جزوهٔ فصل ۶: زمینساخت ورقهای#
قارههای متحرک#
- وگنر شاهد جمع کرد: شکل ساحلها، فسیل یکسان، سنگهای همجنس و اثر یخچالهای قدیمی.
- حدود ۲۰۰ میلیون سال پیش یک خشکی به نام پانگهآ بود؛ بعد به لورازیا و گندوانا تقسیم شد (میانشان دریای تتیس).
- قاره روی آب شناور نیست؛ بخشی از ورقهٔ سنگکره است. تندی: چند سانتیمتر در سال، مثلاً 4 cm/yr×25000000 yr=1000 km.
زمینساخت ورقهای#
- سنگکره از چند ورقه ساخته شده که روی سستکره حرکت میکنند؛ بزرگترین: ورقهٔ اقیانوس آرام.
- سه حرکت: دورشونده، نزدیکشونده، امتدادلغز.
- علت: جریانهای همرفتی سستکره (داغ و کمچگال بالا میرود).
- ورقهٔ اقیانوسی چگالتر است و زیر ورقهٔ قارهای فرو میرود (فرورانش).
- گسترش بستر اقیانوسها (هِس، ۱۹۶۲): ورقهٔ تازه در وسط اقیانوس ساخته میشود و با تندی ≈ ۵ سانتیمتر در سال دور میشود. اندازهٔ زمین ثابت میماند.
پیامدها#
- رشتهکوه چینخورده (برخورد ورقهها و فشار روی رسوبها).
- فرورانش: زمینلرزه و آتشفشان؛ دورشدن: آتشفشان و ورقهٔ تازه؛ لغزش: زمینلرزههای متعدد.
- گسل: شکستگی با جابهجایی؛ درزه: شکستگی بدون جابهجایی.
- سونامی: موج بزرگ ناشی از زمینلرزه یا آتشفشان در بستر اقیانوس.
- ایمنی در زمینلرزه: خم شو، زیر میز محکم برو، سرت را بپوشان.