درس ۱نیروهای متوازن
این درس: صفحههای ۵۲ تا ۵۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. اثر نیرو بر یک جسم میتواند چه شکلهایی داشته باشد؟ پنج مورد نام ببر.
۲. شتاب یعنی چه؟ (فصل ۴ همین کتاب)
جواب: ۱. شروع حرکت، متوقف شدن، کم یا زیاد شدن تندی، تغییر جهت حرکت و تغییر شکل. ۲. تغییر سرعت در واحد زمان.
نیرو یعنی چه؟#
وقتی دوستت را هل میدهی، او هم تو را هل میدهد. وقتی چکش به میخ میخورد، میخ هم به چکش نیرو وارد میکند. نیرو اثر متقابل بین دو جسم است و بدون دو جسم نیرو وجود ندارد. دو جسم هم لازم نیست حتماً با هم تماس داشته باشند؛ آهنربا از دور هم آهن را میکشد.
حالا فرض کن چند نیرو همزمان بر یک جسم اثر میکند. اگر نیروها را با در نظر گرفتن جهتشان جمع کنیم، به نیروی خالص (برآیند نیروها) میرسیم. روی خط راست، یک جهت را مثبت میگیریم (مثلاً راست) و جهت دیگر را منفی:
اگر نیروی خالص صفر باشد، نیروها متوازناند: اثر هم را خنثی میکنند.
قبل از ادامه، حدس بزن: جعبهای ساکن روی میز است و دو نفر از دو طرف هر کدام با نیروی ۷۵ نیوتون آن را هل میدهند. جعبه چه میکند؟ و اگر یکی از آنها ناگهان رها کند؟
جواب: تا وقتی هر دو ۷۵ نیوتون هل بدهند، نیروی خالص صفر است و جعبه ساکن میماند. اگر یکی رها کند، نیروی خالص ۷۵ نیوتون در جهت هلِ نفر دیگر میشود و جعبه شروع به حرکت میکند.
آزمایش نشان میدهد وقتی نیروهای وارد بر جسم متوازن باشند، جسم ساکن همچنان ساکن میماند و جسمی که در حرکت است با سرعت ثابت روی خط راست به حرکتش ادامه میدهد. یعنی سرعتش (اندازه و جهت) عوض نمیشود. این بیان قانون اول نیوتون است: هر جسم حالت سکون یا حرکت یکنواخت روی خط راست خود را حفظ میکند، مگر اینکه نیرو یا نیروهایی آن را مجبور به تغییر کنند.
مثال ۱. خودرویی روی جادهٔ صاف و مستقیم با سرعت ثابت حرکت میکند. نیروی موتور (به جلو) ۸۰۰ نیوتون است. نیروی مقاومت (اصطکاک و هوا، به عقب) چقدر است؟
- سرعت ثابت یعنی شتاب صفر.
- پس نیروی خالص صفر است.
- ، پس مقاومت نیوتون و به عقب است.
مثال ۲. بر جسمی ۹۰ نیوتون به چپ و ۳۵ نیوتون به راست وارد میشود. نیروی خالص؟
- راست را مثبت بگیر: و .
- .
- علامت منفی یعنی جهت چپ: نیروی خالص ۵۵ نیوتون به سمت چپ است.
🧠 ترفند: برای حل سؤال «جسم با سرعت ثابت حرکت میکند»، فوراً بنویس «نیروی خالص = صفر». دلیل: سرعت ثابت یعنی شتاب صفر و بدون شتاب، نیروی خالص صفر است. شرط: سرعت باید هم از نظر اندازه و هم از نظر جهت ثابت باشد.
🧪 آزمایش در خانه: دو کش، یک دفتر.
وسیلهها: یک دفتر یا کتاب سبک، دو کش پهن مثل هم، خطکش، میز صاف. کش را بیش از حد نکش تا پاره نشود و رو به صورت کسی نگیر.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر از دو طرف دفتر را با دو کش هماندازه بکشی (کشیدگی برابر)، دفتر حرکت میکند؟ اگر یک کش را کمی بیشتر بکشی چه میشود؟
- دفتر را روی میز بگذار و به هر لبه یک کش وصل کن.
- دو کش را بهآرامی از دو طرف بکش تا هر دو مثلاً ۱۰ سانتیمتر کشیده شوند (با خطکش بسنج).
- ببین دفتر چه میکند.
- حالا یک کش را به ۱۴ سانتیمتر برسان و بقیه را ثابت نگه دار.
نتیجه: با کشیدگی برابر دفتر ساکن میماند و با کشیدگی نابرابر به سمت کشِ بیشتر کشیدهشده میرود. دلیل: کشیدگی بیشتر یعنی نیروی بیشتر؛ وقتی نیروها برابرند، نیروی خالص صفر است و حرکتی پیدا نمیشود. اصطکاک میز هم کمی کمک میکند دفتر را ساکن نگه دارد.
💭 آزمایش فکری: تصور کن یک فضاپیمای کوچک در فضای بسیار دور از هر ستاره و سیارهای است و سرعتش را روی خط راست دارد. موتورهایش را خاموش میکند. نتیجه: چون نیروی خالصی بر آن وارد نمیشود، با همان سرعت و روی همان خط راست ادامه میدهد. برای ادامهٔ حرکت نیرو لازم نیست؛ نیرو فقط برای تغییر حرکت لازم است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
دو دانشآموز از دو طرف یک چرخدستی را با ۸۰ نیوتون هل میدهند. نیروی خالص چقدر است و چرخدستی چه میکند؟
بر جسمی سه نیرو وارد میشود: ۳۰ نیوتون به راست، ۱۰ نیوتون به راست و ۵۰ نیوتون به چپ. نیروی خالص؟
خودرویی با نیروی موتور ۹۰۰ نیوتون به جلو میرود و مقاومت ۶۰۰ نیوتون است. نیروی خالص و اثرش بر سرعت چیست؟
چرا یک توپ هاکی روی یخ خیلی دورتر از روی چمن میلغزد؟ این با «برای ادامهٔ حرکت نیرو لازم است» چه ربطی دارد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهجسمی که حرکت میکند حتماً نیرویی به جلو دارد.
حرکت یکنواخت نیروی خالص لازم ندارد؛ نیروی خالص برای تغییر حرکت است.
درستبا سرعت ثابت یعنی نیروی خالص صفر.
اشتباهنیرو فقط وقتی هست که دو جسم به هم بچسبند.
آهنربا و وزن بدون تماس هم نیرو میدهند.
درستنیرو اثر متقابل دو جسم است؛ تماس لازم نیست.
اشتباهنیروهای متوازن یعنی هیچ نیرویی وارد نمیشود.
نیروها هستند ولی اثر هم را خنثی میکنند.
درستمتوازن یعنی نیروی خالص صفر است.
فراتر از کتابخودروهای خودران و قانون اولبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مهندسان خودرو هر روز قانون اول را به کار میبرند: خودرو و سرنشین در حرکتاند و اگر خودرو ناگهان بایستد، سرنشین میخواهد با همان سرعت ادامه دهد. به همین دلیل کمربند و ایربگ ساخته شده است. خودروهای خودران با حسگر و برنامهٔ رایانهای نیروی لازم برای ترمز و شتاب را حساب میکنند تا سفر نرم باشد. در دورهٔ آیرو هم وقتی چرخ ربات را با موتور میچرخانی، میبینی ربات برای ادامهٔ حرکتش به نیروی زیادی نیاز ندارد؛ نیرو را برای شروع، توقف و پیچیدن میخواهد.
درس ۲نیروی خالص عامل شتاب است
این درس: صفحههای ۵۴ تا ۵۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. نیروی خالص چیست و کِی صفر میشود؟ (همین فصل)
۲. شتاب متوسط را چطور حساب میکنیم؟ (فصل ۴ همین کتاب)
جواب: ۱. مجموع نیروها با جهتشان؛ وقتی نیروها متوازن باشند صفر است. ۲. تغییر سرعت تقسیم بر زمان تغییر: .
نیروی خالص و شتاب#
شما و دوستت یک چرخدستی خالی را از دو طرف با نیروی برابر هل میدهید و تکان نمیخورد. حالا تو تنها هل میدهی. چه میشود؟ چرخدستی شروع به حرکت میکند و سرعتش زیاد میشود. یعنی نیروی خالص سبب شتاب میشود. هرچه نیروی خالص بیشتر باشد، شتاب بیشتر است و هرچه جسم سنگینتر (جرمش بیشتر) باشد، شتاب کمتر است.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نیروی خالص را دو برابر کنیم، شتاب چقدر میشود؟ اگر جرم را دو برابر کنیم چطور؟
جواب: با نیروی دو برابر، شتاب هم دو برابر میشود. با جرم دو برابر، شتاب نصف میشود. این را قانون دوم نیوتون مینامیم:
در این رابطه نیروی خالص (نیوتون، )، جرم (کیلوگرم، ) و شتاب () است. شتاب همجهت نیروی خالص است. با این رابطه یکای نیوتون چنین تعریف میشود: ؛ یعنی نیرویی که به جرم ۱ کیلوگرم شتاب ۱ متر بر مجذور ثانیه بدهد.
مثال ۱. در شکل بالا، جعبهٔ ۶ کیلوگرمی با ۵۰ نیوتون به راست و ۲۰ نیوتون به چپ هل داده میشود. شتاب؟
- نیروی خالص: به راست.
- به راست.
مثال ۲. نیروی ۷۵ نیوتون به یک جعبهٔ ۱۵ کیلوگرمی وارد میشود (اصطکاک را نادیده بگیر). شتاب؟ و اگر همان نیرو به ۳۰ کیلوگرم وارد شود؟
- جعبهٔ ۱۵ کیلوگرمی: .
- جعبهٔ ۳۰ کیلوگرمی: .
- جرم دو برابر شد، شتاب نصف.
مثال ۳. یک توپ ۰٫۵ کیلوگرمی با شتاب به حرکت درمیآید. نیروی خالص؟
- رابطه را مرتب کن: .
- .
🧠 ترفند: برای مقایسهٔ شتاب دو جسم، اول نسبت نیرو به جرم را بنویس: «نیرو بیشتر ← شتاب بیشتر؛ جرم بیشتر ← شتاب کمتر». دلیل: . شرط: نیروی خالص را حساب کن نه یک نیرو را؛ اصطکاک و مقاومت را هم در نظر بگیر.
🧪 آزمایش در خانه: ماشین اسباببازی و کش.
وسیلهها: یک ماشین اسباببازی سبک، کش پهن، چند سکه، چسب کاغذی، زمانسنج گوشی، مسیر صاف ۱ تا ۱٫۵ متر روی میز یا کف. هیچ وزنهٔ سنگینی استفاده نکن.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر کش را بهجای یک بار، دو بار (دو کش همزمان) بکشی تا ماشین حرکت کند، ماشین سریعتر تکان میخورد؟ اگر سکهها را روی ماشین بگذاری چه؟
- کش را به ماشین وصل کن و آن را طوری بکش که کشیدگی کش همیشه برابر باشد (مثلاً ۸ سانتیمتر؛ کنار ماشین راه برو).
- زمان طی ۱ متر را با زمانسنج بگیر.
- همین را با دو کش همزمان (نیروی بیشتر) تکرار کن.
- بعد با یک کش و ۴ سکه روی ماشین (جرم بیشتر) تکرار کن.
نتیجه: با دو کش ماشین زودتر از ۱ متر میگذرد و با سکههای اضافه دیرتر. دلیل: نیروی بیشتر شتاب بیشتر میدهد و جرم بیشتر شتاب را کم میکند. این آزمایش دقیق نیست (اصطکاک هست و کشیدگی دستی ثابت نمیماند)؛ فقط برای حس کردن رابطه است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن در یک ایستگاه فضایی هستی، جایی که جعبهها شناورند و روی هیچ میزی فشار نمیآورند. دو جعبهٔ هماندازه را با یک هلِ یکسان میرانی: یکی پر از پنبه و دیگری پر از کتاب. نتیجه: جعبهٔ کتاب شتاب کمتری میگیرد، چون جرمش بیشتر است (). حتی جایی که جعبهها شناورند، جرم همچنان در برابر تغییر سرعت ایستادگی میکند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
نیروی خالص ۴۵ نیوتون بر جسم ۹ کیلوگرمی وارد میشود. شتاب؟
جعبهٔ ۸ کیلوگرمی را ۶۰ نیوتون به راست و ۲۰ نیوتون به چپ میکشند. شتاب و جهتش را بگو.
خودرویی ۱۲۰۰ کیلوگرمی با شتاب حرکت میکند. نیروی خالص وارد بر آن چقدر است؟
چرا یک گاری پر از بار همان نیروی هل دادنی که گاری خالی را بهراحتی شتاب میدهد، بهسختی تکان میدهد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهنیروی بیشتر یعنی سرعت بیشتر.
نیروی خالص شتاب میدهد، نه سرعت.
درستنیروی خالص بیشتر شتاب بیشتر میدهد.
اشتباهجسم سنگینتر همیشه شتاب بیشتری میگیرد.
با همان نیرو، جرم بیشتر شتاب کمتر میدهد.
درستشتاب با جرم نسبت وارون دارد.
اشتباهدر هر نیرویی را میشود قرار داد.
فقط نیروی خالص باید باشد.
درستهمهٔ نیروها را با جهتشان جمع کن و نتیجه را در رابطه بگذار.
فراتر از کتابنیرو و شتاب در موتور رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی در رباتها موتور را سریعتر روشن میکنند، نیروی خالص بر چرخ بیشتر میشود و شتاب هم بیشتر. اگر ربات سنگینتر شود، با همان موتور شتابش کم میشود. برای همین مهندسها رباتهای مسابقه را سبک میسازند و موتور قوی میگذارند. برنامهنویسها هم با کنترل نیرو یا توان موتور، شتاب ربات را تنظیم میکنند. در دورهٔ آیرو همین ایده را با کنترل سرعت موتور میبینی.
درس ۳وزن و برهمکنش دو جسم
این درس: صفحههای ۵۷ تا ۵۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. رابطهٔ نیرو، جرم و شتاب را بنویس. (همین فصل)
۲. جرم با کدام وسیله و با چه یکایی اندازه گرفته میشود؟
جواب: ۱. . ۲. با ترازو و برحسب کیلوگرم.
وزن#
سیبی را از دستت رها میکنی و میافتد. چرا؟ زمین جسم را به سمت خودش میکشد. این نیرو وزن است: نیروی گرانشی (جاذبهای) که زمین بر جسم وارد میکند. وزن را با نیروسنج اندازه میگیرند و یکایش نیوتون است. اگر وزن تنها نیرویی باشد که بر جسم اثر میکند، طبق قانون دوم نیوتون:
در این رابطه جرم و شتاب جاذبه است. در سطح زمین است و در مسئلهها برای سادگی گاهی ۱۰ میگیرند. جرم و وزن یکی نیستند: جرم مقدار مادهٔ جسم است (کیلوگرم) و با مکان عوض نمیشود؛ وزن نیرو است (نیوتون) و به بستگی دارد.
| جا | شتاب جاذبه | وزن جسم ۶ کیلوگرمی |
|---|---|---|
| زمین | ||
| ماه | ||
| مریخ |
قبل از ادامه، حدس بزن: یک سنگ سنگین و یک سنگ سبک را همزمان از یک ارتفاع رها میکنیم (اگر مقاومت هوا نباشد). کدام زودتر به زمین میرسد؟
جواب: همزمان. شتاب هر دو است؛ جرم حذف میشود. در عمل، پر یا برگ دیرتر میرسد، چون مقاومت هوا در برابر وزن کمش بزرگ است؛ اگر هوا نبود، با سنگ همزمان میرسید.
کنش و واکنش#
وقتی دستت را به دیوار فشار میدهی، دیوار هم به دستت نیرو وارد میکند. نیرویی که تو به دیوار وارد میکنی کنش و نیرویی که دیوار به تو وارد میکند واکنش است. این دو نیرو هماندازه، خلاف جهت و همزماناند و بر دو جسم متفاوت اثر میکنند. این قانون سوم نیوتون است: اگر جسمی به جسم دیگر نیرو وارد کند، جسم دوم هم نیروی هماندازه و خلاف جهت به جسم اول وارد میکند.
چون این دو نیرو روی دو جسم متفاوتاند، همدیگر را خنثی نمیکنند. (خنثی شدن فقط برای نیروهای وارد بر یک جسم است.)
مثال ۱. وزن یک جسم ۱۵ کیلوگرمی روی زمین چقدر است؟ ()
- .
- .
مثال ۲. دو اسکیتباز روی یخ هم را هل میدهند: ۴۰ کیلوگرمی و ۶۰ کیلوگرمی. نیروی هل ۱۲۰ نیوتون است. شتاب هر کدام؟
- طبق قانون سوم، نیروی هر دو بر دیگری ۱۲۰ نیوتون است.
- شتاب سبکتر: .
- شتاب سنگینتر: در جهت خلاف.
- نیروها برابرند، اما شتابها فرق دارند چون جرمها فرق دارند.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن واکنش یک نیرو، جمله را برعکس کن: «دست به دیوار» ← «دیوار به دست». دلیل: کنش و واکنش همیشه بین همان دو جسماند. شرط: واکنش را روی جسم دیگر بکش، نه روی همان جسم.
🧪 آزمایش در خانه: افتادن کاغذ و سکه.
وسیلهها: یک ورق کاغذ، یک سکه، کف اتاق (مثلاً روی فرش). از ارتفاع بالاتر از سینه رها نکن و روی پله یا صندلی نرو.
قبل از آزمایش حدس بزن: سکه و کاغذ صاف را همزمان از ارتفاع سینه رها میکنی. کدام زودتر میرسد؟ اگر کاغذ را مچاله کنی چه میشود؟
- سکه و کاغذ صاف را همزمان رها کن و ببین کدام زودتر میافتد.
- کاغذ را مچاله کن و دوباره آنها را همزمان رها کن.
- هر بار نتیجه را بنویس.
نتیجه: کاغذ صاف دیرتر میرسد، ولی کاغذ مچاله و سکه تقریباً همزمان میرسند. دلیل: وقتی مقاومت هوا کم باشد، شتاب همه برابر است و جرم مهم نیست. کاغذ صاف مقاومت هوای بیشتری دارد.
🧪 آزمایش در خانه: دو ماشین و دو آهنربا.
وسیلهها: دو ماشین اسباببازی سبک، دو آهنربای کوچک، چسب کاغذی، چند سکه، یک سطح صاف.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر دو ماشین را با آهنربا طوری روبهرو کنی که همدیگر را برانند (قطب همنام)، هر دو حرکت میکنند یا فقط یکی؟ اگر روی یکی سکه بگذاری چه؟
- روی هر ماشین یک آهنربا بچسبان، قطبهای همنام روبهروی هم.
- ماشینها را نزدیک هم نگه دار و رها کن.
- حالا روی یکی چند سکه بگذار و دوباره رها کن.
نتیجه: هر دو ماشین در جهت خلاف هم حرکت میکنند. با سکهها، ماشین سنگینتر کمتر شتاب میگیرد و سبکتر بیشتر. دلیل: نیروی دو آهنربا برابر است (قانون سوم)، ولی شتاب با جرم رابطهٔ وارون دارد.
🧪 آزمایش در خانه: وزن کیف تو چند نیوتون است؟
وسیلهها: ترازو (آشپزخانه یا حمام)، یک کیف یا چند کتاب سبک (کمتر از ۵ کیلوگرم)، ماشینحساب. چیز سنگین بلند نکن.
قبل از آزمایش حدس بزن: کیفت چند نیوتون وزن دارد؟ (به نظرت چند کیلوگرم است؟)
- کیف را آرام روی ترازو بگذار و عدد را بخوان؛ این جرم است.
- وزن را از با حساب کن.
نتیجه: اگر جرم ۳ کیلوگرم باشد، میشود. دلیل: ترازو جرم را میگوید؛ وزن نیرو است و از ضرب جرم در به دست میآید.
💭 آزمایش فکری: تصور کن یک فضانورد ۷۰ کیلوگرمی روی ماه است. نتیجه: جرمش همان ۷۰ کیلوگرم است ولی وزنش حدود نیوتون است؛ یعنی حدود یکششم وزنش روی زمین (۶۸۶ نیوتون).
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
یک دانشآموز ۴۵ کیلوگرم است. وزنش روی زمین با چقدر است؟
جسمی روی ماه () وزنش ۳۲ نیوتون است. جرمش چند کیلوگرم است؟
دو اسکیتباز ۵۰ و ۷۵ کیلوگرمی هم را با نیروی ۱۵۰ نیوتون هل میدهند. شتاب هر کدام؟
با رابطهٔ توضیح بده چرا دو جسم با جرمهای متفاوت (بدون مقاومت هوا) با شتاب یکسان میافتند.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهجرم و وزن یکی هستند و هر دو برحسب کیلوگرماند.
وزن نیروست و یکایش نیوتون است.
درستجرم برحسب kg و وزن برحسب N.
اشتباهروی ماه جرمم کمتر میشود.
جرم ثابت است؛ وزن به بستگی دارد.
درستروی ماه وزن کمتر است، جرم همان.
اشتباهنیروی واکنش بعد از کنش پیدا میشود.
کنش و واکنش همزماناند.
درستهر دو با هم ظاهر میشوند و با هم از بین میروند.
فراتر از کتابگرانش در فضاپیماهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
فضانوردان در ایستگاه فضایی «بیوزن» به نظر میرسند، اما گرانش زمین هنوز روی آنها اثر میکند؛ آنها و ایستگاه هر دو در حال سقوط به دور زمیناند. موشکها هم از قانون سوم نیوتون کار میکنند: گازها را به عقب میرانند و موشک به جلو میرود. در دورهٔ آیرو وقتی با شتابسنج کار میکنی، میبینی حسگری که ساکن روی میز است هم عددی نزدیک ۹٫۸ متر بر مجذور ثانیه نشان میدهد که از گرانش زمین میآید.
درس ۴اصطکاک و نیروی عمودی سطح
این درس: صفحههای ۶۰ تا ۶۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. وزن چیست و با چه رابطهای حساب میشود؟ (همین فصل)
۲. وقتی کتابی روی میز ساکن است، چه نیروهایی بر آن وارد میشود؟
جواب: ۱. نیروی گرانشی زمین بر جسم؛ . ۲. وزن به پایین و نیرویی از میز به بالا.
نیروی عمودی سطح#
کتابی روی میز ساکن است. وزنش آن را به پایین میکشد؛ پس چرا نمیافتد؟ چون میز هم به کتاب نیرویی رو به بالا وارد میکند. به آن نیروی عمودی سطح میگوییم. چون جسم ساکن است، نیروها متوازناند و نیروی عمودی سطح با وزن برابر است. هرچه جسم سنگینتر باشد، نیروی عمودی سطح بزرگتر است. اگر علاوه بر وزن، نیروی دیگری هم جسم را به سطح بفشارد (مثلاً دستی که کتاب را روی میز فشار میدهد)، نیروی عمودی سطح باید همهٔ نیروهای رو به پایین را خنثی کند: کتاب ۲۰ نیوتونی که با ۱۰ نیوتون فشار داده شود، از میز ۳۰ نیوتون نیروی رو به بالا میگیرد.
اصطکاک#
وقتی جسمی روی سطح میلغزد یا میخواهد بلغزد، سطح نیرویی خلاف جهت حرکت (یا خلاف جهتِ تمایل به حرکت) به آن وارد میکند. این نیروی اصطکاک است. اصطکاک دو نوع دارد:
| نوع | کِی هست؟ | جهت |
|---|---|---|
| اصطکاک ایستایی | جسم ساکن است و هل میدهیم ولی حرکت نمیکند | خلاف جهت هل |
| اصطکاک جنبشی | جسم روی سطح میلغزد | خلاف جهت حرکت |
قبل از ادامه، حدس بزن: جعبهای سنگین روی زمین است و تو ۴۰ نیوتون هل میدهی ولی حرکت نمیکند. چرا؟ اصطکاک چقدر است؟
جواب: چون اصطکاک ایستایی به همان اندازه خلاف جهت هل میدهد: ۴۰ نیوتون. نیروها متوازناند و جعبه ساکن میماند. اگر هل دادن بیشتر شود تا از حد اصطکاک ایستایی بگذرد، جعبه شروع به لغزیدن میکند.
اصطکاک به جنس سطحهای تماس و به اینکه چقدر به هم فشرده شوند بستگی دارد. دلیلش ناهمواریهای بسیار ریزی است که با چشم دیده نمیشوند و روی هم گیر میکنند. هرچه دو جسم بیشتر روی هم فشرده شوند، این ناهمواریها بیشتر در هم فرو میروند و اصطکاک بیشتر میشود.
مثال ۱. جعبهای ۱۲ کیلوگرمی روی میز ساکن است (). وزن و نیروی عمودی سطح؟
- به پایین.
- چون ساکن است، نیروی عمودی سطح با وزن برابر است: به بالا.
مثال ۲. جعبهای ۱۰ کیلوگرمی (اصطکاک ایستایی حداکثر ۴۵ نیوتون، اصطکاک جنبشی ۳۵ نیوتون) را ۵۰ نیوتون هل میدهیم. شتابش؟
- ۵۰ از ۴۵ بیشتر است، پس جعبه شروع به لغزیدن میکند.
- وقتی میلغزد، اصطکاک جنبشی ۳۵ نیوتون است.
- نیروی خالص: .
- در جهت هل دادن.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن اصطکاک جسم ساکن، فقط نیروی هل دادن را بخوان. دلیل: وقتی جسم ساکن است نیروهای افقی متوازناند. شرط: تا وقتی هل دادن از حد اصطکاک ایستایی کمتر است.
🧪 آزمایش در خانه: کش و اصطکاک.
وسیلهها: یک جعبهٔ کوچک یا کتاب سبک، کش پهن، خطکش، چند سکه، سه سطح مختلف (میز، حوله، کاغذ). چیز سنگین استفاده نکن.
قبل از آزمایش حدس بزن: روی کدام سطح کش بیشتر کشیده میشود تا جعبه تکان بخورد؟ آیا کشیدگی کش وقتی جعبه شروع به لغزیدن میکند کم میشود یا زیاد؟
- جعبه را روی میز بگذار و کش را به آن وصل کن.
- آرام و یکنواخت بکش و طول کش را درست قبل از حرکت جعبه بخوان. بعد طول کش را در حین لغزیدن بخوان.
- همین را روی حوله و کاغذ تکرار کن.
- سکهها را روی جعبه بگذار و دوباره بسنج.
نتیجه: کشیدگی درست قبل از حرکت بیشتر از وقتی است که جعبه میلغزد؛ روی حوله بیشتر از روی کاغذ؛ و با سکههای بیشتر باز هم بیشتر میشود. دلیل: اصطکاک ایستایی از اصطکاک جنبشی بیشتر است و اصطکاک به جنس سطح و فشردگی بستگی دارد.
💭 آزمایش فکری: تصور کن زیر کفشهایت لایهٔ یخ باشد. نتیجه: اصطکاک بسیار کم است و راه رفتن دشوار؛ کفش کوهنوردی به همین دلیل زیرهای دارد که اصطکاک را زیاد میکند، در حالی که تختههای اسکی اصطکاک کم میخواهند. اصطکاک گاهی لازم و گاهی مزاحم است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
کتابی ۲ کیلوگرمی روی میز است (). وزن و نیروی عمودی سطح را بگو.
جعبهای ۸ کیلوگرمی با اصطکاک جنبشی ۲۰ نیوتون را ۴۰ نیوتون هل میدهیم و میلغزد. شتاب؟
چرا برای کشیدن یک جعبهٔ پر از کتاب روی زمین، بیش از جعبهٔ خالی نیرو لازم است؟
دو مثال بزن که در آنها باید اصطکاک را زیاد کرد و دو مثال که باید کم کرد.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهاصطکاک همیشه مزاحم است.
بدون اصطکاک نمیتوانیم راه برویم یا ترمز کنیم.
درستگاهی باید زیاد و گاهی کم شود.
اشتباهنیروی عمودی سطح همیشه با وزن برابر است.
فقط وقتی جسم روی سطح افقی ساکن است و نیروی دیگری عمودی نیست برابر است.
درستاگر نیروی عمودی دیگری هم وارد شود، فرق میکند.
اشتباهاصطکاک جنبشی و ایستایی برابرند.
اصطکاک ایستایی حداکثر بیشتر است.
درستقبل از حرکت اصطکاک ایستایی بیشتر از جنبشی است.
فراتر از کتابآج لاستیک و چرخ رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مهندسان لاستیک خودرو را با آجهای ویژه میسازند تا اصطکاک روی جادهٔ خیس بیشتر شود و خودرو لیز نخورد. رباتهای چرخدار هم همین مشکل را دارند: اگر چرخ روی سطح صاف لیز بخورد، ربات فکر میکند جلو رفته ولی نرفته است. حسگرها و برنامهها برای تشخیص این اتفاق نوشته میشوند. در دورهٔ آیرو هم وقتی ربات روی سطوح مختلف کار میکند، میبینی اصطکاک چه اثری بر حرکتش دارد.
آزمون فصل ۵
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
چرا توپ بدون نیرو هم مدتی میغلتد؟
چون نیروی خالص ندارد و سرعتش ثابت میماند تا اصطکاک و مقاومت هوا آن را متوقف کنند.
وزن و جرم چه فرقی دارند؟
جرم مقدار ماده (kg) است و همهجا یکی است. وزن نیروی گرانش (N) است و به بستگی دارد.
اگر کنش و واکنش برابرند، چرا اسب میتواند گاری را بکشد؟
کنش و واکنش روی دو جسم متفاوتاند. حرکت گاری به نیروی خالص وارد بر خودِ گاری بستگی دارد، که نیروی اسب منهای اصطکاک است.
چرا جسم ساکن روی میز نمیافتد؟
میز نیروی عمودی سطح رو به بالا وارد میکند که با وزن برابر است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن