آموزش علوم نهم · فصل ۱

مواد و نقش آنها در زندگی، به زبان ساده

فلزها و نافلزها چه نقشی در زندگی دارند و چرا هر کدام برای کاری مناسب است؟ با مدل اتم ۱۸ عنصر اول را دسته‌بندی می‌کنی و می‌فهمی بسپارها چطور از مولکول‌های کوچک ساخته می‌شوند.

صفحه‌های ۱ تا ۱۲ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • نقش فلزها در زندگی را با ویژگی هر فلز توضیح دهی
  • واکنش‌پذیری چند فلز با اکسیژن را مقایسه و مرتب کنی
  • از روی ساختار اتم، ستون یک عنصر را پیدا کنی
  • بسپارهای طبیعی و مصنوعی را از هم جدا کنی و دربارهٔ بازگردانی نظر بدهی

پیش‌نیاز: فلز و نافلز و مدل اتم (علوم هفتم)، مخلوط‌های گازی مثل هوا (علوم هشتم)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱فلزها و واکنش‌پذیری آن‌ها

این درس: صفحه‌های ۲ تا ۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. فلز و نافلز چه فرقی دارند؟ دو ویژگی فلزها را بگو. (علوم هفتم، فصل «اتم‌ها؛ الفبای مواد»)

۲. عنصر چیست؟

جواب: ۱. فلزها براق‌اند، گرما و برق را خوب از خود عبور می‌دهند و بیشترشان چکش‌خوارند؛ نافلزهای جامد معمولاً مات و شکننده‌اند و رسانا نیستند. ۲. عنصر مادهٔ خالصی است که از یک نوع اتم ساخته شده است.

فلزها کجا کار می‌کنند؟#

پشت دیوار اتاقت سیم‌هایی هست که برق را به لامپ می‌رسانند. بدنهٔ هواپیما، ریل قطار، ظرف آشپزخانه و حلقه‌ای که روی انگشت است، همه از فلزند. انسان هزاران سال است که فلزها را می‌شناسد، اما هر فلز به یک کار می‌آید. چرا نباید سیم‌کشی را از آهن ساخت و بدنهٔ هواپیما را از طلا؟ پاسخ در ویژگی‌های هر فلز است.

فلز ویژگی‌ای که کارش را تعیین می‌کند کاربرد
مس برق را عالی می‌رساند، در برابر خوردگی مقاوم است و به‌شکل سیم کشیده می‌شود سیم‌کشی، ظرف آشپزخانه
آلومینیم سبک و محکم بدنهٔ هواپیما، قوطی
آهن محکم و ارزان ساختمان، پل، ابزار
طلا براق است و با هوا واکنش نمی‌دهد زیورآلات

به کشیده شدن فلز به شکل سیم نازک، مفتول شدن می‌گوییم. مس مفتول‌پذیری بسیار خوبی دارد و برای همین برای سیم‌کشی انتخاب شد.

فلزها واکنش‌پذیری یکسانی ندارند#

یک میخ آهنی را بیرون در حیاط بگذار. چند هفته بعد قهوه‌ای و زبر می‌شود. این همان زنگ آهن است: آهن به‌کندی با اکسیژن هوا واکنش می‌دهد (رطوبت این کار را تندتر می‌کند). اما حلقهٔ طلای مادربزرگ در این سال‌ها سر جایش براق مانده است. تفاوت از کجاست؟

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر منیزیم، آهن، مس و طلا را در هوا بگذاریم، کدام زودتر با اکسیژن واکنش می‌دهد؟

جواب: منیزیم از همه سریع‌تر است. آهن کند است و مس از آهن هم کندتر. طلا اصلاً با اکسیژن واکنش نمی‌دهد. به اینکه یک فلز چقدر آماده است با مواد دیگر واکنش بدهد، واکنش‌پذیری می‌گوییم. هرچه فلز واکنش‌پذیرتر باشد، سریع‌تر تغییر می‌کند.

مس هم با اکسیژن واکنش می‌دهد، ولی خیلی آرام. نتیجه، لایهٔ تیره‌ای به نام مس اکسید است:

مس + گاز اکسیژن ← مس اکسید

واکنش آهن را هم می‌شود نوشت: آهن + اکسیژن (و رطوبت) ← زنگ آهن.

مثال ۱. برای پیچ‌های یک نردهٔ کنار دریا باید بین آهن و مس یکی را انتخاب کنیم. کدام بهتر است؟

  1. هوای کنار دریا مرطوب و شور است و زنگ‌زدن آهن را تندتر می‌کند.
  2. مس با اکسیژن خیلی کندتر از آهن واکنش می‌دهد.
  3. پس مس مناسب‌تر است (ولی گران‌تر هم هست؛ مهندس باید قیمت را هم بسنجد).

مثال ۲. در یک آزمایش فرضی، تکه‌های چهار فلز ناشناخته را در هوا نگه داشته‌ایم. سطح براق فلز X در چند دقیقه کدر می‌شود. فلز Y بعد از چند روز لایهٔ تیره‌ای می‌گیرد. فلز Z بعد از چند هفته لکه‌های قرمز‌قهوه‌ای پیدا می‌کند. فلز W هیچ تغییری نمی‌کند. ترتیب واکنش‌پذیری چیست؟

  1. هر چه تغییر سریع‌تر، واکنش‌پذیری بیشتر.
  2. چند دقیقه (X)، بعد از چند روز (Y)، بعد از چند هفته (Z)، هیچ (W).
  3. ترتیب از زیاد به کم: X، Y، Z، W. (W مثل طلا واکنش‌ناپذیر است.)

🧠 ترفند: برای یادآوری اینکه یک فلز را در کجا می‌شود به‌کار برد، از خودت بپرس «چقدر وقت دارم تا فلز تغییر کند؟». دلیل: کاربرد بیرونی و ماندگار (زیور، سیم زیر سقف) یعنی واکنش‌پذیری کم. شرط: این فقط دربارهٔ واکنش با اکسیژن و رطوبت هواست؛ سبکی و استحکام را باید جدا سنجید.

🧪 آزمایش در خانه: سه ظرف، سه سرنوشت.

وسیله‌ها: سه لیوان یا شیشهٔ شفاف و تمیز که فقط آب یا غذا در آن‌ها بوده است (هرگز ظرف شوینده)، سه پیچ آهنی کوچک یا سه سنجاق ساده (بدون روکش رنگی)، آب، نمک، قاشق.

قبل از آزمایش حدس بزن: کدام پیچ زودتر زنگ می‌زند؟ ظرف خشک، ظرف آب ساده یا ظرف آب نمک؟

  1. در لیوان اول پیچ را خشک بگذار و درش را ببند.
  2. در لیوان دوم یک پیچ بگذار و آن‌قدر آب بریز که نصفش در آب بماند.
  3. در لیوان سوم یک قاشق نمک را در نصف لیوان آب حل کن و پیچ را نصفه در آن بگذار.
  4. هر روز یک بار نگاه کن و رنگ هر پیچ را بنویس. این کار را حداقل یک هفته ادامه بده.
  5. در پایان آب‌ها را در سینک بریز. پیچ‌ها را دور بینداز و دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: معمولاً پیچ آب نمک زودتر لکهٔ قهوه‌ای می‌گیرد، بعد پیچ آب ساده، و پیچ خشک خیلی دیرتر. دلیل: آهن با اکسیژن واکنش می‌دهد و آب این واکنش را تندتر می‌کند؛ نمکِ حل‌شده در آب هم آن را تندتر می‌کند (در فصل بعد با یون‌ها آشنا می‌شوی). اگر پیچ‌ها روکش داشته باشند، نتیجه دیرتر پیدا می‌شود.

💭 آزمایش فکری: تصور کن طلا هم مثل آهن با اکسیژن هوا واکنش می‌داد. نتیجه: مجسمه‌ها و زیورهای طلایی چند ساله تیره می‌شدند و باید مدام تمیز می‌شدند. اما طلا واکنش‌پذیری بسیار کمی دارد؛ برای همین هزاران سال بعد هم برّاق پیدا می‌شود.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک نوار نازک منیزیم را با پنس نگه می‌دارد و آن را به شعله می‌رساند. نوار به‌سرعت می‌سوزد و نوری خیره‌کننده تولید می‌کند و پودر سفیدی به نام منیزیم اکسید باقی می‌ماند. این نمایش نشان می‌دهد منیزیم از آهن و مس واکنش‌پذیرتر است. دانش‌آموزان فقط از فاصلهٔ دور تماشا می‌کنند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: به نور سوختن منیزیم مستقیم نگاه نکن. هرگز خودت فلز یا مادهٔ دیگری را به شعله نزدیک نکن؛ این کار فقط با معلم و در آزمایشگاه انجام می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام جمله دربارهٔ فلزها و اکسیژن درست است؟
۲فلزها را از واکنش‌پذیرترین با اکسیژن تا کم‌واکنش‌ترین مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳هر فلز را به کاربردش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴از چهار فلز منیزیم، آهن، مس و طلا، چند فلز با اکسیژن هوا واکنش می‌دهند؟
فلز
۵سه پیچ آهنیِ هم‌اندازه را یکی خشک، یکی در آب و یکی در آب نمک گذاشته‌ایم. کدام زودتر زنگ می‌زند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا نردهٔ آهنی کنار دریا زودتر از نردهٔ آهنی شهر کوهستانی زنگ می‌زند؟

دو تکه فلز در هوا مانده‌اند: الف بعد از یک هفته لایهٔ تیره دارد و ب بعد از یک ماه هنوز براق است. کدام واکنش‌پذیرتر است و چرا؟

برای سیم‌های یک کامپیوتر باید فلزی را انتخاب کنیم که برق را خوب برساند، مفتول شود و در هوا ساده خراب نشود. کدام یک از چهار فلز این فصل مناسب‌تر است؟ دلیل بیاور.

سطح براق فلز مجهولی در هوا در چند دقیقه کدر می‌شود و با آب هم به‌شدت واکنش می‌دهد. چرا این‌گونه فلزها را در آزمایشگاه جدا و دور از هوا و رطوبت نگهداری می‌کنند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهطلا هم مثل آهن زنگ می‌زند، فقط دیرتر.

طلا با اکسیژن هوا واکنش نمی‌دهد؛ دیر یا زود هم نمی‌کند.

درستطلا واکنش‌ناپذیر است. به همین دلیل براق می‌ماند.

اشتباهمس با اکسیژن واکنش نمی‌دهد چون زنگ نمی‌زند.

مس هم واکنش می‌دهد ولی خیلی کند و لایهٔ تیرهٔ مس اکسید می‌سازد.

درستمس خیلی کندتر از آهن واکنش می‌دهد؛ واکنش‌ناپذیر نیست.

اشتباهفلزی که واکنش‌پذیرتر است، بهتر است.

واکنش‌پذیری زیاد یعنی زود خراب می‌شود؛ گاهی بد است و گاهی خوب.

درستبسته به کار، فلز مناسب را انتخاب می‌کنیم: سیم و زیور به فلز کم‌واکنش نیاز دارند.

فراتر از کتابطلا روی قطعه‌های مدار الکترونیکیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

چرا روی پایه‌های بعضی مدارهای الکترونیکی، لایهٔ بسیار نازکی از طلا می‌نشانند؟ چون طلا واکنش نمی‌دهد و پایه‌ها سال‌ها بدون زنگ و لایهٔ تیره می‌مانند. اگر پایه‌ها زنگ می‌زدند، برق از آن‌ها خوب رد نمی‌شد و دستگاه کار نمی‌کرد. مس و آلومینیم هم در سیم‌ها و بدنهٔ دستگاه‌ها هستند. وقتی در دورهٔ آیرو با بردهای الکترونیکی کار کنی، خواهی دید که انتخاب فلزها در یک ربات هم دقیقاً بر پایهٔ همین ویژگی‌ها انجام می‌شود: رسانایی، وزن، قیمت و واکنش‌پذیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نافلزها در ساختمان مواد

این درس: صفحه‌های ۴ تا ۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. هوای پاک مخلوط همگن است یا ناهمگن؟ یک گاز سازندهٔ آن را نام ببر. (علوم هشتم، فصل «مخلوط و جداسازی مواد»)

۲. مولکول دو اتمی یعنی چه؟

جواب: ۱. همگن؛ برای نمونه نیتروژن یا اکسیژن. ۲. مولکولی که از دو اتم ساخته شده است.

نافلزها هوا را می‌سازند#

وقتی نفس می‌کشی، چند عنصر نافلز از ریه‌هایت می‌گذرند. حدود چهار پنجم حجم هوای خشک نیتروژن (حدود ۷۸ درصد) و حدود یک پنجم آن اکسیژن (حدود ۲۱ درصد) است؛ بقیه بیشتر آرگون و مقدار کمی کربن دی‌اکسید است و هوای معمولی بخار آب هم دارد. اکسیژن و نیتروژن هر دو به‌صورت مولکول دو اتمی هستند: دو اتم به‌هم چسبیده‌اند.

گاز مولکول کار مهم
اکسیژن تنفس، سوختن، ساختن بسیاری از ترکیب‌ها
نیتروژن بیشترین سهم هوا؛ ساختن آمونیاک
اوزون لایهٔ محافظ در بالای هواکره

اکسیژن یک عنصر است، اما می‌تواند دو نوع مولکول بسازد: مولکول دو اتمی و مولکول سه اتمی که اوزون نام دارد. هر دو از اتم‌های اکسیژن‌اند، اما ویژگی‌هایشان فرق می‌کند. اوزون در لایه‌های بالایی هوای اطراف زمین مثل چتری جلوی پرتوهای پرانرژی و خطرناک فرابنفش خورشید را می‌گیرد. اما اوزونی که در هوای آلودهٔ نزدیک زمین پیدا می‌شود برای ریه‌ها زیان‌آور است.

قبل از ادامه، حدس بزن: نیتروژن و فسفر هر دو نافلزند و در ستونی از جدول عنصرها کنار هم‌اند. به نظرت چه چیزی از ساختار اتمشان مشترک است؟

جواب: تعداد الکترون‌های مدار آخر. نیتروژن ۷ الکترون دارد و در دو مدار پخش‌اند: ۲ و ۵. فسفر ۱۵ الکترون دارد و در سه مدار: ۲ و ۸ و ۵. هر دو در مدار آخر ۵ الکترون دارند.

مدار آخر برای ویژگی نافلزها خیلی مهم است. فلوئور (ستون ۷) و کلر هم هر دو ۷ الکترون در مدار آخر دارند و هر دو در صنعت نقش دارند. فلوئوری که در خمیردندان است، به‌شکل یون فلوئورید است و از پوسیدگی دندان جلوگیری می‌کند. کلر و ترکیب‌های آن آب را ضدعفونی می‌کنند. کربن در مداد و سوخت‌ها هست و فسفر در کودها.

مثال ۱. یک مولکول اوزون و یک مولکول اکسیژن چه فرقی دارند؟

  1. مولکول اکسیژن ۲ اتم دارد: .
  2. مولکول اوزون ۳ اتم دارد: .
  3. هر دو را اتم‌های اکسیژن می‌سازند، اما تعداد اتم‌ها فرق می‌کند. پس این دو مولکول ویژگی‌های متفاوتی دارند.

مثال ۲. مدل اتم گوگرد را رسم کن (عدد اتمی ۱۶). الکترون مدار آخر چند تاست؟

  1. مدار اول حداکثر ۲ الکترون می‌گیرد: ۲.
  2. مدار دوم حداکثر ۸: ۸. تا اینجا ۱۰ تا شد.
  3. ۶ الکترون باقی مانده است که در مدار سوم قرار می‌گیرند.
  4. مدار آخر ۶ الکترون دارد (۲ و ۸ و ۶).

🧪 آزمایش در خانه: کارآگاه برچسب.

وسیله‌ها: چند بستهٔ غذایی یا بهداشتی (خمیردندان، نمک، بطری آب معدنی)، کاغذ و مداد.

قبل از آزمایش حدس بزن: روی برچسب خمیردندان نام کدام عنصر یا یون نوشته شده است؟

  1. روی سه بسته، نام عنصرها یا یون‌هایی را پیدا کن که نوشته شده (مثلاً فلوئورید، ید، کلسیم، سدیم، منیزیم).
  2. در یک جدول بنویس هر کدام را در کدام بسته دیده‌ای.
  3. برای هر عنصر بنویس فلز است یا نافلز.
  4. هیچ‌یک از مواد را نچش و نبو؛ فقط بخوان.

نتیجه: روی خمیردندان معمولاً فلوئورید و روی نمک خوراکی گاهی ید دیده می‌شود. روی آب معدنی چند فلز مثل کلسیم، سدیم و منیزیم هست. هرچه می‌خوانی، می‌بینی نافلزها و فلزها در زندگی روزمره کنار هم‌اند. دلیل: چیزی که روی برچسب می‌نویسند، یون‌های آن عنصرهاست. در فصل بعد می‌فهمی یون چیست.

💭 آزمایش فکری: تصور کن لایهٔ اوزون بالای هواکره یک‌دفعه نباشد. نتیجه: پرتوهای فرابنفش خورشید بیشتر به سطح زمین می‌رسند و به پوست و چشم آسیب می‌زنند. اتم‌های اکسیژن همان‌اند؛ فقط در لایهٔ بالا به‌شکل سپر می‌سازند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک چوب با اخگر کم‌رنگ را داخل ظرفی پر از اکسیژن خالص می‌برد. چوب شعله‌ور می‌شود، در حالی که در هوا فقط اخگر داشت. این نمایش نشان می‌دهد اکسیژن به سوختن کمک می‌کند: در هوا که فقط حدود یک پنجم آن اکسیژن است چوب فقط اخگر دارد، اما در اکسیژن خالص شعله‌ور می‌شود. دانش‌آموزان فقط تماشا می‌کنند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: اکسیژن خالص و شعله فقط در آزمایشگاه و با معلم. در خانه هرگز چیزی را به شعله نزدیک نکن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دربارهٔ اکسیژن و اوزون کدام جمله درست است؟
۲هر نافلز را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳اتم فسفر ۱۵ الکترون دارد (مدارها: ۲ و ۸ و ۵). در مدار آخرش چند الکترون هست؟
الکترون
۴اتم کدام عنصر در مدار آخر خود ۷ الکترون دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

اتم اکسیژن ۸ الکترون دارد. مدارها را بنویس و بگو الکترون مدار آخر چند تاست.

۵ مولکول اکسیژن و ۵ مولکول اوزون چند اتم اکسیژن دارند؟

یکی از دوستانت می‌گوید «هوا فقط اکسیژن دارد». این جمله چه ایرادی دارد؟

نیتروژن (۲ و ۵) و فسفر (۲ و ۸ و ۵) هر دو ۵ الکترون در مدار آخر دارند. این‌ها چه تفاوتی در مدل اتم دارند و چه شباهتی؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنافلزها همیشه گازند.

کربن، فسفر و گوگرد جامدند و یک نافلز (برم) هم مایع است.

درستنافلزها می‌توانند گاز، مایع یا جامد باشند؛ نافلزهای جامد معمولاً مات و شکننده‌اند.

اشتباهاوزون همان اکسیژن است و هیچ فرقی ندارد.

اوزون سه اتم دارد () و اکسیژن دو اتم ()؛ ویژگی‌هایشان متفاوت است.

درستهر دو از عنصر اکسیژن‌اند، اما دو نوع مولکول متفاوت‌اند.

اشتباهتعداد الکترون‌های مدار آخر همان تعداد کل الکترون‌های اتم است.

در یک اتم چند مدار هست و فقط آخرین مدار شمرده می‌شود.

درستمدار آخر بیرونی‌ترین مداری است که الکترون دارد؛ فقط الکترون‌های همان مدار را بشمار، نه کل الکترون‌ها.

فراتر از کتابهوای مریخ هم نافلز داردبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گاز اصلی هوای مریخ کربن دی‌اکسید است؛ ترکیبی از کربن و اکسیژن که هر دو نافلزند. هواپیماهای ما در هوایی پرواز می‌کنند که بیشتر نیتروژن است و ربات‌های کاوشگر روی مریخ در هوایی که بیشتر کربن دی‌اکسید دارد. دانشمندان با حسگرهای شیمیایی که نوع و مقدار گازها را اندازه می‌گیرند همین را شناسایی می‌کنند. در ربات‌های مدارس هم حسگر گاز وجود دارد که مقدار گازهای مختلف هوا را می‌خواند و به برنامه خبر می‌دهد. پس نافلزها فقط درس کتاب نیستند؛ در هر دستگاه اندازه‌گیری گاز هم حضور دارند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳طبقه‌بندی عنصرها

این درس: صفحه‌های ۷ تا ۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. مدل اتمی بور برای نیتروژن چه شکلی دارد؟ (مدارها و الکترون‌ها)

۲. در یک اتم، «مدار آخر» یعنی کدام مدار؟

جواب: ۱. نیتروژن ۷ الکترون دارد: ۲ الکترون در مدار اول و ۵ الکترون در مدار دوم. ۲. آخرین مداری که الکترون دارد.

چرا دانشمندان عنصرها را دسته‌بندی کردند؟#

فرض کن مسئول یک فروشگاه بزرگ هستی. اگر همهٔ کالاها را روی هم بریزی، پیدا کردن یک بسته شیر یا یک ماژیک تقریباً غیرممکن است. پس کالاها را در قفسه‌ها دسته‌بندی می‌کنی. دانشمندان هم همین کار را با عنصرها کردند، چون بیش از صد عنصر داریم. اگر عنصرهای شبیه هم یک‌جا باشند، یاد گرفتن ویژگی‌ها آسان‌تر می‌شود.

یکی از ویژگی‌هایی که می‌شود عنصرها را براساس آن دسته‌بندی کرد، تعداد الکترون‌های مدار آخر است. عنصرهایی که در مدار آخر خود تعداد الکترون برابر دارند، در یک ستون می‌نشینند. در این فصل با ۱۸ عنصر اول کار می‌کنیم که در هشت ستون قرار می‌گیرند.

چند نکته از جدول:

  • ستون ۱: هیدروژن، لیتیم و سدیم؛ هر سه یک الکترون در مدار آخر دارند.
  • ستون ۷: فلوئور و کلر؛ هر دو ۷ الکترون.
  • ستون ۸: نئون و آرگون هر دو ۸ الکترون دارند. هلیم فقط ۲ الکترون دارد، اما چون مدار اولش را پر کرده است کنار آن‌ها می‌نشیند.
  • هر ردیف جدول یعنی عنصرهای آن ردیف تعداد مدارهای برابر دارند: ردیف اول یک مدار، دوم دو مدار و سوم سه مدار.

قبل از ادامه، حدس بزن: لیتیم و سدیم هر دو در ستون ۱ هستند. اگر سدیم با آب و اکسیژن به‌شدت واکنش می‌دهد، لیتیم احتمالاً چه رفتاری دارد؟

جواب: لیتیم هم واکنش‌پذیر است و شبیه سدیم رفتار می‌کند. عنصرهای یک ستون ویژگی‌های مشابه دارند، چون مدار آخرشان تعداد الکترون برابر دارد. همین یعنی دسته‌بندی به ما قدرت پیش‌بینی می‌دهد.

عنصرها در بدن ما هم نقش دارند: آهن در هموگلوبین خون هست، کلسیم برای رشد استخوان است، ید در فعالیت‌های غدهٔ تیروئید نقش دارد و سدیم و پتاسیم در فعالیت قلب. از نظر جرم، اکسیژن هم در پوستهٔ زمین (نزدیک به نیمی از آن) و هم در بدن انسان (نزدیک به دو سوم آن) فراوان‌ترین عنصر است.

مثال ۱. عنصر آلومینیم ۱۳ الکترون دارد. در کدام ستون قرار می‌گیرد؟

  1. مدار اول: ۲ و مدار دوم: ۸. تا اینجا ۱۰ الکترون.
  2. ۳ الکترون باقی می‌ماند و در مدار سوم است: ۲ و ۸ و ۳.
  3. مدار آخر ۳ الکترون دارد، پس در ستون ۳ است.

مثال ۲. کدام عنصر به گوگرد () شبیه‌تر است: اکسیژن () یا کلر ()؟

  1. گوگرد: ۲ و ۸ و ۶، پس در مدار آخر ۶ الکترون دارد.
  2. اکسیژن: ۲ و ۶ و مدار آخر ۶ الکترون.
  3. کلر: ۲ و ۸ و ۷ و مدار آخر ۷ الکترون.
  4. پس اکسیژن به گوگرد شبیه‌تر است؛ هر دو در ستون ۶‌اند.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن ستون یک عنصر از عدد اتمی ۳ تا ۱۸، ظرفیت مدارهای پرشدهٔ قبلی را کم کن: اگر عدد اتمی ۳ تا ۱۰ است ۲ را کم کن و اگر ۱۱ تا ۱۸ است ۱۰ را ⁦(۲ + ۸)⁩؛ آنچه می‌ماند شمارهٔ ستون است. مثال: آلومینیم ⁦۱۳ − ۱۰ = ۳⁩. دلیل: مدار اول ۲ و مدار دوم ۸ الکترون می‌گیرد و باقی‌مانده در مدار آخر است. شرط: فقط برای عنصرهای ۳ تا ۱۸؛ هیدروژن در ستون ۱ و هلیم در ستون ۸ است و این ترفند برای آن دو کار نمی‌کند.

🧪 آزمایش در خانه: جدول کاغذی.

وسیله‌ها: کاغذ، مداد، ۱۸ برگهٔ کوچک (یا ۱۸ تکه کاغذ بریده؛ بریدن با قیچی سر‌گرد، فقط با یک بزرگ‌تر).

قبل از آزمایش حدس بزن: در ستون ۱ چند عنصر قرار می‌گیرد؟ در کدام ستون‌ها فقط دو عنصر هست؟

  1. روی هر برگه نماد یک عنصر از ۱۸ عنصر اول را بنویس: تا .
  2. برای هر عنصر مدل الکترونی را بنویس (مثلاً سدیم: ۲ و ۸ و ۱) و تعداد الکترون مدار آخر را زیر برگه بنویس.
  3. روی یک کاغذ بزرگ جدولی با ۳ ردیف و ۸ ستون بکش و برگه‌ها را در آن بچین؛ هلیم را در ستون ۸ بگذار.
  4. هر ستون را بشمار.

نتیجه: ستون ۱ و ستون ۸ هر کدام ۳ عنصر دارند و شش ستون دیگر هر کدام ۲ عنصر. جمع: ⁦۳ + ۳ + (۶ × ۲) = ۱۸⁩. دلیل: همهٔ ۱۸ عنصر را براساس تعداد الکترون مدار آخر دسته‌بندی کردی و هر عنصر فقط در یک ستون جا گرفت.

💭 آزمایش فکری: تصور کن کلر را خوب می‌شناسی و می‌دانی آب را ضدعفونی می‌کند و بسیار واکنش‌پذیر است، اما دربارهٔ فلوئور هیچ نمی‌دانی. فقط می‌دانی فلوئور ۹ الکترون دارد. نتیجه: ساختارش ۲ و ۷ است، پس در ستون ۷ و هم‌ستون کلر است و می‌توانی پیش‌بینی کنی که آن هم نافلزی بسیار واکنش‌پذیر است. جدول عنصرها همین قدرت پیش‌بینی را به ما می‌دهد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱عنصرهای یک ستون از این جدول چه چیزی دارند که برابر است؟
۲اتم آلومینیم ۱۳ الکترون دارد. این عنصر در کدام ستون است؟
۳هر عنصر را به ستونش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴عنصرها را از کمترین تا بیشترین الکترون مدار آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵کدام دو عنصر ویژگی‌های شبیه‌تری دارند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

ساختار الکترونی فسفر (۱۵ الکترون) را بنویس و ستونش را بگو.

در جدول ۱۸ عنصر اول، کدام دو عنصر در ستون ۴ هستند؟

چرا فکر می‌کنی نئون و آرگون ویژگی‌های مشابه دارند؟

یک دانش‌آموز می‌گوید «سدیم و کلر در یک ردیف‌اند، پس در یک ستون هم هستند». نادرستی این جمله را توضیح بده.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهعنصرهای هم‌ستون تعداد مدار برابر دارند.

تعداد مدار در هر ردیف برابر است. ستون را تعداد الکترون‌های مدار آخر مشخص می‌کند.

درستهم‌ستون یعنی مدار آخر با تعداد الکترون برابر.

اشتباههلیم باید در ستون ۲ باشد چون ۲ الکترون دارد.

هلیم مدار اولش را پر کرده است. پرشدن مدار آخر مهم‌تر از شمارهٔ ۲ است.

درستهلیم در ستون ۸ کنار نئون و آرگون می‌نشیند، چون مدار آخرش پر است.

اشتباهعدد اتمی همان شمارهٔ ستون است.

عدد اتمی کل الکترون‌هاست؛ شمارهٔ ستون فقط الکترون‌های مدار آخر.

درستبرای ستون، فقط مدار آخر را بشمار.

فراتر از کتابجدول عنصرها، پیش‌بینی پیش از کشفبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مندلیف، شیمی‌دان روسی در اواخر قرن نوزدهم، عنصرها را در جدولی چید که جای خالی هم داشت. او گفت در این جاها عنصرهایی هست که هنوز کشف نشده و حتی ویژگی‌هایشان را پیش‌بینی کرد. چند سال بعد عنصرهای تازه کشف شدند و مشخصاتشان با پیش‌بینی او جور بود. امروز دانشمندان با رایانه و هوش مصنوعی ویژگی‌های مادهٔ تازه را حدس می‌زنند تا قبل از ساختن، بدانند به چه دردی می‌خورد. اصل کار همان است: دسته‌بندی درست قدرت پیش‌بینی می‌دهد. حتی در دورهٔ آیرو هم وقتی قطعه‌ها را دسته‌بندی می‌کنی، پیدا کردن و پیش‌بینی رفتارشان آسان‌تر می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴بسپارهای طبیعی و مصنوعی

این درس: صفحه‌های ۹ تا ۱۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. مولکول آب و مولکول اکسیژن هر کدام از چند اتم ساخته شده‌اند؟

۲. «ماده» و «جسم» چه فرقی دارند؟ (مثلاً چوب و صندلی)

جواب: ۱. آب ۳ اتم و اکسیژن ۲ اتم. ۲. ماده چیزی است که جسم از آن ساخته شده است؛ جسم همان شیء کامل است.

مولکول‌های کوچک و مولکول‌های درشت#

مولکول‌های اکسیژن، آب و آمونیاک چند اتم بیشتر ندارند: ۲، ۳ و ۴ اتم. به این‌ها مولکول کوچک می‌گوییم. اما در طبیعت مولکول‌هایی هم هست که از هزاران اتم ساخته شده‌اند. سلولز در برگ و چوب، نشاسته در سیب‌زمینی و پروتئین‌هایی مثل هموگلوبین، همگی مولکول درشت هستند.

دسته‌ای از مولکول‌های درشت بسپار نام دارند. هر بسپار یک زنجیر بلند است که از به‌هم‌پیوستن تعداد زیادی مولکول کوچک ساخته می‌شود.

بسپارها دو دسته‌اند:

دسته از کجا می‌آیند نمونه
طبیعی گیاهان و جانوران پنبه، پشم، ابریشم، گوشت، نشاسته، سلولز
مصنوعی ساخته‌شدهٔ دست انسان، بیشتر از نفت پلاستیک‌ها، الیاف مصنوعی

قبل از ادامه، حدس بزن: «بسپار» و «پلاستیک» یکی‌اند؟

جواب: نه. پلاستیک یک نوع بسپار مصنوعی است؛ اما پنبه و پشم هم بسپارند و طبیعی هستند. هر پلاستیکی بسپار است، ولی هر بسپاری پلاستیک نیست.

در قرن بیستم جمعیت جهان خیلی بیشتر شد و بسپارهای طبیعی دیگر به‌تنهایی نیاز را جواب نمی‌دادند و ساختن وسایل از آن‌ها هم پرهزینه بود. شیمی‌دان‌ها بسپارهای مصنوعی را از نفت ساختند. امروز پلاستیک در قطعات خودرو، مصالح ساختمان، بسته‌بندی و بطری هست.

مثال ۱. یک تکه پارچه ۱۰۰ درصد پنبه و یک پارچهٔ پلی‌استر را در نظر بگیر. هر کدام کدام نوع بسپار است؟

  1. پنبه را از گیاه می‌گیرند: بسپار طبیعی.
  2. پلی‌استر را در کارخانه از مواد نفتی می‌سازند: بسپار مصنوعی.
  3. هر دو بسپارند، چون هر دو زنجیرهای بلندی از مولکول‌های کوچک‌اند.

مثال ۲. اگر ۲۰۰ مولکول کوچکِ ۶ اتمی به‌هم وصل شوند و یک بسپار بسازند، این بسپار چند اتم دارد؟

  1. تعداد اتم‌ها هنگام اتصال تغییر نمی‌کند.
  2. ⁦۲۰۰ × ۶ = ۱۲۰۰⁩.
  3. بسپار ۱۲۰۰ اتم دارد؛ زنجیرهای واقعی معمولاً از هزاران اتم ساخته می‌شوند.

پلاستیک‌ها در محیط زیست به‌راحتی تجزیه نمی‌شوند و برای مدت‌های طولانی می‌مانند. همین موضوع مشکل ساز شده است. بازگردانی (بازیافت) آن‌ها کمک می‌کند. هر پلاستیک روی خودش یک نشانهٔ مثلثی با عدد دارد که جنسش را نشان می‌دهد. پلاستیک‌های هم‌جنس را جدا جمع می‌کنند و دوباره به چرخهٔ مصرف برمی‌گردانند.

🧠 ترفند: پلاستیک‌ها را قبل از انداختن در سطل بازیافت، با عدد داخل مثلث دسته‌بندی کن. دلیل: هر عدد جنس بسپار را می‌گوید و بازیافت فقط پلاستیک هم‌جنس را با هم دوباره می‌سازد. شرط: ظرف باید تمیز باشد و نشانه روی آن دیده شود.

🧪 آزمایش در خانه: زنجیر گیره‌ها.

وسیله‌ها: ۳۰ گیرهٔ کاغذ، خط‌کش.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر ۵ گیره را زنجیر کنی و بعد ۲۰ گیره را، کدام زنجیر وقتی ول کنی روی میز بیشتر در هم می‌پیچد؟

  1. هر گیره را یک «مولکول کوچک» فرض کن. یک زنجیر ۵ تایی بساز و رها کن.
  2. یک زنجیر ۲۰ تایی بساز و رها کن.
  3. هر دو را روی میز بیانداز. بعد دو سرشان را آرام بکش. ببین کدام سخت‌تر باز می‌شود.
  4. طول هر زنجیر را با خط‌کش بخوان.

نتیجه: زنجیر ۲۰ تایی بیشتر در هم می‌پیچد و سخت‌تر باز می‌شود. اگر هر گیره در زنجیر حدود ۳ سانتی‌متر به طول اضافه کند، زنجیر ۲۰ تایی حدود ۶۰ سانتی‌متر و زنجیر ۵ تایی حدود ۱۵ سانتی‌متر است: چهار برابر (گیره‌ها در هم می‌روند، پس طول زنجیر از طول گیره‌های جدا ضرب در تعدادشان کمتر است). دلیل: هرچه زنجیر بلندتر باشد، بیشتر در هم گره می‌خورد. مولکول‌های بسپار هم همین‌طور در هم گیر می‌کنند و برای همین بسپارها اغلب قوی و کشسان‌اند.

🧪 آزمایش در خانه: برچسب پارچه و نشانهٔ بازیافت.

وسیله‌ها: چند لباس یا پارچهٔ خانه، چند ظرف پلاستیکی تمیز، کاغذ.

قبل از آزمایش حدس بزن: روی کدام لباس‌ها «پنبه» یا «پشم» نوشته شده و روی کدام‌ها «پلی‌استر» یا «نایلون»؟

  1. برچسب پنج لباس یا پارچه را بخوان و جنس را در جدول دو ستونی «طبیعی» و «مصنوعی» بنویس.
  2. زیر سه ظرف پلاستیکی تمیز، نشانهٔ مثلثی و عدد داخلش را پیدا کن.
  3. ظرف‌های هم‌عدد را کنار هم بگذار.
  4. هیچ‌چیز را نسوزان یا نگرم کن؛ فقط بخوان و دسته‌بندی کن.

نتیجه: لباس‌های پنبه‌ای و پشمی در ستون طبیعی و پلی‌استر و نایلون در ستون مصنوعی می‌روند. ظرف‌های هم‌جنس عدد یکسان دارند. دلیل: عدد نشانهٔ جنس پلاستیک است و کمک می‌کند هم‌جنس‌ها جدا جمع شوند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن پلاستیک وجود نداشت و بطری‌ها و اسباب‌بازی‌ها باید از شیشه، چوب یا فلز ساخته می‌شدند. نتیجه: بیشتر وسایل سنگین‌تر و گران‌تر می‌شد. این نشان می‌دهد چرا بسپارهای مصنوعی مهم‌اند؛ اما اگر درست بازیافت نشوند، مشکل محیط زیست می‌سازند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز پلاستیک را نسوزان؛ دود آن سمی است و برای نفس کشیدن خطرناک است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام جمله دربارهٔ بسپارها درست است؟
۲هر بسپار را به منبعش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳این‌ها را از کوچک‌ترین تا بزرگ‌ترین (برحسب تعداد اتم) مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۴اگر ۵۰۰ مولکول کوچک ۴ اتمی با هم یک بسپار بسازند، این بسپار چند اتم دارد؟
اتم
۵چرا پلاستیک مشکل محیط زیست می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

پنج لباس: پنبه، پلی‌استر، پشم، نایلون و ابریشم. هرکدام طبیعی است یا مصنوعی؟

یک مولکول کوچک ۸ اتم دارد. بسپاری از ۳۰۰ تا از این مولکول‌ها چند اتم دارد؟

دو دوست بحث می‌کنند. اولی می‌گوید پنبه بسپار است، دومی می‌گوید فقط پلاستیک بسپار است. کدام درست می‌گوید؟

چرا بازگردانی پلاستیک‌ها را با نشانهٔ عددی آسان‌تر می‌کنند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبسپار فقط در کارخانه ساخته می‌شود.

پنبه، پشم و نشاسته را طبیعت می‌سازد.

درستبسپارها طبیعی یا مصنوعی‌اند.

اشتباهپلاستیک در خاک مثل برگ زود از بین می‌رود.

پلاستیک‌ها به‌راحتی تجزیه نمی‌شوند و مدت‌های طولانی می‌مانند.

درستپلاستیک سال‌ها در طبیعت می‌ماند؛ بازگردانی بهتر است.

اشتباههر بسپاری یک مولکول کوچک است.

بسپار زنجیر بلندی از مولکول‌های کوچک است و خودش درشت است.

درستبسپار مولکول درشت است، نه کوچک.

فراتر از کتابپلاستیک‌های هوشمند و ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان بسپارهایی ساخته‌اند که با گرما یا برق شکلشان عوض می‌شود. با این بسپارها «ماهیچهٔ مصنوعی» ساخته‌اند که در بعضی ربات‌های نرم کار می‌کند. در ربات‌های آموزشی هم بدنهٔ سبک پلاستیکی استفاده می‌شود. پژوهشگران حتی بسپارهایی می‌سازند که در طبیعت تجزیه شوند تا مشکل زباله کمتر شود. قدم اول همین است که بدانی بسپار چیست: زنجیر بلندی از مولکول‌های کوچک. هرچه این زنجیر را بهتر بشناسیم، بهتر می‌توانیم ماده‌های تازه بسازیم.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۲ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

چرا طلا زنگ نمی‌زند؟

چون طلا واکنش‌پذیری بسیار کمی دارد و با اکسیژن هوا واکنش نمی‌دهد.

اوزون خوب است یا بد؟

در بالای هواکره سپر خوبی است و جلوی پرتوهای فرابنفش را می‌گیرد. در هوای آلودهٔ نزدیک زمین برای ریه‌ها زیان‌آور است.

چرا هلیم کنار ستون ۸ است؟

هلیم مدار اولش را کامل پر کرده است (۲ الکترون) و مثل نئون و آرگون مدار آخرش پر است.

همهٔ پلاستیک‌ها بازگردانی می‌شوند؟

نشانهٔ مثلثی با عدد جنس را می‌گوید و پلاستیک‌های هم‌جنس را می‌توان با هم بازگردانی کرد. ظرف باید تمیز و دسته‌بندی‌شده باشد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن