آموزش علوم نهم · فصل ۴

حرکت چیست، به زبان ساده

حرکت را با عدد توصیف کن: مسافت و جابه‌جایی، تندی و سرعت، و شتاب. می‌بینی چرا دور کامل پیست جابه‌جایی صفر دارد و چرا تندی ثابت در پیچ شتاب هم دارد.

صفحه‌های ۳۹ تا ۵۰ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • مسافت و جابه‌جایی را تعریف و مقایسه کنی
  • تندی و سرعت متوسط را حساب کنی و بین m/s و km/h تبدیل کنی
  • تندی و سرعت لحظه‌ای را از هم جدا کنی
  • شتاب متوسط را با جهت‌اش حساب و تفسیر کنی

پیش‌نیاز: بردار (ریاضی هشتم)، یکاهای طول و زمان، رابطهٔ تقسیم و ضرب

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱مسافت و جابه‌جایی

این درس: صفحه‌های ۴۰ تا ۴۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. بردار چیست و با پاره‌خط چه فرقی دارد؟ (ریاضی هشتم، فصل بردار و مختصات)

۲. ۲۵۰۰ متر چند کیلومتر است؟

جواب: ۱. بردار پاره‌خطی است که جهت هم دارد؛ پاره‌خط فقط طول دارد. ۲. کیلومتر.

همه‌چیز در حرکت است#

حتی جسمی که ساکن به‌نظر می‌رسد، حرکت می‌کند. زمین در هر ثانیه حدود ۳۰ کیلومتر را دور خورشید می‌پیماید، و اتم‌های نوک مداد روی میز در جای خود لرزش می‌کنند. برای اینکه حرکت را دقیق توصیف کنیم، باید چند کمیت فیزیکی را بشناسیم. اولی مسافت است و دومی جابه‌جایی.

فرض کن از خانه تا مدرسه راه می‌روی، ولی چون پیاده‌رو مستقیم نیست، چند بار می‌پیچی. طول کل راهی که پیموده‌ای، مسافت () است. حالا یک خط مستقیم از خانه (مبدأ) تا مدرسه (مقصد) بکش و جهتش را از مبدأ به مقصد بگذار. این بردار، جابه‌جایی () است. اندازهٔ جابه‌جایی کوتاه‌ترین فاصلهٔ مبدأ تا مقصد است.

کمیت چه می‌گوید جهت دارد؟
مسافت () طول کل مسیر طی‌شده ندارد
جابه‌جایی () فاصلهٔ مستقیم از شروع تا پایان دارد

هر دو برحسب متر () یا کیلومتر () اندازه گرفته می‌شوند. اما فرق مهمشان این است: مسافت همیشه جمع می‌شود و کم نمی‌شود، ولی جابه‌جایی فقط به شروع و پایان نگاه می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک دونده یک دور کامل پیست دایره‌ای را می‌دود و به همان نقطهٔ شروع برمی‌گردد. مسافتش چقدر است و جابه‌جاییِ او چقدر؟

جواب: مسافت برابر طول پیست است (مثلاً ۴۰۰ متر)، اما جابه‌جایی صفر است، چون شروع و پایان یکی است و بردار از یک نقطه به همان نقطه طول ندارد. مسافت هیچ‌وقت منفی یا صفر نمی‌شود وقتی جسم حرکت کرده است؛ جابه‌جایی می‌تواند صفر باشد.

مثال ۱. ۱۲۰ متر به شرق و بعد ۱۶۰ متر به شمال راه می‌روی. مسافت و اندازهٔ جابه‌جایی چقدر است؟

  1. مسافت: .
  2. جابه‌جایی وتر مثلث قائم‌الزاویه‌ای است که اضلاعش ۱۲۰ و ۱۶۰ است.
  3. (مثلث ۳-۴-۵ با ضریب ۴۰).
  4. جهت جابه‌جایی: به سمت شمال شرق.

مثال ۲. رضا ۵۰ متر به شرق می‌رود و بعد ۵۰ متر به غرب برمی‌گردد. مسافت و جابه‌جایی؟

  1. مسافت: .
  2. شروع و پایان یکی است، پس جابه‌جایی است.

🧠 ترفند: اگر جسم روی خط راست و بدون برگشتن حرکت کند، مسافت با اندازهٔ جابه‌جایی برابر است. دلیل: کوتاه‌ترین مسیر دو نقطه همان خط راست است. شرط: حتی یک بار هم نباید جهت را عوض کند؛ در غیر این صورت مسافت بیشتر می‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: قدم‌های تو.

وسیله‌ها: متر یا خط‌کش بلند، کاغذ، مداد، یک اتاق یا حیاط صاف (بدون دویدن و روی پله‌ها).

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر از در اتاق تا پنجره دور یک میز بچرخی، مسافت بیشتر است یا اندازهٔ جابه‌جایی؟ چند برابر؟

  1. ده قدم عادی بردار و فاصلهٔ اول تا آخر را با متر اندازه بگیر. این را بر ۱۰ تقسیم کن تا طول یک قدم به دست آید.
  2. از در تا پنجره را یک بار از مسیر مستقیم و یک بار دور میز راه برو. قدم‌ها را بشمار.
  3. مسافت هر مسیر را (تعداد قدم × طول یک قدم) حساب کن.
  4. فاصلهٔ مستقیم در تا پنجره را با متر اندازه بگیر؛ این اندازهٔ جابه‌جایی است.

نتیجه: مسافتِ مسیر دورِ میز بیشتر از فاصلهٔ مستقیم است و اندازهٔ جابه‌جایی در هر دو مسیر یکی است. دلیل: جابه‌جایی فقط به شروع و پایان بستگی دارد، ولی مسافت به شکل مسیر هم بستگی دارد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک ربات کوچک روی میز از نقطه‌ای شروع می‌کند، چند متر به جلو و چند متر به چپ می‌رود، بعد دور می‌زند و به شروع برمی‌گردد. چرخ‌هایش مسافت زیادی را شمرده‌اند ولی جابه‌جایی‌اش صفر است. نتیجه: ربات برای دانستن «کجا هستم» به جابه‌جایی نیاز دارد، نه فقط به مسافت.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دونده‌ای یک دور کامل یک پیست دایره‌ای را می‌دود و به نقطهٔ شروع برمی‌گردد. کدام جمله درست است؟
۲علی ۶۰ متر به شرق و سپس ۸۰ متر به شمال می‌رود. اندازهٔ جابه‌جایی‌اش چند متر است؟
m
۳سارا ۷۰ متر به غرب می‌رود و دوباره ۷۰ متر به شرق برمی‌گردد. اندازهٔ جابه‌جایی‌اش چند متر است؟
m
۴هر کمیت را به تعریفش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵در چه حالتی اندازهٔ جابه‌جایی با مسافت برابر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

۲۴۰۰ متر چند کیلومتر است؟ اگر کسی ۲٫۵ کیلومتر راه برود، چند متر رفته؟

مینا ۳۰ متر به شرق و بعد ۴۰ متر به شمال می‌رود. مسافت و اندازهٔ جابه‌جایی را بگو.

یک پیست دایره‌ای ۴۰۰ متر طول دارد. کسی دو دور کامل می‌دود. مسافت و اندازهٔ جابه‌جایی‌اش چقدر است؟

چرا اندازهٔ جابه‌جایی هیچ‌وقت از مسافت بیشتر نمی‌شود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهجابه‌جایی یعنی همان راهی که رفته‌ام.

راهی که رفته‌ای مسافت است؛ جابه‌جایی فقط شروع و پایان را وصل می‌کند.

درستمسافت طول کل مسیر و جابه‌جایی بردار مبدأ به مقصد است.

اشتباهاگر جابه‌جایی صفر باشد، یعنی جسم حرکت نکرده است.

ممکن است راه رفته باشد و به شروع برگشته باشد.

درستجابه‌جایی صفر یعنی شروع و پایان یکی است.

اشتباهمسافت می‌تواند منفی شود.

مسافت طول مسیر است و جمع می‌شود.

درستمسافت هیچ‌وقت منفی نیست؛ جهت را فقط در جابه‌جایی می‌گوییم.

فراتر از کتابجی‌پی‌اس و ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

جی‌پی‌اس گوشی تو دو چیز را حساب می‌کند: موقعیتت را نسبت به یک نقطه و مسیری که رفته‌ای. «مسافت پیموده‌شدهٔ امروز» از جمع کل مسیر می‌آید و «فاصلهٔ مستقیم تا خانه» همان اندازهٔ جابه‌جایی است. ربات‌ها هم با چرخ‌هایشان مسافت را می‌شمارند (به این کار شمارش چرخ می‌گویند)، اما برای دانستن اینکه کجا هستند، جهت را هم لازم دارند. در دورهٔ آیرو وقتی ربات را با حسگر برمی‌گردانی به نقطهٔ شروع، دقیقاً داری جابه‌جایی را صفر می‌کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲تندی متوسط و سرعت متوسط

این درس: صفحه‌های ۴۲ تا ۴۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ۳۶۰۰ ثانیه چند ساعت است؟

۲. مسافت و اندازهٔ جابه‌جایی چه فرقی دارند؟ (همین فصل)

جواب: ۱. یک ساعت. ۲. مسافت طول کل مسیر است و جهت ندارد؛ جابه‌جایی فاصلهٔ مستقیم شروع تا پایان با جهت است.

تندی متوسط#

دو دوچرخه‌سوار هر دو ۹۰۰ متر راه می‌روند. اولی ۷۵ ثانیه و دومی ۱۲۰ ثانیه طول می‌کشد. کدام «تندتر» رفته؟ برای مقایسه باید بدانیم در هر ثانیه چند متر پیموده‌اند. گالیله، دانشمند ایتالیایی، بیش از چهارصد سال پیش این کمیت را معرفی کرد:

یعنی تندی متوسط برابر است با مسافت پیموده‌شده تقسیم بر مدت زمان صرف‌شده. اگر مسافت برحسب متر و زمان برحسب ثانیه باشد، یکای تندی متر بر ثانیه () است. یکای دیگری هم هست: کیلومتر بر ساعت (). برای تبدیل:

یعنی از به در ۳٫۶ ضرب و برعکس بر ۳٫۶ تقسیم می‌کنیم. دلیلش: .

قبل از ادامه، حدس بزن: تندی متوسط دوچرخه‌سوار اول (۹۰۰ متر در ۷۵ ثانیه) چقدر است؟ حدود ده؟ بیست؟

جواب: . دومی . اولی تندتر بوده است. عدد ۱۲ یعنی او به‌طور متوسط در هر ثانیه ۱۲ متر را پیموده است. به : .

سرعت متوسط#

تندی متوسط جهت نمی‌گوید. وقتی بخواهیم جهت هم مهم باشد، از جابه‌جایی استفاده می‌کنیم:

سرعت متوسط جابه‌جایی تقسیم بر زمان است و چون جابه‌جایی بردار است، سرعت هم بردار است: اندازه و جهت دارد. جهت سرعت متوسط همان جهت جابه‌جایی است.

مثال ۱. مسیر جاده بین دو شهر ۱۴۰ کیلومتر است، اما فاصلهٔ مستقیمشان ۱۰۰ کیلومتر و به سمت شمال شرق است. خودرویی این مسیر را در ۲ ساعت می‌پیماید. تندی متوسط و سرعت متوسط چقدر است؟

  1. تندی متوسط: .
  2. سرعت متوسط: اندازه و جهت: به سمت شمال شرق.
  3. به : و .
  4. معنی: خودرو به‌طور متوسط ساعتی ۷۰ کیلومتر راه رفته، ولی ساعتی فقط ۵۰ کیلومتر به مقصد نزدیک شده است.

مثال ۲. یک دوچرخه‌سوار روی مسیر مستقیم شرقی ۳۶۰ متر را در ۴۰ ثانیه می‌رود. تندی و سرعت متوسطش؟

  1. چون مسیر مستقیم است و جهت را عوض نکرده، مسافت و اندازهٔ جابه‌جایی برابرند.
  2. . پس تندی متوسط و سرعت متوسط به سمت شرق است.

🧠 ترفند: برای تبدیل به بدون ماشین‌حساب: عدد را در ۴ ضرب کن و ۱۰ درصدِ حاصل را از آن کم کن (مثلاً ۱۵ m/s: ⁦۶۰ − ۶ = ۵۴⁩ km/h). دلیل: ۴ منهای ۱۰ درصدش دقیقاً ۳٫۶ است، پس جواب دقیق است. شرط: فقط برای تبدیل m/s به km/h؛ برای برعکس باید بر ۳٫۶ تقسیم کنی.

🧪 آزمایش در خانه: تندی راه رفتن.

وسیله‌ها: متر، گچ یا چسب کاغذی، زمان‌سنج گوشی، یک مسیر صاف و خالی (راهرو یا حیاط).

قبل از آزمایش حدس بزن: تندی عادی راه رفتنت چند متر بر ثانیه است؟ حدود ۱؟ ۵؟ ۱۰؟

  1. با متر فاصلهٔ ۱۰ متر را روی زمین علامت بزن.
  2. از علامت اول با راه رفتن عادی حرکت کن و دوستت زمان رسیدن به علامت دوم را بگیرد.
  3. همین کار را یک بار با راه رفتن تند (بدون دویدن) و یک بار دیگر تکرار کن.
  4. تندی را حساب کن: ۱۰ تقسیم بر زمان. با ضرب در ۳٫۶ به هم تبدیل کن.

نتیجه: برای راه رفتن عادی معمولاً بین ۱ و ۲ متر بر ثانیه به دست می‌آید (حدود ۴ تا ۷ کیلومتر بر ساعت). مثلاً ۸ ثانیه برای ۱۰ متر یعنی ۱٫۲۵ متر بر ثانیه. دلیل: تندی متوسط = مسافت ÷ زمان. اگر مسیر را رفت و برگشت می‌رفتی، تندی همان می‌ماند، ولی سرعت متوسط صفر می‌شد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن ۱۰۰ متر تا مغازه می‌روی و ۱۰۰ متر برمی‌گردی و کلاً ۲۰۰ ثانیه طول می‌کشد. نتیجه: تندی متوسطت است، اما چون به شروع برگشتی، جابه‌جایی صفر است و سرعت متوسطت صفر می‌شود. تندی و سرعت دو کمیت متفاوت‌اند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کسی ۲۰۰ متر تا مغازه می‌رود و دوباره به خانه برمی‌گردد (کل زمان ۴ دقیقه). کدام جمله درست است؟
۲دوچرخه‌سواری ۴۵۰ متر را در ۹۰ ثانیه می‌پیماید (مسیر مستقیم). تندی متوسطش چند متر بر ثانیه است؟
m/s
۳یک قایق ۹۰ کیلومتر بر ساعت می‌رود. این تندی چند متر بر ثانیه است؟
m/s
۴هر مورد را به تعریفش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵کسی ۱۵۰ متر به شمال می‌رود و ۵۰ متر به جنوب برمی‌گردد و کل زمان ۱۰۰ ثانیه است. اندازهٔ سرعت متوسطش چند متر بر ثانیه است؟
m/s

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

۲۷ کیلومتر بر ساعت چند متر بر ثانیه است؟

ورزشکاری ۲۴۰۰ متر را در ۸ دقیقه می‌دود. تندی متوسطش چند متر بر ثانیه و چند کیلومتر بر ساعت است؟

خودرویی مسیر ۱۸۰ کیلومتری جاده را در ۳ ساعت می‌رود، ولی فاصلهٔ مستقیم مبدأ و مقصد ۱۵۰ کیلومتر و به سمت شرق است. تندی متوسط و سرعت متوسط را بگو.

یک دونده تندی متوسط ۴ متر بر ثانیه دارد. در ۲ دقیقه چه مسافتی می‌دود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای تبدیل m/s به km/h باید بر ۳٫۶ تقسیم کرد.

از m/s به km/h ضرب در ۳٫۶ است؛ تقسیم برای برعکس.

درست⁦m/s × ۳٫۶ = km/h⁩ و ⁦km/h ÷ ۳٫۶ = m/s⁩.

اشتباهسرعت متوسط همیشه با تندی متوسط برابر است.

فقط وقتی جسم روی خط راست و بدون برگشتن برود برابرند.

درستسرعت متوسط جابه‌جایی بر زمان است و جهت دارد.

اشتباهتندی ۳۰ متر بر ثانیه یعنی در یک ثانیه ۳۰ متر پیموده است، پس تندی در طول حرکت همیشه ۳۰ بوده.

تندی متوسط یک میانگین است؛ ممکن است جسم گاهی تندتر و گاهی کندتر رفته باشد.

درستتندی متوسط فقط مقدار متوسط را می‌گوید.

فراتر از کتابگالیله و اندازه‌گیری حرکتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گالیله بیش از چهارصد سال پیش با آزمایش‌های ساده، مثل غلتاندن گوی روی سطح شیب‌دار، حرکت را اندازه گرفت و نتایجش را با عدد نوشت. این روش پایهٔ فیزیک جدید شد. امروز ردیاب‌های ورزشی و ساعت‌های هوشمند همین کار را می‌کنند: مسافتی را که دویده‌ای و زمانش را اندازه می‌گیرند و تندی متوسطت را نشان می‌دهند. در دورهٔ آیرو هم با حسگر فاصله و زمان می‌توانی تندی یک ربات را حساب کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تندی و سرعت لحظه‌ای

این درس: صفحه‌های ۴۷ تا ۴۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. تندی متوسط و سرعت متوسط چه فرقی دارند؟ (همین فصل)

۲. ۵۴ کیلومتر بر ساعت چند متر بر ثانیه است؟

جواب: ۱. تندی با مسافت و بدون جهت؛ سرعت با جابه‌جایی و با جهت. ۲. .

تندی در هر لحظه#

وقتی خودرویی پشت چراغ قرمز می‌ایستد، تندی‌اش صفر است. با سبز شدن چراغ، کم‌کم تندی زیاد می‌شود. تندی متوسط کل مسیر این تغییرها را نشان نمی‌دهد. چیزی که سرعت‌سنج خودرو در هر لحظه نشان می‌دهد، تندی لحظه‌ای است.

برای راحتی، «تندی لحظه‌ای» را معمولاً فقط «تندی» می‌گوییم. اگر تندی در تمام مسیر ثابت باشد، تندی متوسط و تندی لحظه‌ای برابرند. به این حالت حرکت یکنواخت روی خط راست می‌گوییم.

قبل از ادامه، حدس بزن: در شکل بالا، ردیف دوم را نگاه کن. جسم در ثانیهٔ اول بیشتر رفته یا در ثانیهٔ آخر؟

جواب: در ثانیهٔ آخر. فاصله‌ها بیشتر و بیشتر شده‌اند و یعنی تندی زیاد می‌شود. در ردیف اول فاصله‌ها برابرند، پس تندی ثابت است.

برای اندازه گرفتن تندی لحظه‌ای می‌توانیم زمان خیلی کوتاهی را در نظر بگیریم: هرچه بازهٔ زمانی کوتاه‌تر باشد، تندی متوسط به تندی لحظه‌ای نزدیک‌تر می‌شود.

سرعت لحظه‌ای#

در زندگی روزمره «تندی» و «سرعت» را به یک معنا می‌گوییم، اما در علوم فرق دارند. اگر فقط عدد را بدانیم («۴۰ کیلومتر بر ساعت»)، تندی را می‌دانیم. اگر عدد و جهت را بدانیم («۴۰ کیلومتر بر ساعت به سمت شمال»)، سرعت لحظه‌ای (که برای کوتاهی فقط «سرعت» می‌گوییم) را می‌دانیم. سرعت دو اطلاع می‌دهد: چقدر تند و به کدام سو.

مثال: دو دوچرخه‌سوار با تندی ۵ متر بر ثانیه به یک چهارراه می‌رسند، یکی از شمال و یکی از غرب. تندی‌شان برابر است، اما سرعتشان فرق دارد، چون جهتشان متفاوت است. برای پیش‌بینی برخورد، فقط تندی کافی نیست؛ سرعت لازم است.

مثال ۱. عکس‌های هر ثانیهٔ یک جسم نشان می‌دهد در ثانیه‌های ۰ تا ۴ جسم در مکان‌های ۰، ۳، ۶، ۹ و ۱۲ متر است. تندی در هر ثانیه چقدر است؟

  1. هر ثانیه ۳ متر پیش می‌رود: .
  2. تندی ثابت است، پس حرکت یکنواخت است و تندی لحظه‌ای با متوسط برابر.

مثال ۲. جسمی در لحظه‌های ۰، ۱، ۲، ۳ و ۴ ثانیه در مکان‌های ۰، ۱، ۴، ۹ و ۱۶ متر است. تندی متوسط در هر ثانیه چقدر است؟

  1. ثانیهٔ اول: .
  2. ثانیهٔ دوم: .
  3. ثانیهٔ سوم: و ثانیهٔ چهارم .
  4. تندی زیاد می‌شود: ۱، ۳، ۵، ۷.

🧠 ترفند: تندی‌سنج عدد ثابت می‌دهد؟ پس حتماً تندی ثابت است، اما سرعت نه الزاماً. دلیل: سرعت علاوه بر اندازه جهت هم دارد؛ در پیچ جاده تندی ثابت است و سرعت عوض می‌شود. شرط: مسیر باید خط راست باشد تا سرعت هم ثابت بماند.

🧪 آزمایش در خانه: ماشین اسباب‌بازی روی شیب.

وسیله‌ها: یک تخته یا کتاب بزرگ، چند کتاب برای شیب‌دادن (ارتفاع حداکثر ۱۵ سانتی‌متر)، یک ماشین اسباب‌بازی سبک، چسب کاغذی، متر، گوشی که فیلم آهسته یا ۳۰ فریم بر ثانیه ثبت کند.

قبل از آزمایش حدس بزن: ماشین نزدیک بالای شیب تندتر است یا نزدیک پایین شیب؟

  1. تخته را با کتاب‌ها شیب بده و پایین آن را با یک دیوار یا کتاب ببند.
  2. دو علامت فاصله ۱۰ سانتی‌متر نزدیک بالا و دو علامت دیگر با همان فاصله نزدیک پایین بچسبان.
  3. ماشین را رها کن و با گوشی فیلم بگیر. (از ماشین دور شو؛ نیازی به دویدن نیست.)
  4. در فیلم، تعداد فریم‌های بین دو علامت هر بخش را بشمار و بر ۳۰ تقسیم کن تا زمان به ثانیه به دست آید.
  5. تندی هر بخش را حساب کن: ۰٫۱ متر تقسیم بر زمان.

نتیجه: ماشین در پایین شیب تندتر از بالای شیب است. مثلاً اگر بالا ۱۰ سانتی‌متر در ۰٫۵ ثانیه برود یعنی ۰٫۲ متر بر ثانیه و پایین در ۰٫۲ ثانیه یعنی ۰٫۵ متر بر ثانیه. دلیل: تندی متوسط در بازهٔ کوتاه به تندی لحظهٔ آن نقطه نزدیک است و ماشین روی شیب تندتر می‌شود.

💭 آزمایش فکری: تصور کن خودرویی با تندی ثابت ۴۰ کیلومتر بر ساعت دور یک میدان دایره‌ای می‌چرخد. نتیجه: تندی ثابت است، اما جهت حرکت مدام عوض می‌شود، پس سرعت ثابت نیست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خودرویی در یک میدان دایره‌ای با تندی ثابت ۴۰ کیلومتر بر ساعت می‌چرخد. دربارهٔ سرعتش چه می‌گوییم؟
۲هر مفهوم را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳تندی‌سنج خودرویی ۵۴ کیلومتر بر ساعت را نشان می‌دهد. این تندی چند متر بر ثانیه است؟
m/s
۴کدام جمله «سرعت» را بیان می‌کند، نه فقط «تندی» را؟
۵خودرویی پشت چراغ قرمز ایستاده است. تندی لحظه‌ای‌اش چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

جسمی در لحظه‌های ۰، ۱، ۲ و ۳ ثانیه در مکان‌های ۰، ۵، ۱۰ و ۱۵ متر است. چه نوع حرکتی دارد و تندی‌اش چقدر است؟

جسمی در لحظه‌های ۰، ۱، ۲، ۳ ثانیه در مکان‌های ۰، ۲، ۶، ۱۲ متر است. تندی متوسط در هر ثانیه را بگو و نتیجه بگیر.

دو پهپاد هر دو با تندی ۱۲ متر بر ثانیه پرواز می‌کنند، یکی به شمال و دیگری به جنوب. سرعتشان برابر است؟ چرا؟

چرا مراقبان پرواز برای جلوگیری از برخورد دو هواپیما باید سرعت آن‌ها را بدانند، نه فقط تندی‌شان را؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهتندی‌سنج سرعت را نشان می‌دهد.

تندی‌سنج فقط عدد (اندازه) را نشان می‌دهد و جهت را نه.

درستتندی‌سنج تندی لحظه‌ای را نشان می‌دهد.

اشتباهاگر تندی ثابت است، سرعت هم ثابت است.

در پیچ جهت عوض می‌شود.

درستسرعت ثابت یعنی هم تندی هم جهت ثابت.

اشتباهایستادن یعنی تندی لحظه‌ای هیچ‌وقت صفر نمی‌شود.

در لحظهٔ ایستادن تندی صفر است.

درستتندی لحظه‌ای در لحظهٔ ایستادن صفر است.

فراتر از کتابدوربین‌های کنترل سرعت و حسگرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دوربین‌های کنترل سرعت راه‌ها تندی لحظه‌ای را اندازه می‌گیرند: بعضی با رادار، بعضی با اندازه‌گیری زمان بین دو نقطه که همان تندی متوسط در یک بازهٔ کوتاه است. در خودروهای خودران هم حسگرها سرعت (اندازه و جهت) خودروهای اطراف را می‌خوانند. اگر فقط تندی را بدانند، نمی‌توانند پیش‌بینی کنند خودرو کجا می‌رود. وقتی در دورهٔ آیرو حسگر فاصله را با زمان می‌خوانی، همین اندازه‌گیری را انجام می‌دهی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴شتاب متوسط

این درس: صفحه‌های ۴۹ تا ۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. سرعت با تندی چه فرقی دارد؟ (همین فصل)

۲. اگر سرعت اولیهٔ جسمی ۱۰ و سرعت ثانویه‌اش ۲۵ متر بر ثانیه (هر دو به شرق) باشد، تغییر سرعت چقدر است؟

جواب: ۱. سرعت جهت هم دارد. ۲. به سمت شرق.

وقتی سرعت عوض می‌شود#

در راه مدرسه گاهی تندتر می‌روی، گاهی آهسته‌تر و گاهی می‌ایستی یا می‌پیچی. هر بار که سرعتت عوض می‌شود (در اندازه یا در جهت)، می‌گوییم حرکتت شتاب دارد. شتاب نشان می‌دهد سرعت چقدر تند عوض می‌شود.

شتاب متوسط تغییر سرعت تقسیم بر مدت زمان تغییر است. یکایش از تقسیم بر می‌آید: متر بر مجذور ثانیه (). عدد یعنی سرعت در هر ثانیه ۳ متر بر ثانیه تغییر می‌کند: اگر جسم از سکون راه بیفتد و هم‌جهت تندتر شود، سرعتش پس از ثانیهٔ اول ۳، پس از ثانیهٔ دوم ۶ متر بر ثانیه و همین‌طور.

چون سرعت بردار است، شتاب هم بردار است و جهت دارد. جهت شتاب همان جهت تغییر سرعت است. اگر خودرو شرقی تندتر شود، شتاب به شرق است؛ اگر شرقی ترمز کند، شتاب به غرب است.

قبل از ادامه، حدس بزن: خودرویی شرقی از ۱۰ تا ۲۵ متر بر ثانیه در ۶ ثانیه تندتر شد. شتاب متوسطش چقدر است؟

جواب: تغییر سرعت به شرق است. شتاب: به سمت شرق. یعنی هر ثانیه ۲٫۵ متر بر ثانیه به سرعتش اضافه شده است.

مثال ۱. خودرویی شرقی با سرعت ۳۶ کیلومتر بر ساعت در ۶ ثانیه به ۹۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد. شتاب متوسطش؟

  1. تغییر سرعت: شرق.
  2. تبدیل: .
  3. به سمت شرق.

مثال ۲. خودرویی شرقی با ۲۰ متر بر ثانیه ترمز می‌کند و در ۴ ثانیه می‌ایستد. شتاب متوسط؟

  1. تغییر سرعت: (به شرق) یعنی ۲۰ متر بر ثانیه به غرب.
  2. (به شرق) یعنی به سمت غرب.
  3. شتاب خلاف جهت حرکت است چون خودرو کند شده.

مثال ۳. موتورسواری از حال سکون با شتاب شروع به حرکت می‌کند. بعد از چند ثانیه به می‌رسد؟

  1. رابطه را مرتب کن: .
  2. .

🧠 ترفند: ببین شتاب هم‌جهت حرکت است یا خلاف آن: هم‌جهت یعنی تندتر می‌شوی، خلاف جهت یعنی کندتر. دلیل: شتاب جهت تغییر سرعت است. شرط: روی خط راست درست است؛ در پیچ، شتاب حتی با تندی ثابت وجود دارد.

🧪 آزمایش در خانه: شتاب ماشین روی شیب.

وسیله‌ها: همان شیب و ماشین اسباب‌بازی و علامت‌های آزمایش قبل (ارتفاع شیب حداکثر ۱۵ سانتی‌متر)، گوشی با فیلم ۳۰ فریم بر ثانیه، ماشین‌حساب.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر تندی ماشین در پایین شیب سه برابر تندی بالا باشد، شتابش از بالا به پایین چگونه است؟

  1. شیب و علامت‌ها را آماده کن: دو علامت ۱۰ سانتی‌متری نزدیک بالا و دو علامت نزدیک پایین.
  2. ماشین را رها کن و فیلم بگیر.
  3. تندی بخش بالا () و پایین () را مثل آزمایش قبل حساب کن.
  4. زمان بین وسط بخش اول و وسط بخش دوم را از تعداد فریم‌ها بخوان ().
  5. شتاب را از حساب کن.

نتیجه: برای نمونه و و شتاب می‌دهد. عدد تو متفاوت است. دلیل: ماشین روی شیب دائم تندتر می‌شود و شتاب‌اش جهت شیب و رو به پایین است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن دوچرخه‌سواری عدد تندی‌اش را ثابت نگه دارد ولی فرمان را بپیچاند. نتیجه: تندی ثابت است اما جهت سرعت عوض می‌شود، پس شتاب دارد. شتاب فقط «تند شدن» نیست؛ هر تغییر سرعت است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خودرویی شرقی ترمز می‌کند و کند می‌شود. دربارهٔ شتابش چه می‌گوییم؟
۲سرعت خودرویی در ۴ ثانیه از صفر به ۲۰ متر بر ثانیه می‌رسد. شتاب متوسطش چند است؟
m/s²
۳شتاب یک دوچرخه است. چند ثانیه طول می‌کشد تا سرعتش از صفر به برسد؟
s
۴هر وضعیت را به شتابش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۵مراحل حل مسئلهٔ شتاب متوسط را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

سرعت دوچرخه‌ای در ۵ ثانیه از به (به شرق) می‌رسد. شتاب متوسطش؟

خودرویی شرقی در ۸ ثانیه از ۱۰۸ کیلومتر بر ساعت به ۳۶ کیلومتر بر ساعت می‌رسد. شتاب متوسطش را بگو.

چرا شتابِ یک خودرو که با تندی ثابت در پیچ جاده می‌رود صفر نیست؟

شتاب یک ماشین است و از سکون شروع می‌کند. بعد از ۴ ثانیه سرعتش چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهوقتی خودرو ترمز می‌کند شتاب ندارد.

سرعت تغییر می‌کند، پس شتاب دارد؛ فقط جهتش خلاف حرکت است.

درستکند شدن هم شتاب است.

اشتباهاگر سرعت لحظه‌ای صفر است، شتاب هم صفر است.

ممکن است جسم در همان لحظه در حال تغییر سرعت باشد.

درستشتاب به تغییر سرعت وابسته است، نه به خودِ سرعت.

اشتباهشتاب یعنی ۳ متر بر ثانیه می‌رود.

یکای شتاب است؛ تغییر سرعت در هر ثانیه را نشان می‌دهد.

درستهر ثانیه سرعت ۳ متر بر ثانیه عوض می‌شود.

فراتر از کتابشتاب‌سنج در گوشی و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گوشی تو یک حسگر کوچک به نام شتاب‌سنج دارد. وقتی گوشی را می‌چرخانی و صفحه خودکار می‌چرخد، همین حسگر شتاب را می‌خواند. ربات‌ها و پهپادها هم از آن استفاده می‌کنند تا بفهمند چقدر تند شده‌اند یا کج شده‌اند. اگر فقط تندی را می‌دانستند، نمی‌توانستند تعادل نگه دارند. در دورهٔ آیرو می‌توانی داده‌های شتاب‌سنج را بخوانی و ببینی با هر حرکت چه عددی می‌دهد.

ادامه در یادستان:سنسور فاصله را در شبیه‌ساز بساز

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

پرسش‌های رایج

جابه‌جایی صفر یعنی جسم حرکت نکرده؟

نه. ممکن است راه رفته و به نقطهٔ شروع برگشته باشد؛ جابه‌جایی فقط شروع و پایان را می‌بیند.

فرق تندی و سرعت چیست؟

تندی فقط عدد است. سرعت عدد و جهت دارد. دو دوچرخه با تندی برابر و جهت متفاوت سرعت‌های متفاوت دارند.

چرا شتاب بعضی وقت‌ها منفی می‌شود؟

یعنی خلاف جهتی که برای حرکت در نظر گرفته‌ایم. وقتی جسم کند می‌شود، شتاب خلاف جهت سرعت است.

چرا تبدیل m/s به km/h ضرب در ۳٫۶ است؟

چون هر متر ۰٫۰۰۱ کیلومتر و هر ثانیه ۱/۳۶۰۰ ساعت است؛ نسبتشان ۳٫۶ می‌شود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن