آموزش علوم نهم · فصل ۱۵

باهم‌زیستن، به زبان ساده

جانداران در یک بوم‌سازگان به هم وابسته‌اند. زنجیره و شبکهٔ غذایی، تجزیه‌کننده‌ها، همزیستی، شکار و رقابت و تنوع زیستی را می‌شناسی و می‌دانی پیکان غذایی کدام طرف می‌رود.

صفحه‌های ۱۶۳ تا ۱۷۳ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بوم‌سازگان و عوامل زنده و غیرزندهٔ آن را توضیح دهی
  • یک زنجیره و شبکهٔ غذایی با پیکان درست بکشی
  • نقش تولیدکننده، مصرف‌کننده و تجزیه‌کننده را بگویی
  • سه شکل همزیستی، شکار و رقابت را از هم جدا کنی
  • تنوع زیستی و خطرهای آن را شرح دهی

پیش‌نیاز: فتوسنتز، گروه‌بندی جانداران و جانوران (فصل‌های ۱۱ تا ۱۴)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱بوم‌سازگان

این درس: صفحه‌های ۱۶۴ تا ۱۶۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. گیاه با فتوسنتز چه چیزی می‌سازد؟ (علوم هفتم)

۲. در فصل ۱۱ باکتری‌ها و قارچ‌ها را در کدام سلسله‌ها گذاشتیم؟

جواب: ۱. کربوهیدرات و اکسیژن. ۲. باکتری‌ها سلسلهٔ خودشان و قارچ‌ها هم سلسلهٔ خودشان؛ در این درس می‌بینی بعضی از آن‌ها تجزیه‌کننده‌اند.

بوم‌سازگان#

پرنده‌ای مثل زنبورخوار در محیط زندگی‌اش تنها نیست. جانداران دیگر بر او تأثیر می‌گذارند و او هم بر آن‌ها. بدون آب و هوا هم زنده نمی‌ماند: اکسیژن مصرف و کربن‌دی‌اکسید دفع می‌کند. محیط زندگی از عوامل زنده (جانداران دیگر) و عوامل غیرزنده (مثل آب، هوا و دما) ساخته شده است. عوامل زنده و غیرزندهٔ محیط و تأثیرهایی که بر هم می‌گذارند، سامانه‌ای می‌سازند به نام بوم‌سازگان.

انواع متفاوتی از بوم‌سازگان وجود دارد: خشکی، آبی و خشکی ــ آبی. جنگل گلستان بوم‌سازگان خشکی است، دریاچهٔ زریوار بوم‌سازگان آبی و تالاب شادگان خشکی ــ آبی. باغچه، آبزی‌دان (آکواریوم) و حتی یک گلدان هم بوم‌سازگان کوچکی‌اند. در هر بوم‌سازگانی دو فرایند مهم رخ می‌دهد: انتقال انرژی و چرخهٔ مواد. انتقال انرژی در زنجیره‌ها و شبکه‌های غذایی انجام می‌شود.

از تولیدکننده تا مصرف‌کننده#

هر زنجیرهٔ غذایی از چند جاندار ساخته می‌شود. اولین حلقه جانداری است که از مواد معدنی، مواد آلی می‌سازد: تولیدکننده (مثل گیاه). حلقه‌های بعدی جاندارانی‌اند که این توانایی را ندارند و ماده و انرژی را از دیگران می‌گیرند: مصرف‌کننده‌ها. مصرف‌کنندهٔ اول گیاه‌خوار است، مصرف‌کنندهٔ دوم اولین گوشت‌خوار و مصرف‌کنندهٔ سوم دومین گوشت‌خوار. زنجیره‌ها در یک بوم‌سازگان به هم وصل‌اند و شبکهٔ غذایی می‌سازند. پیکان‌ها از جاندار خورده‌شده به خورنده کشیده می‌شوند، چون ماده و انرژی در همین جهت می‌رود.

همهٔ ماده و انرژی‌ای که گیاه ساخته است به آخرین مصرف‌کننده نمی‌رسد؛ در هر تراز مقداری از ماده و انرژی کم می‌شود. بخش بزرگی صرف زندگی خود جاندار (حرکت، گرما، رشد) می‌شود یا قابل خوردن نیست. اگر محاسبه کنیم، حدود ۱۰ درصد ماده و انرژی از هر تراز به تراز بعدی می‌رسد. این کاهش را به‌صورت هرم نشان می‌دهند.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر تولیدکنندگان یک مرتع ۱۰۰۰ کیلوگرم ماده داشته باشند، به مصرف‌کنندگان سوم (دومین گوشت‌خواران) چند کیلوگرم ماده می‌رسد؟

جواب: حدود ۱ کیلوگرم؛ چون هر تراز حدود ۱۰٪ تراز پایین است: ۱۰۰۰، ۱۰۰، ۱۰، ۱. عدد ۱۰٪ میانگینی تقریبی است؛ در بوم‌سازگان‌های واقعی از چند درصد تا حدود ۲۰٪ فرق می‌کند، پس جواب‌ها «حدودی»‌اند.

🧠 ترفند: پیکان زنجیرهٔ غذایی را «خوراکِ» بخوان: «گیاه ← ملخ» یعنی «گیاه خوراکِ ملخ است». دلیل: پیکان راهِ رفتن ماده و انرژی است و خوراک همان چیزی است که از خورده‌شده به خورنده می‌رود. شرط: پیکان را هیچ‌وقت «حمله می‌کند به» نخوان؛ آن خواندن جهت را برعکس می‌کند.

تجزیه‌کننده‌ها. کربن‌هایی که در فتوسنتز به کربوهیدرات تبدیل شده‌اند، در بقایای گیاهان و جانوران می‌مانند. کربن چطور به محیط برمی‌گردد؟ بعضی مصرف‌کننده‌ها تجزیه‌کننده‌اند و انرژی لازم را از بقایای جانداران می‌گیرند. انواعی از قارچ‌ها و باکتری‌ها این نقش را دارند. آن‌ها مولکول‌های آلی را تا حد مولکول‌های ساده مثل کربن‌دی‌اکسید، آب و گازهای گوگرددار و نیتروژن‌دار تجزیه می‌کنند و مواد به خاک، آب و هوا برمی‌گردند. بوی بد بقایای در حال فساد هم از همین تجزیه است.

مثال ۱. زنجیره: گیاه ← ملخ ← عنکبوت. جانداران را به نقششان نسبت بده.

  1. گیاه مواد آلی می‌سازد: تولیدکننده.
  2. ملخ گیاه می‌خورد: مصرف‌کنندهٔ اول.
  3. عنکبوت ملخ را می‌خورد: مصرف‌کنندهٔ دوم.

مثال ۲. اگر تولیدکنندگان ۵۰۰ کیلوگرم ماده داشته باشند، مصرف‌کنندگان اول تقریباً چه مقدار می‌گیرند؟

  1. حدود ۱۰٪ از ۵۰۰ را حساب می‌کنیم.
  2. .
  3. حدود ۵۰ کیلوگرم.

راه دوم: ۱۰٪ یعنی تقسیم بر ۱۰؛ پس یک صفر از ۵۰۰ بردار: ۵۰. این راه سریع‌تر است و برای هر تراز بالاتر یک صفر دیگر برمی‌داری (۵۰۰ ← ۵۰ ← ۵).

🧪 آزمایش در خانه: شبکهٔ غذایی از یک باغچه.

وسیله‌ها: باغچه یا پارک، دفتر، مداد رنگی، ساعت.

قبل از آزمایش حدس بزن: در ۱۰ دقیقه چند نوع جاندار می‌بینی و کدام‌ها را می‌توانی به هم وصل کنی؟

  1. ۱۰ دقیقه فقط از دور و بی‌سر و صدا نگاه کن و جانداران را بنویس (گیاه، حشره، پرنده). به هیچ جانداری دست نزن و چیزی را جمع نکن.
  2. عوامل غیرزنده را هم بنویس: خورشید، آب، خاک.
  3. اگر دیدی جانداری چیزی را می‌خورد (برای مثال پرنده‌ای حشره‌ای را)، با پیکان از خورده‌شده به خورنده بکش. اگر ندیدی، فقط چیزی را که مطمئنی بکش.
  4. تولیدکننده‌ها را سبز و مصرف‌کننده‌ها را زرد رنگ کن.
  5. بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: چند زنجیره به هم وصل می‌شوند و یک شبکه می‌سازند. دلیل: بیشتر جانداران بیش از یک چیز می‌خورند و بیش از یک جاندار آن‌ها را می‌خورد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: جانداران باغ را فقط تماشا کن. به حشره‌های نیش‌دار، عنکبوت‌ها و پرندگان وحشی دست نزن؛ هرگز قارچ یا گیاه ناشناخته را نکن، نچش و نخور. بعد از کار دست‌هایت را با صابون بشوی.

💭 آزمایش فکری: تصور کن همهٔ تجزیه‌کننده‌ها از یک جنگل ناپدید شوند. برگ‌های افتاده و جانوران مرده روی هم انباشته می‌شوند و مواد به خاک برنمی‌گردند. گیاهان کم‌کم مواد معدنی خاک را از دست می‌دهند. نتیجه: چرخهٔ مواد بدون تجزیه‌کننده‌ها کامل نمی‌شود.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم با دانش‌آموزان یک بوم‌سازگان کوچک مثل یک آبزی‌دان کوچک با گیاه، ماهی و خاک می‌سازد. دانش‌آموزان عامل‌های زنده و غیرزنده را فهرست می‌کنند و شبکهٔ غذایی آن را رسم می‌کنند؛ جانداران را معلم جابه‌جا می‌کند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در زنجیرهٔ «گیاه ← ملخ ← عنکبوت»، پیکان چه چیزی را نشان می‌دهد؟
۲این زنجیره را از تولیدکننده تا آخرین مصرف‌کننده مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳تولیدکنندگان یک مرتع ۷۰۰۰ کیلوگرم ماده دارند. تقریباً چند کیلوگرم به مصرف‌کنندگان اول می‌رسد؟
kg
۴هر مورد را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵تالاب شادگان چه نوع بوم‌سازگانی است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

یک زنجیرهٔ غذایی سه‌حلقه‌ای از یک باغچه بنویس و نقش هر جاندار را بگو.

در یک هرم، تولیدکنندگان ۲۰۰۰ کیلوگرم‌اند. دو تراز بعد چند کیلوگرم ماده هست؟

چرا اگر تجزیه‌کننده‌ها نباشند، گیاهان در درازمدت مشکل پیدا می‌کنند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهپیکان زنجیرهٔ غذایی از خورنده به خورده‌شده کشیده می‌شود.

پیکان جهت رفتن ماده و انرژی را نشان می‌دهد.

درستپیکان از خورده‌شده به خورنده می‌رود.

اشتباهتجزیه‌کننده‌ها جزو بوم‌سازگان نیستند، چون فقط بقایای مرده را می‌خورند.

تجزیه‌کننده‌ها مواد بقایا را به خاک، آب و هوا برمی‌گردانند و چرخهٔ مواد بدون آن‌ها کامل نمی‌شود.

درستتجزیه‌کننده‌ها بخش مهمی از بوم‌سازگان‌اند.

اشتباهتمام ماده و انرژی گیاه به آخرین مصرف‌کننده می‌رسد.

در هر تراز بیشتر ماده و انرژی کم می‌شود.

درستحدود ۱۰٪ از هر تراز به تراز بعد می‌رسد.

فراتر از کتابشبیه‌سازی شبکهٔ غذاییبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان بوم‌سازگان را با رایانه شبیه‌سازی می‌کنند: برای هر جاندار تعداد اولیه و غذای آن را وارد می‌کنند و ببینند اگر یک گونه کم شود چه می‌شود. حسگرها و دوربین‌های خودکار هم تعداد پرندگان یا دمای آب را ثبت می‌کنند و به این مدل‌ها داده می‌دهند. در دوره‌های یادستان می‌توانی با ESP32 حسگر دما و رطوبت را بخوانی و داده‌هایت را ثبت کنی. نتیجهٔ مدل فقط وقتی قابل اعتماد است که داده‌ها درست باشند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲روابط بین جانداران

این درس: صفحه‌های ۱۶۶ تا ۱۷۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. زنجیرهٔ غذایی در چه جهتی ماده و انرژی را منتقل می‌کند؟

۲. نقش تجزیه‌کننده چیست؟

جواب: ۱. از جاندار خورده‌شده به خورنده. ۲. تبدیل بقایا به مولکول‌های ساده و برگرداندن آن‌ها به خاک، آب و هوا.

سه نوع رابطه#

بین جانداران در هر بوم‌سازگان سه نوع ارتباط دیده می‌شود: همزیستی، شکار و شکارچی و رقابت.

همزیستی سه شکل دارد:

شکل چه کسی بهره می‌برد؟ مثال
همسفرگی یک جاندار بهره می‌برد و دیگری بهره یا زیانی نمی‌بیند گنجشکی که روی شاخهٔ درخت لانه می‌سازد: گنجشک جا پیدا می‌کند و درخت تقریباً اثری نمی‌بیند
همیاری هر دو بهره می‌برند باکتری‌های مفید روده و انسان: باکتری غذا و جا می‌گیرد و به گوارش ما کمک می‌کند (فصل ۱۱)
انگلی انگل بهره می‌برد و میزبان زیان می‌بیند کرم کدو در رودهٔ انسان (فصل ۱۳)

🧠 ترفند: برای پیدا کردن شکل همزیستی، برای هر طرف یک علامت بگذار: بهره (+)، زیان (−)، بی‌اثر (۰). دو مثبت یعنی همیاری، یک مثبت و یک صفر یعنی همسفرگی، یک مثبت و یک منفی یعنی انگلی. دلیل: هر سه تعریف فقط می‌گویند هر طرف بهره می‌برد، زیان می‌بیند یا اثری نمی‌بیند. شرط: فقط برای دو جانداری که با هم یا روی هم زندگی می‌کنند؛ شکار هم «مثبت و منفی» است، ولی شکارچی طعمه را می‌کشد و با آن زندگی نمی‌کند، پس انگل نیست.

گاهی همزیستی دو جاندار به تشکیل موجودی جدید می‌انجامد. گلسنگ از همزیستی قارچ و جلبک ساخته می‌شود: قارچ مواد معدنی را فراهم می‌کند و جلبک با فتوسنتز کربوهیدرات برای خودش و قارچ می‌سازد. بعضی گلسنگ‌ها به هوای آلوده حساس‌اند و می‌میرند؛ مرگ آن‌ها ممکن است دلیلی برای آلودگی هوا باشد. گلسنگ‌ها در تشکیل خاک از سنگ‌ها و تولید مواد رنگی و دارویی نقش دارند و غذای بعضی جانوران مثل گوزن‌اند.

شکار و شکارچی. شکار کردن راهی برای تأمین غذا در گوشت‌خواران است. بعضی شکارچی‌ها به دنبال طعمه می‌دوند (شیر)، بعضی در جای خود ثابت‌اند (شقایق دریایی). تعداد شکارچیانی که می‌توانند در یک بوم‌سازگان زندگی کنند به تعداد جانورانی بستگی دارد که شکار آن‌ها می‌شوند. جانورانی که شکار می‌شوند ویژگی‌هایی دارند که احتمال شکار شدن را کم می‌کند؛ از جمله استتار: جانور طوری قرار می‌گیرد که تشخیصش از زمینه دشوار است.

رقابت. وقتی جانداران نیازهای مشابه دارند و آن‌ها را از منابع مشترک تأمین می‌کنند، رقابت پیش می‌آید؛ مثلاً برای غذا، آب و جای زندگی. رقابت می‌تواند بین افراد یک گونه یا بین گونه‌های متفاوت باشد. راه‌هایی برای کاهش رقابت وجود دارد: جغد و شاهین هر دو از جوندگان کوچک تغذیه می‌کنند؛ ولی جغد در شب و شاهین در روز شکار می‌کند و تقسیم زمان رقابت را کم می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر همهٔ شکارچی‌های یک جنگل از بین بروند، جمعیت جانوران شکار چه می‌شود؟ آیا برای همیشه بیشتر می‌شود؟

جواب: در ابتدا بیشتر می‌شود، ولی گیاهان و غذای کافی برای شمار زیاد جانوران نیست؛ بعد غذا کم می‌شود، بعضی بیمار می‌شوند و جمعیت دوباره کم می‌شود. پس شکارچیان به تعادل کمک می‌کنند.

مثال ۱. کنه روی بدن گوزن می‌نشیند و خون او را می‌مکد. این رابطه چیست؟

  1. کنه بهره می‌برد.
  2. گوزن (میزبان) زیان می‌بیند.
  3. پس رابطه انگلی است.

مثال ۲. مرغ مگس‌خوار با منقار درازش از گل شهد می‌نوشد و گرده روی سرش می‌نشیند و به گل بعدی می‌رسد. این چه رابطه‌ای است؟

  1. مرغ مگس‌خوار غذا می‌گیرد (+).
  2. گل گرده‌افشانی می‌شود و می‌تواند دانه و میوه بسازد (+).
  3. هر دو بهره می‌برند: همیاری.

🧪 آزمایش در خانه: بازی استتار.

وسیله‌ها: کاغذ سبز، قهوه‌ای و سفید، قیچی سرگرد (با بزرگ‌تر)، یک تکه پارچه یا چمن سبز، ساعت.

قبل از آزمایش حدس بزن: کدام رنگ کاغذ دیرتر پیدا می‌شود؟

  1. از هر رنگ ۱۰ تکهٔ مربعی کوچک ببُر (با بزرگ‌تر).
  2. تکه‌ها را روی چمن یا پارچهٔ سبز پخش کن.
  3. یک نفر ۱۰ ثانیه نگاه کند و هر تکه‌ای را می‌بیند بردارد.
  4. تعداد هر رنگ را بشمار و همهٔ باقی‌ماندهٔ تکه‌ها را جمع کن؛ چیزی باقی نماند.

نتیجه: معمولاً تکه‌های سبز کمتر برداشته می‌شوند و سفید بیشتر. دلیل: هر چه رنگ با زمینه شبیه‌تر باشد، دیدنش سخت‌تر است. استتار همین کار را می‌کند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: قیچی را فقط با کمک بزرگ‌تر به کار ببر. تکه‌ها را بعد از بازی جمع کن تا به محیط نریزند و حیوانات آن را نخورند. به جانوران وحشی نزدیک نشو.

💭 آزمایش فکری: تصور کن جمعیت خرگوش‌ها در یک دشت زیاد می‌شود. روباه‌ها غذای بیشتری پیدا می‌کنند و تعدادشان بیشتر می‌شود. بعد خرگوش‌ها کم می‌شوند و روباه‌ها گرسنه می‌مانند و تعدادشان هم کم می‌شود. نتیجه: جمعیت شکار و شکارچی با هم بالا و پایین می‌روند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم زیر میکروسکوپ برش نازک یک گلسنگ را نشان می‌دهد تا دانش‌آموزان رشته‌های قارچ و یاخته‌های جلبک را ببینند. نمونه فقط توسط معلم جابه‌جا می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هر رابطه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۲گلسنگ از همزیستی چه جاندارانی ساخته شده است؟
۳اگر همهٔ شکارچی‌های یک منطقه حذف شوند، کدام نتیجه محتمل‌تر است؟
۴جغد در شب و شاهین در روز شکار می‌کند. این چه کمکی می‌کند؟
۵استتار چه کاری می‌کند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

رابطهٔ هر مورد را مشخص کن: الف) شپش روی سر انسان، ب) خزه‌ای که روی تنهٔ درخت رشد می‌کند و از درخت غذا نمی‌گیرد، پ) گاو و باکتری‌های شکمبه‌اش که گیاه را برای گاو گوارش می‌دهند و از آن غذا می‌گیرند.

چرا گلسنگ را نشانهٔ پاکی هوا می‌دانند؟

دو راه برای کاهش رقابت دو جانور با نیاز مشابه بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشکارچی‌ها فقط زیان می‌رسانند.

جمعیت شکار بدون شکارچی بیش از حد زیاد و غذا کم می‌شود.

درستشکارچی‌ها به تعادل کمک می‌کنند.

اشتباههمهٔ همزیستی‌ها برای هر دو طرف بهره دارد.

در همسفرگی فقط یک طرف بهره می‌برد و در انگلی میزبان زیان می‌بیند.

درستهمزیستی سه شکل دارد.

اشتباهرقابت فقط بین دو گونهٔ متفاوت رخ می‌دهد.

افراد یک گونه هم برای غذا و جا رقابت می‌کنند.

درسترقابت درون‌گونه‌ای و بین‌گونه‌ای هر دو وجود دارد.

فراتر از کتاباستتار و بینایی ماشینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران از استتار جانوران برای ساختن پوشش‌هایی الهام می‌گیرند که در محیط گم می‌شوند. در مقابل، برنامه‌های بینایی ماشین یاد می‌گیرند جانور استتارشده را در عکس پیدا کنند؛ این برنامه‌ها با هزاران عکس آموزش می‌بینند و هر بار دقیق‌تر می‌شوند. اگر می‌خواهی بدانی چنین برنامه‌ای چطور یاد می‌گیرد، یادگیری ماشین به زبان ساده را بخوان. جانور برای دیده نشدن تکامل یافته، و ماشین با داده برای دیدن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تنوع زیستی

این درس: صفحه‌های ۱۷۱ تا ۱۷۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. رقابت چه زمانی پیش می‌آید؟

۲. در فصل ۱۳ دیدی مرجان‌ها برای ساحل چه نقشی دارند؟

جواب: ۱. وقتی جانداران نیازهای مشابه دارند و از منابع مشترک تأمین می‌کنند. ۲. مثل موج‌شکن طبیعی انرژی موج را می‌گیرند و زیستگاه جانوران‌اند.

تنوع زیستی#

تنوع زیستی در تعریفی ساده یعنی تنوع گونه‌های جانداران و محیطی که این جانداران در آن زندگی می‌کنند. هر چه تعداد گونه‌ها در یک محیط بیشتر باشد، تنوع زیستی آن بیشتر است. برای مثال جنگلی که ۴۰ گونه جاندار در آن زندگی می‌کند، از باغی با ۱۲ گونه تنوع زیستی بیشتری دارد. تعداد افراد یک گونه ملاک تنوع زیستی نیست؛ ملاک تعداد گونه‌هاست.

جانداران نیازهای متفاوتی دارند و در زیستگاه‌هایی با آب‌وهوای متفاوت زندگی می‌کنند؛ پس تنوع محیط یعنی فراهم شدن زیستگاه برای انواع جانداران. ایران به دلیل محیط‌های متنوعش از کشورهایی است که تنوع زیستی زیادی دارد. بنا بر کتاب، تعداد گونه‌های گیاهی شناسایی‌شده در ایران تقریباً هم‌اندازهٔ کل گونه‌های گیاهی اروپاست، در حالی که اروپا حدود ۶ برابر ایران وسعت دارد (اروپا حدود ۱۰٫۲ و ایران حدود ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع).

قبل از ادامه، حدس بزن: باغچهٔ الف ۵۰۰ مورچه از یک گونه دارد و باغچهٔ ب ۱۰ نوع جانور مختلف با ۵۰ فرد در مجموع. کدام تنوع زیستی بیشتری دارد؟

جواب: باغچهٔ ب؛ چون ملاک تعداد گونه‌هاست، نه تعداد افراد.

🧠 ترفند: برای سنجیدن تنوع زیستی بپرس «چند نوع؟»، نه «چند تا؟». دلیل: تنوع یعنی گوناگونی؛ هزار مورچه از یک گونه فقط یک نوع است. شرط: برای مقایسهٔ منصفانه، دو جا را با اندازه و زمان یکسان بشمار (مثل همان ورق روزنامه و ۵ دقیقه در آزمایش پایین)، وگرنه جای بزرگ‌تر فقط چون بزرگ‌تر است نوع بیشتری نشان می‌دهد.

اهمیت تنوع زیستی. امروز مادهٔ اولیهٔ چند صد نوع دارو از جنگل‌های بارانی به دست می‌آید. حشراتی مثل کفشدوزک با خوردن آفت‌ها به حفظ گیاهان کمک می‌کنند و حشرات در گرده‌افشانی بسیاری از گیاهان نقش دارند. ویژگی‌های جانداران برای مهندسان هم الهام‌بخش است؛ مثلاً تار عنکبوت پروتئینی است، ولی اگر وزن برابری از تار و فولاد را مقایسه کنیم، تار چند برابر محکم‌تر است و مهندسان می‌خواهند موادی با استقامت و انعطاف مشابه و سبک بسازند. بعضی خوراکی‌ها مثل ماست و پنیر باکتری‌های مفید دارند (پروبیوتیک) و به سلامت روده کمک می‌کنند.

خطرها. تنوع زیستی امروز در طول میلیون‌ها سال شکل گرفته است. عوامل طبیعی مثل یخ‌بندان یا برخورد شهاب‌سنگ باعث نابودی بعضی گونه‌ها شده‌اند؛ ولی امروز فعالیت‌های انسانی مهم‌ترین خطر برای کاهش تنوع زیستی‌اند. وقتی می‌گوییم گونه‌ای منقرض شده، یعنی هیچ فرد زنده‌ای از آن گونه در طبیعت وجود ندارد؛ ببر مازندرانی نمونه‌ای از جانوران منقرض‌شده است. گاهی گونه‌های بیگانه (گونه‌هایی که به‌طور طبیعی در یک منطقه نبوده‌اند) رشد سریع دارند و منابع را بیشتر مصرف می‌کنند و مانع رشد گونه‌های بومی می‌شوند. مرجان‌های خلیج فارس خانه و منبع غذای بسیاری از جانوران‌اند و آلودگی آب می‌تواند باعث مرگ آن‌ها و رنگ‌پریدگی‌شان شود. بعضی گونه‌ها مانند سمندر لرستانی، خرس سیاه و ماهی کور غار در خطر انقراض‌اند.

عامل مثال نتیجه
فعالیت‌های انسانی آلودگی آب و هوا، تخریب جنگل کاهش گونه‌ها و زیستگاه
گونهٔ بیگانه گونهٔ تازه‌وارد با رشد سریع کاهش گونه‌های بومی
عوامل طبیعی یخ‌بندان، سقوط شهاب‌سنگ در گذشته انقراض‌هایی رخ داده

مثال ۱. در منطقهٔ الف ۴ گونه هست و از هر کدام ۲۵ فرد. در منطقهٔ ب ۱۲ گونه هست و روی هم ۶۰ فرد. تعداد افراد و تنوع زیستی دو منطقه را مقایسه کن.

  1. افراد الف: ؛ افراد ب: ۶۰. پس الف افراد بیشتری دارد.
  2. گونه‌ها: الف ۴ و ب ۱۲؛ ب سه برابر الف گونه دارد ().
  3. ملاک تنوع زیستی تعداد گونه‌هاست؛ پس ب تنوع زیستی بیشتری دارد، با اینکه افرادش کمترند.

مثال ۲. چرا تنوع محیط به تنوع زیستی کمک می‌کند؟

  1. هر زیستگاه برای نوعی جاندار مناسب است.
  2. هر چه زیستگاه‌ها بیشتر، گونه‌های بیشتری جا می‌گیرند.
  3. پس تنوع محیط تنوع زیستی را بیشتر می‌کند.

🧪 آزمایش در خانه: شمارش «نوع» در یک باغچه.

وسیله‌ها: یک ورق روزنامهٔ باز (حدود ⁦۵۰ × ۷۰⁩ سانتی‌متر)، دفتر، مداد، ساعت.

قبل از آزمایش حدس بزن: روی چمن مرتب کوتاه‌شده بیشتر «نوع» می‌بینی یا در گوشهٔ باغچه‌ای که رها شده؟

  1. ورق روزنامه را روی چمن کوتاه‌شده بینداز و ۵ دقیقه نگاه کن. هر «نوع» گیاه یا جانور متفاوتی که می‌بینی، با نام «نوع ۱»، «نوع ۲» و … بنویس و کنارش یک نشانه بکش (نام علمی لازم نیست).
  2. همین کار را در گوشه‌ای با گیاهان بیشتر انجام بده.
  3. تعداد نوع‌ها را مقایسه کن. چیزی را نکن و جانداری را لمس نکن.
  4. بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: معمولاً در جای متنوع‌تر نوع‌های بیشتری شمرده می‌شود. دلیل: گیاهان گوناگون زیستگاه‌های گوناگونی برای حشرات و جانوران درست می‌کنند. نتیجهٔ تو ممکن است فرق کند؛ فقط آنچه دیدی بنویس.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط از دور نگاه کن. به قارچ‌ها و گیاهان ناشناخته و حشرات نیش‌دار دست نزن و هیچ‌چیزی را نخور؛ بعد از کار دست‌هایت را با صابون بشوی.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک گونهٔ بیگانهٔ پرتکثیر وارد تالابی می‌شود و همهٔ غذای ماهی‌های بومی را می‌خورد. ماهی‌های بومی کم می‌شوند و پرنده‌هایی که از آن‌ها تغذیه می‌کردند هم می‌روند. نتیجه: اثر یک گونه روی زنجیره‌ها پخش می‌شود و تنوع زیستی را کم می‌کند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام باغچه تنوع زیستی بیشتری دارد؟
۲منطقهٔ الف ۳۶ گونه و منطقهٔ ب ۲۱ گونه دارد. الف چند گونه بیشتر دارد؟
گونه
۳هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴امروز مهم‌ترین خطر برای کاهش تنوع زیستی چیست؟
۵نشانهٔ آسیب‌دیدن مرجان‌های خلیج فارس چیست؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

دو فایدهٔ تنوع زیستی را با مثال بنویس.

منطقه‌ای ۴۵ گونه و منطقه‌ای دیگر ۳۰ گونه دارد. کدام تنوع بیشتری دارد و تفاوتشان چقدر است؟

چرا گونه‌های بیگانه ممکن است خطرناک باشند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههر چه تعداد افراد بیشتر، تنوع زیستی بیشتر است.

تنوع زیستی با تعداد گونه‌ها سنجیده می‌شود.

درستگونهٔ بیشتر یعنی تنوع زیستی بیشتر.

اشتباهانقراض یعنی تعداد گونه کم شده است.

انقراض یعنی هیچ فرد زنده‌ای از گونه در طبیعت نمانده است.

درستگونهٔ در خطر انقراض هنوز افرادی دارد.

اشتباهگونه‌های جدید در هر منطقه همیشه خوب‌اند و تنوع را زیاد می‌کنند.

گونهٔ بیگانهٔ پررشد می‌تواند گونه‌های بومی را کم کند.

درستقبل از آوردن گونهٔ تازه باید اثرش را بررسی کرد.

فراتر از کتابنگهبانان داده‌ای تنوع زیستیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

پژوهشگران برای شمردن گونه‌ها از دوربین‌های حسگردار در جنگل و ضبط صدا در تالاب استفاده می‌کنند و برنامه‌های هوش مصنوعی صدای پرنده‌ها و قورباغه‌ها را تشخیص می‌دهند. این کار به آن‌ها کمک می‌کند ببینند کدام گونه کم شده است. تو هم می‌توانی داده‌های ساده‌ای مثل تعداد نوع‌ها در باغچه را ثبت کنی. اگر بخواهی حسگر دما و رطوبت زیستگاه را با ESP32 بخوانی، دوره‌های یادستان را ببین. کمک به حفظ تنوع زیستی با دانستن شروع می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

پیکان زنجیرهٔ غذایی از کجا به کجا می‌رود؟

از جاندار خورده‌شده به خورنده، چون ماده و انرژی در این جهت می‌رود.

فرق همزیستی و انگلی چیست؟

انگلی یکی از سه شکل همزیستی است که در آن میزبان زیان می‌بیند؛ در همیاری هر دو بهره می‌برند.

تنوع زیستی یعنی تعداد افراد؟

نه؛ یعنی تنوع گونه‌ها. محیطی با گونه‌های بیشتر تنوع زیستی بیشتری دارد.

تجزیه‌کننده‌ها چه می‌کنند؟

قارچ‌ها و باکتری‌ها بقایا را تجزیه می‌کنند و مواد را به خاک، آب و هوا برمی‌گردانند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار