آموزش ریاضی هشتم · فصل ۱

عددهای صحیح و گویا، به زبان ساده

این فصل از عددهای صحیحِ سال گذشته شروع می‌کند و با ترتیب عملیات و راه‌های کوتاه محاسبه آن‌ها را مرور می‌کند. بعد عددهای بین عددهای صحیح را می‌شناسی: عددهای گویا، که هر کدام را می‌شود به صورت کسری با صورت و مخرج صحیح نوشت. یاد می‌گیری آن‌ها را روی محور بگذاری، مقایسه کنی، جمع و تفریق کنی و با کمک معکوس ضرب و تقسیم کنی.

صفحه‌های ۱ تا ۱۸ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عبارت‌های عددی با عددهای صحیح را با رعایت ترتیب عملیات و با راه‌های کوتاه حساب کنی.
  • می‌توانی عدد گویا را تعریف کنی، آن را روی محور نشان دهی و چند عدد گویا را مقایسه و مرتب کنی.
  • می‌توانی عددهای گویا، از جمله عددهای مخلوط و اعشاری منفی، را جمع و تفریق کنی.
  • می‌توانی معکوس یک عدد را پیدا کنی و عددهای گویا را ضرب و تقسیم کنی.

پیش‌نیاز: عددهای صحیح و قانون علامت از ریاضی هفتم، و کسرهای مساوی، ساده کردن و ک.م.م برای هم‌مخرج کردن.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱یادآوری عددهای صحیح

این درس: صفحه‌های ۲ تا ۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: (۱) ؛ از سه واحد به راست برو. (۲) ؛ دو عدد هم‌علامت‌اند، پس حاصل ضرب مثبت است. این فصل با همین عددهای صحیحِ سال گذشته شروع می‌شود و بعد به کسرهای منفی می‌رسد.

حساب یک بازی#

در یک بازی رایانه‌ای، هر سکهٔ طلایی که بگیری ۵ امتیاز دارد و هر بار که به مانع بخوری ۳ امتیاز از دست می‌دهی. امتیاز تو الان است. بعد ۴ بار به مانع می‌خوری. امتیاز تازه چند است؟

قبل از هر حسابی، حرکت را روی محور ببین. هر بار که به مانع می‌خوری، ۳ خانه به چپ می‌روی:

پایان ← ← ← شروع

پس امتیاز تازه است. همین را با نماد بنویس:

دقت کن که اول ضرب انجام شد و بعد جمع. اگر از چپ به راست حساب می‌کردی، و بعد می‌شد، که با محور نمی‌خواند.

ترتیب انجام عملیات#

ترتیب را از سال گذشته داری و برای عددهای منفی هم همان است:

  1. اول داخل پرانتز (اگر پرانتز تو در تو بود، از داخلی‌ترین).
  2. بعد توان.
  3. بعد ضرب و تقسیم، از چپ به راست.
  4. آخر جمع و تفریق، از چپ به راست.

مثال ۱. را حساب کن.

ضرب و تقسیم هم‌رتبه‌اند، پس از چپ به راست: ، بعد . جواب است. اگر اول را حساب کنی، به می‌رسی که جواب دیگری است؛ این ترتیب غلط است.

مثال ۲. را حساب کن.

  1. داخلی‌ترین پرانتز: .
  2. پرانتز بیرونی: .
  3. ضرب: .
  4. تفریق: .

یک عبارت، چند راه#

در یک عبارت طولانی که فقط جمع و تفریق دارد، می‌توانی جمله‌ها را با علامتشان جابه‌جا کنی، چون تفریق یعنی جمع با قرینه و ترتیب جمع مهم نیست.

مثال ۳.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ منفی‌ها حدود و هستند، یعنی حدود ؛ مثبت‌ها حدود و ، یعنی حدود . پس جواب نزدیک است.

راه اول، مثبت‌ها با هم و منفی‌ها با هم: و ، پس .

راه دوم، از چپ به راست: ، بعد ، بعد .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، دقیقاً . راه اول سریع‌تر است، چون و با هم عدد رُند می‌سازند و و عدد رُند . قبل از حساب، دنبال جفت‌هایی بگرد که عدد رُند می‌سازند.

جفت‌کردن عددهای قرینه#

قبل از ادامه، حدس بزن: حاصل جمع همهٔ عددهای صحیح از تا چند است؟

بیشتر بچه‌ها فکر می‌کنند باید ۴۳ عدد را یکی‌یکی جمع کنند. لازم نیست. با جفت می‌شود و حاصلشان صفر است؛ با همین‌طور؛ تا با . صفر هم چیزی اضافه نمی‌کند. فقط و جفت ندارند، پس جواب است.

🧠 ترفند: مجموع همهٔ عددهای صحیح از تا همیشه صفر است. دلیل: هر عدد با قرینه‌اش جفت می‌شود و مجموع هر عدد با قرینه‌اش صفر است. اگر دو طرف نابرابر بودند، فقط عددهای بی‌جفت را جمع کن.

چه علامتی بگذاریم؟#

مثال ۴. در جاهای خالی یا بگذار تا حاصل بیشترین مقدار ممکن شود:

برای بزرگ شدن، عدد مثبت را اضافه کن و عدد منفی را کم کن (کم کردن یک منفی یعنی اضافه کردن قرینهٔ مثبتش):

برای کمترین مقدار برعکس عمل کن: .

طبیعی، صحیح، و جای هر عدد#

عددهای طبیعی هستند. عددهای صحیح، طبیعی‌ها و صفر و قرینهٔ طبیعی‌ها هستند: . هر عدد طبیعی صحیح است، ولی و صحیح‌اند و طبیعی نیستند. عبارت‌هایی مثل یا یا هم در اصل یک عددند: و و ؛ پس طبیعی‌اند. ولی و اصلاً صحیح نیستند. درس بعد می‌بینی این عددها در کدام دسته جا می‌گیرند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل چند است؟
۳کدام عدد صحیح است ولی طبیعی نیست؟
۴حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را به دست بیاور.

حاصل جمع همهٔ عددهای صحیح از تا را بدون جمع کردن یکی‌یکی پیدا کن.

در جاهای خالی یا بگذار تا حاصل (الف) بیشترین (ب) کمترین مقدار ممکن شود:

حاصل را به دست بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

تقسیم بر جمع و تفریق مقدم است؛ اینجا اول تفریق انجام شده است.

درست

اشتباه

ضرب بر تقسیم مقدم نیست؛ این دو هم‌رتبه‌اند و از چپ به راست انجام می‌شوند.

درست

اشتباه

کم کردن یک عدد منفی یعنی جمع با قرینه‌اش، نه کم کردن ۵.

درست

فراتر از کتابماشین‌حسابی که ترتیب را نمی‌داندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ماشین‌حساب‌های ساده و ارزان معمولاً هر عمل را همان لحظه که دکمه‌اش را می‌زنی انجام می‌دهند، یعنی از چپ به راست. اگر روی چنین ماشین‌حسابی را بزنی، اول را حساب می‌کند و بعد را نشان می‌دهد. ماشین‌حساب مهندسی، که کل عبارت را با هم می‌خواند، ترتیب عملیات را رعایت می‌کند و جواب درست را می‌دهد. پس قبل از اعتماد به جواب ماشین‌حساب، با یک عبارت کوچک امتحانش کن. زبان‌های برنامه‌نویسی هم همین ترتیب را دارند: اگر در پایتون بنویسی -2 + 4 * -3، رایانه اول ضرب را انجام می‌دهد و را چاپ می‌کند، درست مثل حساب بازی که در این درس دیدی. برنامه‌نویس‌ها وقتی شک دارند، پرانتز می‌گذارند تا ترتیب برای هر خواننده‌ای روشن باشد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲معرفی عددهای گویا

این درس: صفحه‌های ۶ تا ۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. کسر را ساده کن.
  2. قرینهٔ چند است؟

جواب: (۱) صورت و مخرج را بر ۶ تقسیم کن: . (۲) ؛ قرینهٔ هر عدد، هم‌فاصله با آن در طرف دیگر صفر است. در این درس هر دو ایده را با هم به کار می‌بری: قرینهٔ یک کسر.

عددهای بین عددهای صحیح#

یک دماسنج دیجیتال در یخچال، دما را درجه نشان می‌دهد. این عدد صحیح نیست؛ بین و است، درست وسط آن‌ها. یعنی همان ، ولی در سمت منفی: .

فاصلهٔ هر دو عدد صحیحِ کنار هم را به دو قسمت مساوی تقسیم کن. محور این‌طور می‌شود:

• • • • • • • • •

قرینهٔ است و قرینهٔ . پس هر کسری که سال‌های قبل دیده‌ای، یک قرینه هم دارد که همان‌قدر از صفر دور است، ولی سمت چپ.

عدد مخلوط منفی هم همین‌طور است: یعنی قرینهٔ ، که همان است. برای تبدیل، علامت را کنار بگذار، عدد مخلوط را مثل همیشه کسر کن و بعد علامت را برگردان: ، چون .

عدد گویا#

تعریف. اگر عددی را بشود به شکل کسر نوشت، که در آن و عدد صحیح‌اند و ، آن عدد را عدد گویا می‌نامیم.

چند مثال:

  • گویاست ( و ).
  • و و ؛ پس هر عدد صحیح گویاست.
  • و ؛ پس عددهای اعشاری که می‌شناسی هم گویا هستند.
  • عدد نیست، چون تقسیم بر صفر معنا ندارد. شرط برای همین است.

دسته‌ها توی هم جا می‌گیرند: هر عدد طبیعی صحیح است و هر عدد صحیح گویاست. برعکسش درست نیست: گویاست ولی صحیح نیست.

عدد طبیعی صحیح گویا
✔ ✔ ✔
✘ ✔ ✔
✘ ✔ ✔
✘ ✘ ✔
✔ ✔ ✔

ردیف آخر را ببین: ظاهرش کسر است، ولی مقدارش است. دسته را مقدار عدد تعیین می‌کند، نه شکل نوشتنش.

یک عدد، چند شکل#

یعنی قرینهٔ . حالا یعنی و یعنی . از قانون علامت تقسیم می‌دانی هر دو منفی‌اند و اندازه‌شان همان است. پس:

ولی اگر صورت و مخرج هر دو منفی باشند، حاصل مثبت است: .

کسرهای مساوی هم مثل قبل ساخته می‌شوند: صورت و مخرج را در یک عدد غیرصفر ضرب یا بر آن تقسیم کن. روی محور، و و یک نقطه‌اند.

مثال ۱. در تساوی مقدار را پیدا کن.

  1. مخرج از ۸ به ۲۴ رسیده، یعنی در ۳ ضرب شده: .
  2. صورت هم باید در ۳ ضرب شود: .
  3. پس . بررسی: را بر ۳ ساده کن، می‌شود.

مثال ۲. را ساده کن. ب.م.م ۴۵ و ۶۰ برابر ۱۵ است: .

کوچک‌تر یا بزرگ‌تر؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام بزرگ‌تر است، یا ؟

بیشتر بچه‌ها می‌گویند ، چون از بزرگ‌تر است. ولی در سمت منفی، هر عددی که از صفر دورتر باشد، چپ‌تر و در نتیجه کوچک‌تر است. هم‌مخرج کن: و . نُه دوازدهم از صفر دورتر است، پس و جواب درست است.

راه دوم، با اعشار: و . این راه وقتی سریع‌تر است که تقسیم‌ها کوتاه باشند؛ هم‌مخرج کردن همیشه دقیق است.

مثال ۳. بین کدام دو عدد صحیح است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ کمی بیشتر از است، پس کمی چپ‌تر از است.

دقیق: ، پس و . این عدد بین و است. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

🧠 ترفند: از دو عدد منفی، آن که بدون علامتش بزرگ‌تر است، خودش کوچک‌تر است. دلیل: هرچه بدون علامت بزرگ‌تر باشد، از صفر دورتر و روی محور چپ‌تر است. شرط: فقط وقتی هر دو منفی‌اند؛ یک عدد منفی همیشه از یک عدد مثبت کوچک‌تر است.

بی‌شمار عدد بین دو عدد#

بین ۲ و ۳ چند کسر هست؟ اگر فاصله را ۱۰ قسمت کنی، را داری. اگر ۱۰۰ قسمت کنی، تا را. هر بار می‌توانی تقسیم را ریزتر کنی، پس بین هر دو عدد گویا بی‌شمار عدد گویا هست. این برای سمت منفی هم درست است.

مثال ۴. سه عدد گویا بین و بنویس. هم‌مخرج کن: و . بینشان عددی با مخرج ۱۲ نیست، پس صورت و مخرج را در ۴ ضرب کن: و . حالا و و بینشان هستند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام با برابر است؟
۲کدام عدد از همه کوچک‌تر است؟
۳در تساوی ، مقدار چند است؟
۴کدام یک عدد گویا نیست؟
۵ بین کدام دو عدد صحیح است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را به کسر تبدیل کن و بگو بین کدام دو عدد صحیح است.

این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ، ،

سه عدد گویا بین و بنویس.

در تساوی مقدار را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«، چون .»

در سمت منفی، عددی که از صفر دورتر است کوچک‌تر است. مقایسهٔ بدون علامت، جهت را برعکس می‌کند.

درست

اشتباه« منفی است، چون دو تا منفی دارد.»

تقسیم دو عدد منفی، مثل ضربشان، مثبت است.

درست

اشتباه« بین و است.»

عدد مخلوط منفی قرینهٔ است و از هم دورتر از صفر است.

درست بین و است.

فراتر از کتابعددهایی که گویا نیستندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اسم «گویا» از اینجا می‌آید که این عددها را می‌شود با نسبت دو عدد صحیح «گفت». فیثاغورسی‌های یونان باستان فکر می‌کردند هر طولی در جهان را می‌شود همین‌طور نوشت. بعد یکی از آن‌ها نشان داد که قطر مربعی به ضلع ۱ را نمی‌شود به صورت نوشت، هر قدر هم و را بزرگ بگیری. چنین عددهایی را بعدها «گنگ» نامیدند و در سال‌های بعد با آن‌ها آشنا می‌شوی. با این حال رایانه‌ها فقط با عددهای گویا کار می‌کنند: هر عدد اعشاری در حافظهٔ رایانه تعداد محدودی رقم دارد، پس در واقع یک کسر است. برای همین است که ماشین‌حساب جذر ۲ را فقط تقریبی نشان می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع و تفریق عددهای گویا

این درس: صفحه‌های ۱۰ تا ۱۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: (۱) هم‌مخرج کن: . (۲) کم کردن یعنی اضافه کردن : . جمع و تفریق عددهای گویا دقیقاً از همین دو مهارت ساخته می‌شود.

حرکت روی محور#

آب یک مخزن دو بار تغییر کرد. اول سطحش متر بالا رفت، بعد متر پایین آمد. روی هم چقدر تغییر کرد؟

روی محوری که به نصف‌ها تقسیم شده، از صفر شروع کن: یک نصف به راست، بعد سه نصف به چپ.

پایان ← شروع →

به رسیدی: . یعنی سطح آب روی هم یک متر پایین آمده است.

حالا همین را با صورت‌ها ببین. هر دو کسر «نصف» هستند. یک نصفِ مثبت و سه نصفِ منفی، روی هم می‌شوند نصف، یعنی .

مخرج‌های مساوی#

وقتی مخرج‌ها یکی‌اند، صورت‌ها را مثل عددهای صحیح جمع یا تفریق کن و مخرج را نگه دار:

تفریق را مثل سال گذشته به جمع با قرینه تبدیل کن:

مخرج‌های متفاوت#

اول کسرها را هم‌مخرج کن؛ بهترین مخرج، ک.م.م دو مخرج است.

مثال ۱.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ حدود است و برابر . پس جواب کمی منفی و نزدیک صفر است.

  1. ک.م.م ۶ و ۴ برابر ۱۲ است.
  2. و .
  3. .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی منفی و نزدیک صفر.

مثال ۲.

  1. ک.م.م ۸ و ۱۲ برابر ۲۴ است.
  2. .

عدد مخلوط منفی#

قبل از ادامه، حدس بزن: با کدام برابر است، یا ؟

قرینهٔ است، و . قرینهٔ هر دو تکه را بگیر: . روی محور هم معلوم است: از چپ‌تر است، نه راست‌تر.

مثال ۳.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ و ، پس جواب حدود یا کمی کمتر است.

راه اول، تبدیل به کسر:

  1. و .
  2. هم‌مخرج با ۱۲: .
  3. .

راه دوم، جدا کردن بخش صحیح و کسری:

  1. .
  2. صحیح‌ها: . کسرها: .
  3. .

با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از . راه دوم با عددهای کوچک‌تری کار می‌کند و وقتی بخش‌های صحیح بزرگ‌اند سریع‌تر است. راه اول مطمئن‌تر است وقتی کسرها علامت مختلف دارند.

🧠 ترفند: هر عدد مخلوط منفی را به صورت «صحیح منفی» به‌علاوهٔ «کسر منفی» بشکن: . دلیل: علامت منفی پشت کل عدد است، پس قرینهٔ هر دو تکه را می‌گیرد. شرط: علامت پشت عدد مخلوط باشد.

اعشار و گرد کردن#

اعشار منفی را هم همین‌طور جمع و تفریق کن: ، چون و عدد منفی بزرگ‌تر بود.

مثال ۴.

اول تخمین بزن: با گرد کردن به نزدیک‌ترین عدد صحیح، .

دقیق: ، بعد . با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک است. اگر جوابت مثلاً شده بود، تخمین فوراً نشان می‌داد علامتی را اشتباه گرفته‌ای.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را به دست بیاور.

حاصل را به دست بیاور.

دمای هوا صبح درجه و ظهر درجه بود. دما چند درجه بالا رفته است؟

اول با گرد کردن به نزدیک‌ترین عدد صحیح تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن:

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

صورت و مخرج را نمی‌شود جدا جمع کرد؛ تکه‌ها هم‌اندازه نیستند. اول هم‌مخرج کن.

درست

اشتباه

علامت منفی پشت کل عدد است و قرینهٔ هر دو تکه را می‌گیرد.

درست

اشتباه

کم کردن یک عدد منفی یعنی جمع با قرینه‌اش.

درست

فراتر از کتابنُت‌های موسیقی و کسرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در خط موسیقی، طول هر نُت یک کسر است: نُت گرد یک واحد، سفید ، سیاه و چنگ . هر میزانِ یک قطعهٔ «چهار چهارم» باید روی هم دقیقاً یک واحد شود. آهنگ‌ساز وقتی می‌نویسد یک سفید، یک سیاه و دو چنگ، در واقع حساب کرده است: . نرم‌افزارهای آهنگ‌سازی همین جمع را خودکار انجام می‌دهند و اگر میزانی کم یا زیاد داشته باشد، آن را قرمز می‌کنند. «سکوت» هم طول دارد، و می‌شود آن را مثل یک کسر در جمع حساب کرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴ضرب و تقسیم عددهای گویا

این درس: صفحه‌های ۱۴ تا ۱۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. حاصل را ساده‌شده بنویس.

جواب: (۱) ؛ علامت‌ها مختلف‌اند، پس حاصل منفی است. (۲) . در این درس این دو را با هم ترکیب می‌کنی: ضرب کسرهایی که علامت دارند.

یک زیردریایی کوچک#

یک زیردریایی اسباب‌بازی هر دقیقه متر پایین می‌رود. تغییر ارتفاعش در هر دقیقه متر است. بعد از ۶ دقیقه چقدر تغییر کرده است؟

ضرب یعنی جمع تکراری:

یعنی چهار و نیم متر پایین رفته است. پس قانون علامت همان قانون عددهای صحیح است:

علامت عدد اول علامت عدد دوم علامت حاصل ضرب

اول علامت را تعیین کن، بعد خود کسرها را بدون علامت ضرب کن.

اگر بیشتر از دو عدد در هم ضرب شوند، از چپ دو تا دو تا پیش برو و هر بار همین جدول را به کار ببر. مثلاً : اول ، بعد . نتیجه: اگر تعداد عامل‌های منفی زوج باشد، حاصل مثبت است و اگر فرد باشد، حاصل منفی است.

ضرب کسرها با مدل مساحت#

یادت بیاید چرا با ضرب صورت‌ها و مخرج‌ها به دست می‌آید. یک مربع را از یک طرف به ۴ ستون و از طرف دیگر به ۳ ردیف تقسیم کن. یعنی ۳ ستون؛ از آن یعنی ۲ ردیف از همان ستون‌ها:

■ ■ ■ □
■ ■ ■ □
□ □ □ □

۶ خانه از ۱۲ خانه پر است: .

مثال ۱.

  1. علامت: دو منفی، پس مثبت.
  2. قبل از ضرب ساده کن: ۶ و ۹ هر دو بر ۳ بخش‌پذیرند (۲ و ۳ می‌مانند)؛ ۱۴ و ۳۵ هر دو بر ۷ (۲ و ۵ می‌مانند).
  3. .

اگر اول ضرب می‌کردی، به می‌رسیدی و باید آن را بر ۲۱ ساده می‌کردی. ساده کردن قبل از ضرب، عددها را کوچک نگه می‌دارد.

مثال ۲. : عدد مخلوط را اول کسر کن. .

معکوس یک عدد#

دو عدد که حاصل ضربشان ۱ شود، معکوس یکدیگرند. معکوس برابر است، چون . صورت و مخرج جابه‌جا می‌شوند و علامت عوض نمی‌شود:

  • معکوس برابر است، چون دو منفی ضربشان مثبت است: .
  • معکوس برابر است، چون .
  • معکوس : اول کسر کن، ؛ معکوسش .
  • معکوس : چون ، معکوسش .

قبل از ادامه، حدس بزن: معکوس صفر چیست؟

هیچ. صفر ضربدر هر عددی صفر می‌شود و هرگز ۱ نمی‌شود. از طرف دیگر، اگر بخواهی صورت و مخرج را جابه‌جا کنی، به می‌رسی که مخرجش صفر است و تعریف نشده است. پس صفر تنها عددی است که معکوس ندارد.

معکوس را با قرینه قاطی نکن. قرینهٔ برابر است (جمعشان صفر)، ولی معکوسش (ضربشان یک).

تقسیم یعنی ضرب در معکوس#

می‌پرسد «چند تا ۲ در ۶ جا می‌شود؟» و جوابش با یکی است. برای کسرها هم همین است: تقسیم بر یک عدد، یعنی ضرب در معکوس آن.

مثال ۳.

  1. علامت: مختلف، پس منفی.
  2. .
  3. جواب . بررسی با ضرب: . درست است.

مثال ۴.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ علامت مثبت است. در تقریباً سه تا جا می‌شود، چون . پس جواب حدود ۳ است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ دقیقاً.

راه دوم برای مخرج‌های مساوی: یعنی ۹ تا یک‌چهارم منفی و یعنی ۳ تا یک‌چهارم منفی. پس سؤال این است که ۹ چند تا ۳ است: . وقتی مخرج‌ها یکی‌اند، این راه سریع‌تر است، چون تکه‌ها هم‌اندازه‌اند و فقط تعدادشان را تقسیم می‌کنی.

🧠 ترفند: اگر دو کسر هم‌مخرج باشند، تقسیمشان همان تقسیم صورت‌هاست: . دلیل: تکه‌ها هم‌اندازه‌اند، پس فقط می‌پرسی چند تکه در چند تکه جا می‌شود. شرط: مخرج‌ها واقعاً مساوی باشند و .

کسر به اعشار#

هر کسر یک تقسیم است: صورت را بر مخرج تقسیم کن، با دست یا با ماشین‌حساب. ؛ بعد از سه رقم باقی‌مانده صفر می‌شود و تقسیم تمام می‌شود. ولی ؛ باقی‌مانده هیچ‌وقت صفر نمی‌شود و رقم ۶ بی‌پایان تکرار می‌شود (سه‌نقطه یعنی رقم‌ها همین‌طور ادامه دارند). پس کسرها از این نظر دو گروه‌اند: گروهی که تقسیمشان تمام می‌شود، و گروهی که در اعشارشان یک یا چند رقم بی‌پایان تکرار می‌شود. این‌ها فقط توصیف‌اند، نه اسم رسمی؛ کتاب برای این دو گروه اسمی نمی‌گذارد. هر دو گروه گویا هستند، چون هر کدام از یک کسر آمده است.

ترتیب عملیات با عددهای گویا#

مثال ۵.

  1. پرانتز: .
  2. تقسیم: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲معکوس کدام است؟
۳حاصل چند است؟
۴کدام عدد معکوس ندارد؟
۵حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را به دست بیاور.

حاصل را به دست بیاور.

سطح آب یک مخزن هر ساعت متر پایین می‌آید. بعد از چند ساعت تغییر سطح آب متر می‌شود؟

حاصل را به دست بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

معکوسِ عدد دوم (مقسوم‌علیه) را می‌گیریم، نه عدد اول.

درست

اشتباه«معکوس برابر است.»

معکوس علامت را عوض نمی‌کند؛ حاصل ضرب باید شود و است.

درستمعکوس برابر است.

اشتباه

به‌جای تقسیم، ضرب شده است. تقسیم بر ۲ یعنی ضرب در .

درست

فراتر از کتابچرا ماشین‌حساب بر صفر تقسیم نمی‌کند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دیدی که صفر معکوس ندارد. برای همین تقسیم بر صفر هم تعریف نشده است: اگر عددی مثل بود، باید می‌شد، ولی هر عددی ضربدر صفر، صفر است. ماشین‌حساب در این حالت «خطا» نشان می‌دهد. در برنامه‌نویسی هم تقسیم بر صفر یکی از رایج‌ترین خطاهاست و برنامه‌نویس‌ها پیش از هر تقسیم بررسی می‌کنند که مقسوم‌علیه صفر نباشد؛ مثلاً رباتی که سرعت را از «مسافت تقسیم بر زمان» حساب می‌کند، نباید وقتی زمان صفر است حساب کند. دلیل‌های بیشتر را در چرا نمی‌توان بر صفر تقسیم کرد ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق عدد صحیح و عدد گویا چیست؟

عدد گویا هر عددی است که بشود آن را به صورت نوشت، با و صحیح و . هر عدد صحیح گویاست، چون مثلاً . ولی گویاست و صحیح نیست.

آیا عددهای اعشاری هم گویا هستند؟

عددهای اعشاری‌ای که در این پایه می‌بینی، چه آن‌هایی که تمام می‌شوند مثل و چه آن‌هایی که رقمی در آن‌ها بی‌پایان تکرار می‌شود مثل ، همه گویا هستند، چون از یک کسر می‌آیند: و .

چرا معکوس یک عدد منفی، منفی است؟

معکوس یعنی عددی که حاصل ضربش با عدد اول ۱ شود. ۱ مثبت است، و ضرب دو عدد فقط وقتی مثبت است که هم‌علامت باشند. پس معکوس باید منفی باشد: .

معکوس و قرینه چه فرقی دارند؟

قرینه با عدد جمع می‌شود و صفر می‌دهد: قرینهٔ برابر . معکوس با عدد ضرب می‌شود و ۱ می‌دهد: معکوس برابر . صفر قرینه دارد (خودش)، ولی معکوس ندارد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره