محکم به هم فشار بده و یکی را به جلو و دیگری را به عقب بلغزان، به موازات لبهٔ مشترک. حرکت را حس کن.
نتیجه: در دور شدن، کاغذ کشیده و صاف میشود و اگر بیشتر دور کنی پاره میشود یا چسب کنده میشود، و میان کتابها شکاف باز میشود؛ در نزدیک شدن، کاغذ جایی ندارد، پس روی مرز بالا میآید و چین میخورد؛ در لغزیدنِ فشرده، کتابها گیر میکنند و بعد ناگهان میلغزند. دلیل: دور شدن چیزی را که روی مرز است میکشد، نزدیک شدن آن را کوتاه میکند و به بالا میراند و در لغزیدن، اصطکاک حرکت را نگه میدارد تا نیرو آنقدر زیاد شود که یکباره رها شود. این مدل سادهٔ سه نوع حرکت است، نه خودِ ورقهها.
چه چیزی ورقهها را میراند؟#
دانشمندان علت حرکت ورقههای سنگکره را جریانهای همرفتی در سستکره میدانند. سستکره بهخاطر دما و فشار، خمیری است و مثل مایع غلیظ آرام جریان پیدا میکند. بخش پایین آن داغتر است، پس چگالیاش کمتر است و بالا میرود. وقتی به بالا برسد به دو طرف میرود، سرد میشود، چگالتر میشود و دوباره پایین میآید. ورقههای سنگکره مثل تختههایی روی این جریان آهسته جابهجا میشوند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک ظرف شیشهای بلند پر از آب را از زیر گرم میکند و چند دانهٔ رنگ ریز در آن میاندازد. دانشآموزان فقط تماشا میکنند. رنگها نشان میدهند آب داغِ پایین بالا میرود، در بالا به طرفین میرود و در کنارهٔ ظرف پایین میآید. این مدلی از جریان همرفتی در سستکره است؛ البته سستکره مایع واقعی نیست و بسیار کندتر جریان دارد.
ورقهٔ اقیانوسی و ورقهٔ قارهای#
ورقهای که زیر اقیانوس است ورقهٔ اقیانوسی نام دارد و ورقهای که زیر قاره است ورقهٔ قارهای. ورقهٔ اقیانوسی چگالی بیشتری دارد. پس وقتی این دو به هم میرسند، ورقهٔ اقیانوسی که چگالتر است به زیر ورقهٔ قارهای فرو میرود. به این کار میگوییم فرورانش.
گسترش بستر اقیانوسها#
در سال ۱۹۶۲ میلادی، هِری هِس فرضیهای داد که امروز گسترش بستر اقیانوسها نام دارد. مادهٔ مذابی که از سستکره در وسط اقیانوس بالا میآید، منجمد میشود و ورقهٔ اقیانوسی تازه میسازد. ورقهٔ تازه، ورقههای قدیمیتر را به دو طرف هل میدهد. تندی متوسط این حرکت حدود ۵ سانتیمتر در سال است. ورقه به ساحل قاره میرسد و زیر ورقهٔ قارهای فرو میرود.
قبل از ادامه، حدس بزن: در وسط اقیانوس هر سال ورقهٔ اقیانوسی تازه ساخته میشود و در کنار قارهها ورقهٔ اقیانوسی قدیمی فرو میرود. آیا زمین بهمرور بزرگتر میشود؟
جواب: نه. جایی که ورقه ساخته میشود، جای دیگری ورقه به درون فرو میرود و مصرف میشود. این دو تقریباً هماندازهاند، پس اندازهٔ زمین ثابت میماند. به همین دلیل سنگهای کف اقیانوسها جواناند: کهنههایش دوباره به درون فرو رفتهاند.
مثال ۱. در ۱ میلیون سال، ورقهای با تندی ۵ سانتیمتر در سال چقدر جابهجا میشود؟
اول تخمین بزن: ۵ سانتیمتر در سال، ۱ میلیون سال: حدوداً چند ده کیلومتر؟
با حدسمان میخواند؟ ۵۰ کیلومتر در یک میلیون سال؛ یعنی حدود یک ساعت رانندگی در جاده. زمینشناسی با زمانهای بسیار بلند کار میکند.
مثال ۲. سنگی در کف اقیانوس ۱۵۰۰ کیلومتر از جایی که ساخته شده فاصله دارد. اگر ورقه با ۵ سانتیمتر در سال حرکت کرده باشد، سنگ چند میلیون سال دارد؟
- ۱۵۰۰ کیلومتر برابر است.
- زمان = مسافت ÷ تندی:
- سنگ حدود ۳۰ میلیون سال دارد.
🧠 ترفند: ۵ سانتیمتر در سال یعنی ۵۰ کیلومتر در میلیون سال. پس اگر مسافت را به کیلومتر بدانی، آن را بر ۵۰ تقسیم کن تا «میلیون سال» به دست بیاید. دلیل: در مثال ۱ دیدیم یک میلیون سال ۵۰ کیلومتر است. شرط: تندی باید همان ۵ سانتیمتر در سال بماند. برای ۱۵۰۰ کیلومتر: میلیون سال، مثل مثال ۲.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: مدلهای این درس با کتاب و کاغذ هستند. آزمایش آب داغ را معلم در آزمایشگاه انجام میدهد؛ خودت در خانه چیزی را گرم نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
چرا هنگام برخورد ورقهٔ اقیانوسی و قارهای، ورقهٔ اقیانوسی فرو میرود؟
سنگی در کف اقیانوس ۸۰۰ کیلومتر از وسط اقیانوس فاصله دارد. اگر ورقه با ۴ سانتیمتر در سال حرکت کرده باشد، سنگ چند میلیون سال دارد؟
دو ورقهٔ A و B را در نظر بگیر. (الف) A بهطرف راست و B بهطرف چپ میرود، بهطوری که به هم نزدیک میشوند. (ب) هر دو به دو جهت مخالف از شکاف میانشان دور میشوند. (پ) A به بالا و B به پایین، موازی مرز، میلغزد. نوع حرکت هر حالت را بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهورقه یعنی قاره.
بعضی ورقهها فقط کف اقیانوساند و بعضی هم قاره دارند و هم بخشی از کف اقیانوس.
درستورقه تکهای از سنگکره است؛ قاره میتواند بخشی از یک ورقه باشد.
اشتباهورقهها روی آب اقیانوس میلغزند.
آب اقیانوس لایهٔ نازکی روی ورقه است. ورقه روی سستکرهٔ خمیری حرکت میکند.
درستورقههای سنگکره روی سستکره جابهجا میشوند، نه روی آب اقیانوس.
اشتباهورقهٔ جدید که ساخته شود، زمین بزرگتر میشود.
فقط نیمی از چرخه را دیده است. در جای دیگر، ورقهٔ قدیمی فرو میرود و مصرف میشود.
درستساخته شدن ورقه با فرورانش جبران میشود و اندازهٔ زمین ثابت میماند.
فراتر از کتابنقشهٔ سنّ کف اقیانوسهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
اگر سنّ سنگهای کف اقیانوس را روی نقشه رنگآمیزی کنند، نقشهای مثل نوارهای رنگی میشود: در وسط اقیانوس سنگها جوانتریناند و هرچه به قارهها نزدیک شویم قدیمیتر میشوند. قدیمیترین کف اقیانوسهای امروز حدود ۱۸۰ میلیون سال سنّ دارد (در غرب اقیانوس آرام)، در حالی که قارهها سنگهایی تا حدود ۴ میلیارد سال هم دارند، چون قارهها فرو نمیروند. این دادهها را کشتیها و ماهوارهها با حسگر جمع میکنند. در رباتهای زیرآبی هم همین حسگرها هستند و نقشهٔ کف اقیانوس را به رایانه میدهند. دانشمندان امروز میدانند علاوه بر همرفت، سنگینیِ ورقهٔ فرورو هم در حرکت ورقهها نقش دارد.
درس ۳پیامدهای حرکت ورقههای سنگکره
این درس: صفحههای ۷۱ تا ۷۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. اگر یک خطکش پلاستیکی را از دو سر بهطرف هم فشار بدهی چه میشود؟ اگر بیشتر فشار بدهی چه؟
۲. در علوم هشتم دربارهٔ سنگهای رسوبی خواندی. رسوبها در ابتدا چه شکلی تهنشین میشوند؟
جواب: ۱. خم میشود؛ با فشار بیشتر میشکند. ۲. بهصورت لایههای تقریباً افقی.
وقتی ورقهها به هم میرسند#
حرکت ورقهها آرام است ولی نیرویش بسیار بزرگ است. این حرکت چند پیامد بزرگ دارد.
۱) رشتهکوه و چینخوردگی. رسوبها در دریا بهصورت لایههای افقی تهنشین میشوند. وقتی ضخامت رسوبها زیاد شد و ورقهها به هم نزدیک شدند، لایهها از حالت افقی بیرون میآیند و چین میخورند و رشتهکوه میسازند. رشتهکوه زاگرس نمونهای از برخورد دو ورقه است. برخورد ورقهٔ هند و ورقهٔ اوراسیا هم رشتهکوه بلند هیمالیا را ساخته است.
🧪 آزمایش در خانه: خمیر بازی و چینخوردگی
وسیلهها: خمیر بازی یا گل رس در سه رنگ، یک بطری که فقط آب در آن بوده (برای غلتاندن)، میز تمیز، خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر سه لایهٔ خمیر را از دو سر به هم فشار بدهی، طول و ارتفاع آن چه میشود؟ اگر از دو سر بکشی چه؟
- هر رنگ را با بطری غلتان تا یک ورقهٔ حدود نیم سانتیمتر ضخامت و ۱۵ سانتیمتر طول شود.
- سه ورقه را روی هم بگذار، رنگ پایین، وسط و بالا را یادداشت کن و طول را با خطکش اندازه بگیر.
- با دو دست، از دو سر آرام به هم فشار بده تا طول حدود یکسوم کم شود. چه میشود؟
- طول و ارتفاع نهایی را اندازه بگیر و ترتیب رنگها را ببین.
- با ورقهٔ دیگر، این بار از دو سر آرام بکش. چه میشود؟ در پایان دستهایت را با آب و صابون بشوی.
نتیجه: در فشار، طول کم میشود و لایهها بالا میآیند و چین میخورند، اما ترتیب رنگها همان میماند؛ در کشیدن، ورقه نازک میشود و میشکند. دلیل: خمیر چارهای ندارد و وقتی کوتاه میشود به بالا میرود. رشتهکوههای چینخورده هم همینطور درست میشوند، البته در میلیونها سال و با سنگ.
۲) فرورانش. هنگامی که ورقهٔ اقیانوسی به زیر ورقهٔ قارهای فرو میرود، دو اتفاق میافتد. اول، ورقهها روی هم میسایند، گیر میکنند و ناگهان میشکنند. انرژی آزادشده بهصورت موجهای لرزهای پخش میشود و زمینلرزه رخ میدهد. دوم، اصطکاک و دمای زیاد سنگها را ذوب میکند و مواد مذاب بالا میآیند و آتشفشان میسازند. اطراف اقیانوس آرام، کمربند لرزهخیزی است که علتش همین فرورانشهاست.
۳) دورشدن ورقهها. در جایی که ورقهها از هم دور میشوند، ماگما بالا میآید و ورقهٔ جدید میسازد. در این مناطق هم آتشفشان و زمینلرزههای متعدد داریم. دریای سرخ نمونهای از این دورشدن است: ورقهٔ عربستان از ورقهٔ آفریقا دور میشود و بهطرف ورقهٔ ایران میرود. برخورد این ورقهها در ناحیهٔ زاگرس زمینلرزههایی با بزرگی معمولاً کمتر از ۵ ریشتر پدید میآورد.
۴) لغزش کنار هم. در جایی که ورقهها کنار هم میلغزند (بیشتر در کف اقیانوسها) زمینلرزههای زیادی رخ میدهد.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نقطهٔ همهٔ زمینلرزههای بزرگِ یک سال را روی نقشهٔ جهان بگذاریم، نقطهها در سراسر زمین پخش میشوند یا روی خطهایی جمع میشوند؟
جواب: روی خطهایی جمع میشوند؛ همان خطهای مرز ورقهها. آتشفشانها هم همینطورند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن نقطهٔ زمینلرزههای یک سال را روی نقشه میگذاری. وسط یک ورقه، دور از مرز، نقطههای کمی میافتد. اما روی مرزها، که ورقهها به هم فشار میآورند یا میلغزند، نقطهها فشرده میشوند. نتیجه: زمینلرزه و آتشفشان هر جا به یک اندازه رخ نمیدهند؛ در مرز ورقهها بیشترند، چون انرژی فشار و لغزش آنجا جمع میشود.
گسل و درزه#
حرکت ورقهها گاهی سنگهای پوستهٔ زمین را میشکند. شکستگیها دو نوعاند: اگر سنگهای دو طرف شکستگی نسبت به هم جابهجا شده باشند، گسل است و اگر جابهجا نشده باشند، درزه.
| سنگهای دو طرف | نام | |
|---|---|---|
| شکستگی ۱ | نسبت به هم جابهجا شده | گسل |
| شکستگی ۲ | هنوز کنار هماند | درزه |
🧠 ترفند: برای جدا کردن گسل از درزه، دنبال یک «خط نشانه» بگرد: لایهای رنگی، رگهای در سنگ یا جادهای که از روی شکستگی رد میشود. اگر دو تکهٔ خط نشانه هنوز در امتداد هماند، درزه است؛ اگر از هم جابهجا شدهاند، گسل. دلیل: فرق این دو فقط جابهجایی است و خط نشانه جابهجایی را نشان میدهد. شرط: خط نشانه باید پیش از شکستگی وجود داشته باشد، مثل لایههای رسوبی، نه ترکی که بعداً ساخته شده است.
سونامی#
اگر زمینلرزه یا آتشفشان در بستر اقیانوس رخ دهد، ممکن است موجهای بزرگی به نام سونامی پدید بیاید که هنگام رسیدن به ساحل خسارت زیادی میزنند. هرچه آب عمیقتر باشد، سونامی سریعتر حرکت میکند و انرژی بیشتری با خود میآورد؛ پس خسارتش هم بیشتر است. به همین دلیل خطر سونامی برای ساحل اقیانوسهای عمیق (مثل اقیانوس هند) بسیار بیشتر از ساحل یک دریای کمعمق است.
مثال ۱. رشتهکوه چینخورده چطور درست میشود؟ با ترتیب بگو.
- رسوبها در دریا بهصورت لایههای افقی تهنشین میشوند.
- ضخامت رسوبها زیاد میشود.
- ورقههای سنگکره به هم نزدیک و برخورد میکنند.
- لایهها از حالت افقی خارج و چینخورده میشوند و رشتهکوه ساخته میشود.
مثال ۲. روی نقشهٔ یک منطقه، چند آتشفشان در یک خط کنار ساحل دیده میشود و دورتر در اقیانوس یک خط عمیق هست. این نشان میدهد در آنجا چه رخ داده است؟
- آتشفشانها در یک خط کنار قارهاند، پس مواد مذاب از یک مرز بالا میآیند.
- نزدیک آن، در اقیانوس، خطی عمیق است؛ یعنی ورقهای به درون میرود.
- پس ورقهٔ اقیانوسی به زیر ورقهٔ قارهای فرو میرود: فرورانش.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: در زمینلرزه خم شو، زیر یک میز محکم برو یا کنار دیوار داخلی بنشین، سرت را با دست بپوشان و از شیشه و پنجره و چیزهای سنگین دور شو. تا لرزش تمام نشده بیرون ندو.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
فرورانش چرا هم زمینلرزه میسازد و هم آتشفشان؟
سنگهای یک پرتگاه لایههای کج و موجدار دارند. چه توضیحی داری؟
دو شکستگی دیدهای: در اولی یک جادهٔ قدیمی دو تکه شده و دو نیمه ۲ متر نسبت به هم جابهجا شدهاند؛ در دومی صخرهای ترک خورده ولی دو طرف ترک سر جایشاناند. نوع هر کدام را بگو.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهزمینلرزه و آتشفشان در همهٔ نقاط زمین به یک اندازه رخ میدهند.
نقشهٔ زمینلرزهها و آتشفشانها نقطههای پراکنده نیست؛ روی مرز ورقهها جمع میشود.
درستبیشتر زمینلرزهها و آتشفشانها در مرز ورقهها رخ میدهند.
اشتباهرشتهکوه از ریختن سنگ و خاک روی هم ساخته میشود.
رشتهکوه چینخورده از خم شدن لایههای سنگی در اثر فشار ورقهها میآید، نه از ریخته شدن سنگ روی هم.
درستبرخورد ورقهها لایههای رسوبی را چین میدهد و رشتهکوه میسازد.
اشتباهدرزه و گسل یک چیزند.
در هر دو سنگ شکسته است، ولی فقط در گسل دو طرف نسبت به هم جابهجا شدهاند.
درستگسل: شکستگی با جابهجایی؛ درزه: شکستگی بدون جابهجایی.
فراتر از کتابپیشبینی زمینلرزه و حسگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پیشبینی دقیق زمان و جای یک زمینلرزه هنوز ممکن نیست، ولی میشود خطر را کم کرد: ساختمان را مقاوم ساخت و هشدار زودهنگام داد. لرزهنگارها حسگرهاییاند که لرزش زمین را ثبت میکنند. موجهای اول زمینلرزه کمخطرترند و سریعترند؛ شبکهای از لرزهنگارها آنها را زودتر میگیرد و چند ثانیه تا چند ده ثانیه قبل از رسیدن موجهای خطرناک، هشدار میدهد. در رباتها و پروژههای مدرسهای هم حسگر شتاب هست؛ ایدهٔ آن همان لرزهنگار است. اگر دوست داری حسگر را بشناسی، دورهٔ آیرو را ببین.
یک نکتهٔ دیگر: کتاب ذوب سنگها در فرورانش را با اصطکاک و دمای زیاد توضیح میدهد. زمینشناسان امروز علت اصلی را آبی میدانند که از ورقهٔ فرورو بیرون میآید و دمای ذوب سنگهای بالای آن را پایین میآورد؛ برای همین بالای ورقهٔ فرورو اینهمه آتشفشان هست.
آزمون فصل ۶
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
ورقههای سنگکره با چه تندی حرکت میکنند؟
با تندی چند سانتیمتر در سال؛ مثلاً تندی متوسط حرکت ورقهٔ اقیانوسی در گسترش بستر اقیانوسها حدود ۵ سانتیمتر در سال است. این حرکت را نمیبینی، ولی در میلیونها سال جابهجایی بزرگی میشود.
آیا قارهها روی آب اقیانوس شناورند؟
نه. هر قاره بخشی از یک ورقهٔ سنگکره است که روی سستکره حرکت میکند. آب اقیانوس فقط لایهای نازک روی ورقه است.
آیا ساخته شدن ورقهٔ جدید در اقیانوس، زمین را بزرگتر میکند؟
نه. در جای دیگر، ورقهٔ اقیانوسی چگالتر زیر ورقهٔ دیگر فرو میرود و مصرف میشود. این دو تقریباً هماندازهاند.
فرق گسل و درزه چیست؟
هر دو شکستگی سنگاند. در گسل سنگهای دو طرف نسبت به هم جابهجا شدهاند و در درزه جابهجا نشدهاند.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن