آموزش ریاضی هشتم · فصل ۵

بردار و مختصات، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری دو یا چند بردار را با رسم و با مختصات جمع کنی و بردار برایند را پیدا کنی، بردار صفر را بشناسی و یک بردار را به دو بردار تجزیه کنی. بعد عدد را در بردار ضرب می‌کنی و می‌بینی اندازه و جهت بردار چطور عوض می‌شود. آخر سر هر بردار را با دو بردار واحد و می‌نویسی و معادله‌های برداری را حل می‌کنی.

صفحه‌های ۶۹ تا ۸۲ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی جمع دو یا چند بردار را با روش مثلث و متوازی‌الاضلاع رسم کنی و با جمع مختصاتی حساب کنی.
  • می‌توانی یک بردار را به دو بردار تجزیه کنی و بردار صفر را در جمع بردارهای قرینه بشناسی.
  • می‌توانی عدد را در بردار ضرب کنی و بگویی اندازه و جهت بردار حاصل چه تغییری کرده است.
  • می‌توانی هر بردار را برحسب و بنویسی و معادله‌های برداری ساده را حل کنی.

پیش‌نیاز: از ریاضی هفتم (فصل ۸): بردار و اجزای آن، بردارهای مساوی و قرینه، مختصات نقطه و بردار به شکل ستونی و بردار انتقال؛ و جمع و ضرب عددهای صحیح و گویا.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱جمع بردارها

این درس: صفحه‌های ۷۰ تا ۷۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. بردار چه حرکتی را نشان می‌دهد؟
  2. نقطهٔ را با بردار انتقال بده. تصویرش کجاست؟

جواب: ۱) ۳ واحد به راست و ۲ واحد به پایین. ۲) عددهای متناظر را جمع کن: .

دو حرکت، یک میان‌بُر#

یک ربات تحویل‌دهنده در شهری با خیابان‌های شطرنجی از نقطهٔ راه می‌افتد. اول با بردار به می‌رود، بعد با بردار به . اگر ربات می‌توانست مستقیم پرواز کند، با چه برداری از به می‌رسید؟

روی شبکه (ستون‌ها طول و سطرها عرض‌اند؛ در مبدأ است):

در ستون ۳ و سطر ۴ است، پس بردار مستقیم است. این بردار کار دو بردار و را با هم انجام می‌دهد. به آن حاصل جمع یا برایند دو بردار می‌گوییم:

به این تساوی جمع برداری می‌گوییم. با عددها هم همین را می‌شود نوشت. به این جمع مختصاتی می‌گوییم: طول‌ها با هم و عرض‌ها با هم جمع می‌شوند.

روش مثلث: سر به ته#

برای رسم ، ابتدای را روی انتهای بگذار. برداری که از ابتدای به انتهای می‌رود، حاصل جمع است. سه بردار یک مثلث می‌سازند. با نام نقطه‌ها: .

روش متوازی‌الاضلاع: ابتدای مشترک#

گاهی دو بردار از یک نقطه شروع می‌شوند، مثل دو طنابی که یک قایق را می‌کشند. پارسال دیدی که بردارهای مساوی را می‌شود از هر نقطه‌ای رسم کرد. پس یک کپی از را سرِ می‌گذاریم و یک کپی از را سرِ . یک متوازی‌الاضلاع ساخته می‌شود و قطری که از نقطهٔ شروع می‌گذرد حاصل جمع است.

مثال ۱. و هر دو از شروع می‌شوند. برایندشان را پیدا کن.

اول تخمین بزن: حاصل حدوداً به کدام طرف است؟ هر دو بردار به راست و بالا می‌روند، پس برایند هم به راست و بالا می‌رود و از هر دو بلندتر است.

، ، و چهار رأس متوازی‌الاضلاع‌اند. قطر برایند است: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، به راست و بالاست.

از همین شکل یک نکته هم دیده می‌شود: از به هم از راه می‌شود رفت ( بعد ) و هم از راه ( بعد ). پس .

راه دوم. همهٔ این کار با جمع مختصاتی یک خط است. رسم کمک می‌کند جهت را ببینی؛ جمع مختصاتی سریع‌تر و دقیق‌تر است، و رایانه‌ها هم همین‌طور حساب می‌کنند.

جمع سه بردار و بردار صفر#

برای جمع سه بردار، آن‌ها را پشت سر هم سر به ته بگذار؛ ترتیبشان مهم نیست، چون مختصات‌ها به هر ترتیبی جمع شوند یک جواب می‌دهند.

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا حاصل جمع دو بردار همیشه از هر دوی آن‌ها بلندتر است؟

نه. اگر یک قدم جلو بروی و همان قدم را برگردی، جایی نرفته‌ای. جمع هر بردار با قرینه‌اش بردار صفر است: . دو نیروی برابر و خلاف هم هم یکدیگر را خنثی می‌کنند.

تجزیهٔ بردار#

برعکس جمع هم ممکن است: یک بردار را به صورت جمع دو بردار بنویسیم. به این کار تجزیهٔ بردار می‌گوییم.

مثال ۲. بردار را به جمع یک بردار افقی و یک بردار عمودی تجزیه کن.

افقی یعنی عرض صفر و عمودی یعنی طول صفر: . اگر راستاها را تعیین نکنیم، بی‌شمار جواب داریم، مثلاً یا .

مثال ۳. در تساوی ، و را پیدا کن.

طول‌ها: ، پس . عرض‌ها: ، پس . بررسی: .

🧠 ترفند: برای جمع چند بردار، همهٔ عددهای بالا را با هم و همهٔ عددهای پایین را با هم جمع کن؛ ترتیب و رسم لازم نیست. دلیل: هر بردار فقط «چند خانه افقی» و «چند خانه عمودی» است و جمع عددها به ترتیب بستگی ندارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳اگر باشد، چند است؟
۴دو بردار و از یک نقطه شروع شده‌اند. در روش متوازی‌الاضلاع، حاصل کدام است؟
۵حاصل جمع یک بردار با قرینه‌اش چیست؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

، و . حاصل را پیدا کن. آیا همان است؟

و را پیدا کن: .

بردار را (الف) به جمع یک بردار افقی و یک بردار عمودی، و (ب) به جمع دو بردار که یکی از آن‌ها است تجزیه کن.

رباتی از مبدأ با سه حرکت ، و جابه‌جا می‌شود. با یک حرکت مستقیم به کجا می‌رسید؟ با چه برداری به مبدأ برمی‌گردد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

عدد بالا را با عدد پایین همان بردار جمع کرده است. طول‌ها با طول‌ها و عرض‌ها با عرض‌ها جمع می‌شوند.

درست.

اشتباهدر روش مثلث، برایند را از انتهای به ابتدای رسم می‌کند.

این بردار خلاف جهت برایند است؛ یعنی قرینهٔ آن.

درستبرایند از ابتدای به انتهای است.

اشتباه«بردار ۳ واحدی و بردار ۴ واحدی با هم بردار ۷ واحدی می‌سازند.»

اندازه‌ها فقط وقتی جمع می‌شوند که دو بردار هم‌جهت باشند. اگر خلاف جهت باشند حاصل ۱ واحد است و در حالت‌های دیگر چیزی بین این دو.

درستاول جهت‌ها را ببین؛ برایند را با رسم یا مختصات پیدا کن.

فراتر از کتابپهپاد در بادبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک پهپاد را تصور کن که موتورهایش آن را با سرعت متر در ثانیه به شرق می‌برند، ولی باد هم با سرعت آن را به شمال هل می‌دهد. حرکت واقعی پهپاد برایند این دو بردار است: ؛ یعنی کمی به سمت شمال کج می‌شود. خلبان‌ها و برنامهٔ هدایت پهپادها برای رسیدن به مقصد، برداری را انتخاب می‌کنند که جمعش با بردار باد دقیقاً به مقصد برسد. ربات‌های چرخ‌دار هم برای پیدا کردن جای خودشان، حرکت‌های کوچک پشت سر هم را مثل همین درس جمع می‌کنند. اگر دوست داری رباتی بسازی که با این حساب‌ها حرکت کند، به آیرو سر بزن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ضرب عدد در بردار

این درس: صفحه‌های ۷۴ تا ۷۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. قرینهٔ بردار چیست؟
  2. حاصل برای چیست؟

جواب: ۱) ؛ هر دو عدد قرینه می‌شوند. ۲) .

سه قدم جلو، دو قدم عقب#

یک ربات کوچک روی صفحهٔ شطرنجی با هر بار اجرای فرمان «قدم» به اندازهٔ بردار جابه‌جا می‌شود. اگر این فرمان را سه بار پشت سر هم اجرا کند، جابه‌جایی‌اش است که آن را می‌نویسیم. اگر فرمان را دو بار برعکس (رو به عقب) اجرا کند، جابه‌جایی‌اش است.

بردار
طول
عرض
جهت — هم‌جهت خلاف جهت هم‌جهت
اندازه — ۳ برابر ۲ برابر نصف

قاعده: در ضرب یک عدد در بردار، آن عدد در طول و عرض بردار ضرب می‌شود.

  • اگر مثبت باشد، بردار حاصل هم‌جهت است.
  • اگر منفی باشد، بردار حاصل خلاف جهت است.
  • در هر دو حالت، اندازه به همان نسبت (بدون در نظر گرفتن علامت ) بزرگ یا کوچک می‌شود. همهٔ این بردارها با هم‌راستا هستند.

قرینهٔ هر بردار همان ضرب آن در است: .

قبل از ادامه، حدس بزن: بردار با بردار هم‌راستاست؟ اگر بله، چند برابر آن است؟

و ، پس . هم‌راستاست، سه برابر بلندتر و خلاف جهت.

مثال ۱. حاصل را پیدا کن.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ بین ۲ و ۳ است، پس طول بین ۸ و ۱۲ و عرض بین و است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، هر دو عدد در بازهٔ حدسمان‌اند.

ترکیب دو بردار#

حالا می‌توانیم ضرب و جمع را با هم داشته باشیم. تفریق هم یعنی جمع با قرینه: .

مثال ۲. و . حاصل و را پیدا کن.

  1. و .
  2. .
  3. .

برای رسم ، اول دو بردار و را رسم می‌کنی و بعد آن‌ها را با روش مثلث جمع می‌کنی.

راه دوم. را می‌شود هم حساب کرد: . ضرب سریع‌تر است، مخصوصاً برای عددهای بزرگ یا کسری که جمع تکراری ندارند.

معادله‌های برداری#

با بردارها هم می‌شود معادله حل کرد؛ کارها همان کارهای معادلهٔ عددی‌اند، فقط روی هر دو عدد بردار.

مثال ۳. بردار را از پیدا کن.

  1. بردار را از دو طرف کم کن: .
  2. دو طرف را در ضرب کن: .
  3. بررسی: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲بردار نسبت به چگونه است؟
۳اگر و باشد، کدام است؟
۴اگر باشد، طول (عدد بالای) چند است؟
۵کدام بردار با هم‌راستاست؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

برای ، بردارهای ، و را بنویس و بگو هر کدام هم‌جهت است یا خلاف جهت.

و . حاصل و را پیدا کن.

بردار را از معادلهٔ پیدا کن.

، و . با حدس و آزمایش، را به شکل بنویس.

بردار را از پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

عدد در هر دو مؤلفه ضرب می‌شود، نه فقط در اولی؛ وگرنه بردار کج می‌شود و دیگر هم‌راستا نیست.

درست.

اشتباه

. علامت عرض هم باید عوض شود.

درست.

اشتباه را از انتهای با بردار رسم می‌کند.

تفریق یعنی جمع با قرینه؛ باید را سر گذاشت.

درست.

فراتر از کتاببازی‌های رایانه‌ای و سرعتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بازی‌های رایانه‌ای، هر شخصیت یک بردار سرعت دارد، مثلاً خانه در هر ثانیه. اگر بازی بخواهد جای شخصیت را ۲ ثانیه بعد بداند، بردار سرعت را در ۲ ضرب می‌کند و به جای فعلی اضافه می‌کند: جای جدید = جای قبلی . وقتی شخصیت «دو برابر سریع» می‌شود، بردار در ۲ ضرب می‌شود؛ وقتی به دیوار می‌خورد و برمی‌گردد، بردار در یک عدد منفی ضرب می‌شود. حتی بزرگ‌نمایی یک تصویر هم ضرب عدد در بردار است: هر نقطهٔ تصویر از مرکز، در یک عدد ضرب می‌شود و همهٔ شکل بزرگ می‌شود بدون اینکه کج شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳بردارهای واحد مختصات

این درس: صفحه‌های ۷۸ تا ۸۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل و چیست؟
  2. نقطهٔ در کدام ناحیهٔ صفحهٔ مختصات است؟

جواب: ۱) و . ۲) طول منفی و عرض مثبت: ناحیهٔ دوم (بالا-چپ).

هر اندازه‌ای یک واحد دارد#

طول را با متر، جرم را با کیلوگرم و زمان را با ثانیه اندازه می‌گیریم. روی محور عددها هم یک «واحد» داریم: فاصلهٔ صفر تا ۱. هر عدد یعنی چند تا از این واحد.

برای بردارها هم واحد لازم است، ولی واحد بردار باید خودش بردار باشد. چون صفحهٔ مختصات دو محور دارد، دو واحد داریم:

  • : یک واحد روی محور طول‌ها، به راست.
  • : یک واحد روی محور عرض‌ها، به بالا.

به این دو بردارهای واحد مختصات می‌گوییم. حالا بردار را ببین: ۳ تا به راست و ۲ تا به بالا.

↑
↑
→ → →

قاعده: هر بردار برابر است با . طول، ضریب است و عرض، ضریب .

مثال ۱. این‌ها را به هر دو شکل بنویس: ، و .

  1. .
  2. ؛ چون طول صفر است، نمی‌آید.
  3. ؛ چون ندارد، عرض صفر است.

علامت‌ها و شکل تقریبی#

قبل از ادامه، حدس بزن: بردار به کدام طرف می‌رود؟

ضریب مثبت است، پس به راست؛ ضریب منفی است، پس به پایین. بردار به سمت راست-پایین می‌رود و افقی‌تر از عمودی است، چون ۲ از ۱ بزرگ‌تر است.

طول عرض جهت تقریبی
↗ راست-بالا
↖ چپ-بالا
↙ چپ-پایین
↘ راست-پایین

حساب با و #

با و مثل حرف‌های جبر کار می‌کنیم: ضریب‌های با هم و ضریب‌های با هم جمع می‌شوند، درست مثل جمله‌های متشابه.

مثال ۲. حاصل را پیدا کن.

اول تخمین بزن: جواب به کدام طرف است؟ ها همه مثبت‌اند، پس به راست؛ ها: و ، پس به پایین.

  1. پخش کن: .
  2. متشابه‌ها: .
  3. به شکل مختصاتی: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، راست-پایین.

معادلهٔ برداری با و #

مثال ۳. را از پیدا کن.

راه اول: همه را مختصاتی کن. ، پس . بنابراین و .

راه دوم: همه را با و بنویس. . پس و .

هر دو یک جواب‌اند. راه اول برای حساب سریع‌تر است، چون جای عددها مشخص است و چیزی جا نمی‌افتد. راه دوم وقتی بیشتر داده‌ها با و نوشته شده‌اند تبدیل کمتری لازم دارد.

🧠 ترفند: برای نوشتن یک بردار با و ، عدد بالا را جلوی و عدد پایین را جلوی بگذار و علامت‌ها را همان‌طور نگه دار. دلیل: ، و این برای هر عدد مثبت، منفی یا صفر درست است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱بردار برحسب و کدام است؟
۲بردار به شکل مختصاتی کدام است؟
۳اگر باشد، چند است؟
۴برداری که ضریب آن منفی و ضریب آن مثبت است، تقریباً به کدام سمت است؟
۵جواب معادلهٔ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

این بردارها را برحسب و بنویس: ، ، .

و . بردار را با دو روش پیدا کن.

را از معادلهٔ پیدا کن.

رباتی فقط دو فرمان می‌شناسد: (یک خانه به راست) و (یک خانه به بالا)، و می‌تواند هر فرمان را چند بار یا برعکس اجرا کند. برای رسیدن از به چه برداری لازم است؟ آن را با و بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

جای طول و عرض عوض شده است. عدد بالا (طول) همیشه ضریب است.

درست.

اشتباه

روی محور طول‌هاست، یعنی افقی. بردار عمودی است و همان است.

درست و .

اشتباه

و هم‌جنس نیستند، مثل و در جبر؛ جمعشان یک بردار است، نه یک عدد.

درست.

فراتر از کتاببردار واحد سوم و دنیای سه‌بعدیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

صفحهٔ کاغذ دو جهت دارد، ولی دنیای ما سه جهت دارد: چپ و راست، جلو و عقب، بالا و پایین. برای همین در فیزیک و در برنامه‌های طراحی سه‌بعدی، بردار واحد سومی به نام هم داریم که بر هر دو محور دیگر عمود است. هر نقطه در فضا با سه عدد نوشته می‌شود، مثل . چاپگرهای سه‌بعدی دقیقاً همین‌طور کار می‌کنند: سرِ چاپگر با فرمان‌هایی شبیه «این‌قدر روی محور ، این‌قدر روی ، این‌قدر روی » حرکت می‌کند. اگر دوست داری ببینی یک مدل سه‌بعدی چطور به لایه‌ها و حرکت‌ها تبدیل می‌شود، لایه را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق جمع برداری و جمع مختصاتی چیست؟

هر دو یک کار را نشان می‌دهند. جمع برداری با نام بردارها نوشته می‌شود، مثل ، و برای رسم و استدلال است. جمع مختصاتی با عددها نوشته می‌شود، مثل ، و برای حساب کردن است.

روش مثلث بهتر است یا متوازی‌الاضلاع؟

هر دو یک جواب می‌دهند. اگر بردارها پشت سر هم‌اند (مثل دو حرکت)، روش مثلث طبیعی است. اگر از یک نقطه شروع می‌شوند (مثل دو نیرو روی یک جسم)، متوازی‌الاضلاع راحت‌تر است. برای سه بردار یا بیشتر، سر به ته گذاشتن پشت سر هم ساده‌تر است.

چرا ضرب عدد در بردار راستا را عوض نمی‌کند؟

چون طول و عرض هر دو در یک عدد ضرب می‌شوند و نسبتشان ثابت می‌ماند. به ازای هر ۲ خانه به راست ۱ خانه بالا می‌رود؛ هم به ازای هر ۲ خانه به راست ۱ خانه بالا می‌رود. فقط علامت منفی می‌تواند جهت را برعکس کند، ولی روی همان خط.

آیا و همان محورهای و هستند؟

نه دقیقاً. محور یک خط بی‌پایان است، ولی و دو بردار یک‌واحدی روی این محورها هستند که از مبدأ به سمت مثبت می‌روند. مثل اینکه محور یک خط‌کش بلند باشد و فقط فاصلهٔ صفر تا ۱ روی آن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره