درس ۱یادآوری عددهای اول
این درس: صفحههای ۲۰ تا ۲۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- همهٔ شمارندههای ۱۸ را بنویس.
- ب.م.م ۱۲ و ۱۸ چند است؟
جواب: (۱) با روش جفتها: ، ، ؛ پس . (۲) شمارندههای مشترک هستند و بزرگترینشان است: . هر دو را سال گذشته دیدی و امروز دوباره لازمشان داری.
صندلیهای یک سالن#
برای یک جشن مدرسه میخواهی صندلیها را در ردیفهای مساوی بچینی، طوری که هیچ صندلیای تنها نماند. با ۱۲ صندلی چند جور میشود؟ ، ، (و برعکسشان). مثلاً چینش :
| ■ | ■ | ■ | ■ |
|---|---|---|---|
| ■ | ■ | ■ | ■ |
| ■ | ■ | ■ | ■ |
حالا ۱۳ صندلی داری. هر کاری کنی، فقط یک ردیف ۱۳تایی میماند (یا ۱۳ ردیف یکتایی):
| ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ | ■ |
|---|
دلیلش این است که ۱۳ جز ۱ و خودش هیچ شمارندهٔ طبیعی دیگری ندارد.
عدد اول، عدد مرکب، عدد یک#
عدد اول: هر عدد طبیعیِ بزرگتر از ۱ که هیچ شمارندهٔ طبیعیای جز ۱ و خودش نداشته باشد. مثل .
عدد مرکب: هر عدد طبیعی که بشود آن را به صورت ضرب دو عدد طبیعیِ بزرگتر از ۱ نوشت. مثلاً مرکب است، و هم.
عدد ۱ نه اول است نه مرکب. اول نیست، چون تعریف عدد اول از ۲ شروع میشود (و ۱ فقط یک شمارنده دارد، نه دو تا). مرکب نیست، چون نمیشود آن را ضرب دو عدد بزرگتر از ۱ نوشت.
پس عددهای طبیعی سه دستهاند:
| دسته | مثال | چند شمارنده؟ |
|---|---|---|
| عدد ۱ | فقط | یکی |
| عددهای اول | دقیقاً دو تا | |
| عددهای مرکب | بیشتر از دو تا |
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا ۲ عدد اول است، با اینکه زوج است؟
بله. شمارندههای ۲ فقط و هستند. ۲ تنها عدد اولِ زوج است، چون هر عدد زوجِ دیگر، شمارندهٔ ۲ را هم دارد و پس بیشتر از دو شمارنده دارد.
مضربهای یک عدد اول#
مضربهای ۷ را ببین: . بهجز خودِ ۷، بقیه همه مرکباند: ، ، . هر کدام ضرب دو عدد بزرگتر از ۱ است. پس همهٔ مضربهای یک عدد اول، جز خودش، مرکباند. مضربهای یک عدد مرکب هم همه مرکباند، حتی خودش.
تجزیه با نمودار درختی#
هر عدد مرکب را میشود آنقدر شکست تا همهٔ تکهها اول شوند. این کار را با نمودار درختی انجام میدهیم.
مثال ۱. ۸۴ را تجزیه کن.
- ؛ ۲ اول است و میماند.
- ؛ ۲ میماند.
- ؛ هر دو اولاند.
پس . اگر از شروع کرده بودی، باز به همین عددهای اول میرسیدی؛ ترتیبشان فرق میکرد، خودشان نه.
عددهای نسبت به هم اول#
تعریف. اگر ب.م.م دو عدد برابر ۱ باشد، میگوییم آن دو عدد نسبت به هم اول هستند.
نکته اینجاست: دو عدد میتوانند هر دو مرکب باشند و باز نسبت به هم اول باشند. مثلاً و هیچ عامل اول مشترکی ندارند، پس .
مثال ۲. آیا ۲۱ و ۲۲ نسبت به هم اولاند؟ و ؛ عامل مشترک ندارند، پس بله.
راه دوم، بدون تجزیه: هر شمارندهٔ مشترک ۲۱ و ۲۲، باید اختلافشان، یعنی ، را هم بشمارد. تنها شمارندهٔ ۱ خودِ ۱ است. این راه برای عددهای پشت سر هم خیلی سریعتر است، چون هیچ تجزیهای لازم ندارد.
🧠 ترفند: دو عدد طبیعیِ پشت سر هم همیشه نسبت به هم اولاند. دلیل: هر شمارندهٔ مشترکشان، اختلافشان را هم میشمارد، و اختلافشان ۱ است. شرط: واقعاً پشت سر هم باشند؛ ۲۱ و ۲۴ (با اختلاف ۳) هر دو بر ۳ بخشپذیرند.
دو عدد اولِ متفاوت هم همیشه نسبت به هم اولاند، چون هر کدام فقط ۱ و خودش را دارد.
ک.م.م دو عدد نسبت به هم اول#
مثال ۳. ک.م.م ۳۵ و ۳۶ را پیدا کن.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ این دو عدد پشت سر هماند، پس عامل مشترک ندارند. انتظار داریم ک.م.م بزرگ باشد، نزدیک ، که کمی کمتر از یعنی حدود ۱۳۰۰ است.
دقیق: و . ک.م.م همهٔ عاملها را لازم دارد و هیچکدام تکراری نیست: ، که همان است. با حدسمان میخواند؟ بله.
پس اگر دو عدد نسبت به هم اول باشند، ک.م.م آنها حاصل ضربشان است. دلیل: از سال گذشته میدانی ؛ وقتی باشد، میشود.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
۸۴ را با نمودار درختی تجزیه کن و آن را به صورت ضرب عددهای اول بنویس. بعد همین کار را برای ۹۰ انجام بده.
همهٔ عددهای مرکبِ بین ۳۰ و ۴۰ را بنویس و هر کدام را به صورت ضرب دو عدد طبیعیِ بزرگتر از ۱ نشان بده.
مجموع دو عدد اول ۸۵ است. آن دو عدد را پیدا کن و بگو چطور.
یک عدد مرکب بنویس که با ۳۰ نسبت به هم اول باشد. توضیح بده چطور پیدایش کردی.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۱ عدد اول است، چون جز ۱ و خودش شمارندهای ندارد.»
عدد اول باید از ۱ بزرگتر باشد و دقیقاً دو شمارنده داشته باشد؛ ۱ فقط یک شمارنده دارد.
درست۱ نه اول است نه مرکب.
اشتباه«۲۷ و ۵۱ اولاند، چون فردند.»
فرد بودن فقط یعنی بر ۲ بخشپذیر نیست. ممکن است بر ۳ یا عدد دیگری بخشپذیر باشد.
درست و ، هر دو مرکباند.
اشتباه«۲۵ و ۳۶ نسبت به هم اول نیستند، چون هر دو مرکباند.»
نسبت به هم اول بودن دربارهٔ شمارندهٔ مشترک است، نه دربارهٔ اول بودن هر عدد.
درست و عامل مشترک ندارند؛ ، پس نسبت به هم اولاند.
فراتر از کتابزنجرههایی که عدد اول میشمارندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در شرق آمریکای شمالی، گونههایی از زنجره سالها زیر خاک زندگی میکنند و بعد همه با هم بیرون میآیند؛ بعضی گروهها هر ۱۳ سال یک بار و بعضی هر ۱۷ سال. هر دو عدد اولاند. یکی از توضیحهایی که زیستشناسها پیشنهاد کردهاند این است: اگر شکارچیای هر ۲ یا ۳ یا ۴ سال زیاد شود، چرخهٔ ۱۲ساله زیاد با آن روی هم میافتد، چون ۱۲ بر همهٔ اینها بخشپذیر است. ولی ۱۳ و ۱۷ با عددهای کوچک نسبت به هم اولاند و ک.م.م آنها حاصل ضربشان است، پس دیدار با شکارچی کمتر پیش میآید. مثلاً ک.م.م ۴ و ۱۳ برابر ۵۲ است، ولی ک.م.م ۴ و ۱۲ فقط ۱۲. این توضیح هنوز بحثبرانگیز است، ولی نشان میدهد «نسبت به هم اول» فقط یک تعریف کتابی نیست. دو عدد اول با اختلاف ۲، مثل ۱۱ و ۱۳، را «اول دوقلو» مینامند و هنوز کسی نمیداند تعدادشان بیپایان است یا نه.
درس ۲تعیین عددهای اول
این درس: صفحههای ۲۴ تا ۲۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
- و چند است؟
- جذر ۸۱ چند است؟
جواب: (۱) و . (۲) ، چون . در این درس با همین مربعها میفهمیم کِی کار پیدا کردن عددهای اول تمام میشود.
غربال کردن عددها#
در آشپزخانه، با یک غربال (الک) چیزهای ریز را از درشت جدا میکنند. ریاضیدانی یونانی به نام اراتستن همین ایده را برای عددها به کار برد: عددهای مرکب را «الک» کن تا فقط عددهای اول بمانند. به این کار روش غربال میگوییم.
عددهای ۱ تا ۵۰ را بنویس و مرحله به مرحله پیش برو:
- ۱ را خط بزن؛ اول نیست.
- اولین عددِ خطنخورده ۲ است. ۲ را نگه دار و مضربهای بزرگترش () را خط بزن، چون همه مرکباند.
- عدد خطنخوردهٔ بعدی ۳ است. نگهش دار و مضربهای بزرگترش را خط بزن. بعضیشان، مثل ۶ و ۱۲، قبلاً خط خوردهاند.
- ۴ خط خورده است؛ لازم نیست مضربهایش را خط بزنی، چون هر مضرب ۴ مضرب ۲ هم هست و قبلاً خط خورده است.
- عدد بعدی ۵ است. مضربهایش را خط بزن. اولین مضربی که برای اولین بار خط میخورد ۲۵ است؛ ۱۰ و ۱۵ و ۲۰ قبلاً بهعنوان مضرب ۲ یا ۳ خط خورده بودند.
- عدد بعدی ۷ است. اولین مضرب تازهاش است.
قبل از ادامه، حدس بزن: برای عددهای ۱ تا ۵۰، آیا باید مضربهای ۱۱ را هم خط بزنیم؟
نه. اولین مضربِ ۱۱ که هنوز خط نخورده، است و از ۵۰ بزرگتر است. مضربهای کوچکترش () قبلاً بهخاطر ۲ و ۳ و ۲ خط خوردهاند. پس کار همینجا تمام است و هرچه خط نخورده، اول است:
| ۲ | ۳ | ۵ | ۷ | ||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۱ | ۱۳ | ۱۷ | ۱۹ | ||||||
| ۲۳ | ۲۹ | ||||||||
| ۳۱ | ۳۷ | ||||||||
| ۴۱ | ۴۳ | ۴۷ |
عددهای پررنگ ۱۵ عدد اولِ کمتر از ۵۰ هستند.
چرا اولین مضرب تازهٔ هر عدد، مربع آن است؟ مضربهای ۷ را ببین: ، ، ، ، . هر کدام از اینها مضرب یک عدد کوچکتر از ۷ هم هست و در مرحلههای قبل خط خورده است. اولین مضربی که چنین عدد کوچکتری ندارد، است.
روش غربال به صورت دستورالعمل#
برای عددهای ۱ تا :
- عددهای ۱ تا را بنویس.
- ۱ را خط بزن.
- اولین عدد خطنخورده را در نظر بگیر.
- آیا مربع این عدد بین عددهای نوشتهشده هست (یعنی از بزرگتر نیست)؟ اگر بله، مضربهای بزرگتر از خودش را خط بزن و به مرحلهٔ ۳ برگرد (با عدد خطنخوردهٔ بعدی).
- اگر نه، کار تمام است: همهٔ عددهای خطنخورده اولاند.
آیا یک عدد اول است؟#
برای یک عدد تنها لازم نیست کل جدول را بنویسی. همان سؤال غربال را بپرس: «آیا این عدد با مضربهای ۲ خط میخورد؟ با مضربهای ۳؟ …». یعنی عدد را فقط بر عددهای اول تقسیم کن، و فقط تا جایی که مربع عدد اول از عدد مورد نظر بزرگتر نشده است.
چرا کافی است؟ اگر عددی مرکب باشد، آن را میشود نوشت. اگر و هر دو از جذر عدد بزرگتر بودند، حاصل ضربشان از خود عدد بزرگتر میشد. پس یکی از آنها از جذر کوچکتر یا با آن برابر است، و عاملهای اول همان یکی هم کوچکاند. اگر تا جذر هیچ شمارندهای پیدا نشد، عدد اول است.
مثال ۱. آیا ۱۱۳ اول است؟
اول تخمین بزن: جذر ۱۱۳ حدوداً چقدر است؟ و ، پس بین ۱۰ و ۱۱ است؛ حدود .
پس فقط عددهای اولِ تا ۱۰ را امتحان کن: .
- بر ۲: ۱۱۳ فرد است. نه.
- بر ۳: مجموع رقمها . نه.
- بر ۵: رقم یکان ۳ است. نه.
- بر ۷: ، باقیمانده ۱. نه.
هیچ تقسیمی بیباقیمانده نبود، پس ۱۱۳ اول است. با حدسمان میخواند؟ بله؛ ۱۱ را امتحان نکردیم، چون از ۱۱۳ بزرگتر است.
مثال ۲. آیا ۲۲۱ اول است؟
و ، پس بین ۱۴ و ۱۵ است. عددهای اولِ تا ۱۴: .
- بر ۲، ۳ ()، ۵: نه.
- بر ۷: ، باقیمانده ۴. نه.
- بر ۱۱: ، باقیمانده ۱. نه.
- بر ۱۳: . بله!
پس ۲۲۱ مرکب است: . اینجا آخرین عدد امتحانی جواب داد؛ اگر زودتر دست کشیده بودی، فکر میکردی ۲۲۱ اول است.
راه دوم برای پیدا کردن مرز: بهجای حساب کردن جذر، مربع عددهای اول را پشت هم بنویس () و ببین عدد تو بین کدام دو تاست. برای ۲۲۱، بین و است، پس ۱۳ آخرین عدد امتحانی است. این راه سریعتر است وقتی جذر رُند نیست، چون فقط چند مربع کوچک را از حفظ لازم داری.
🧠 ترفند: هر عدد طبیعیِ کوچکتر از ۱۲۱ (بهجز خودِ ۲، ۳، ۵ و ۷ و عدد ۱) اگر بر ۲، ۳، ۵ و ۷ بخشپذیر نباشد، اول است. دلیل: عدد اول بعدی ۱۱ است و . شرط: عدد از ۱۲۱ کوچکتر باشد؛ ۱۲۱ خودش است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
آیا ۱۴۹ اول است؟ مرز امتحان را پیدا کن و تقسیمها را بنویس.
آیا ۲۰۹ اول است؟
با روش غربال، عددهای اولِ ۱ تا ۷۰ را پیدا کن. مضربهای کدام عددها را باید خط بزنی؟
عددی بین ۱۵۰ و ۱۶۸ داریم. برای اینکه بفهمیم اول است یا نه، حداکثر چند تقسیم لازم است؟ چرا؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۹۱ اول است، چون بر ۲ و ۳ و ۵ بخشپذیر نیست.»
مرز امتحان جذر عدد است، نه ۵. بین ۹ و ۱۰ است، پس ۷ هم باید امتحان شود.
درست، مرکب است.
اشتباه«برای ۴۹، فقط تا ۵ امتحان میکنم، چون از ۴۹ کوچکتر نیست.»
مرز با «بزرگتر نبودن» تعیین میشود: عدد اولی را که مربعش برابر عدد است هم باید امتحان کرد.
درست، مرکب است.
اشتباه«برای اینکه بفهمم ۷۹ اول است، باید آن را بر همهٔ عددهای ۲ تا ۷۸ تقسیم کنم.»
فقط عددهای اول و فقط تا جذر لازماند؛ بقیهٔ تقسیمها چیز تازهای نمیگویند.
درست، پس فقط ۲، ۳، ۵، ۷: هیچکدام نمیشمارد، ۷۹ اول است.
فراتر از کتابعددهای اول و قفلهای اینترنتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی در یک سایت رمز وارد میکنی، اطلاعاتت رمزگذاری میشود. یکی از روشهای معروف رمزگذاری، به نام RSA، روی یک واقعیت ساده بنا شده است: ضرب کردن دو عدد اول بزرگ برای رایانه آسان است، ولی پیدا کردن آن دو عدد از روی حاصل ضربشان بسیار سخت است. اگر عدد صدها رقم داشته باشد، حتی سریعترین رایانهها با روشی مثل همین «تقسیم تا جذر» میلیاردها سال کار لازم دارند، چون جذر چنین عددی هم دهها رقم دارد. شکارچیهای عدد اول هم با رایانه دنبال عددهای اول بزرگتری میگردند؛ بزرگترینهایی که تاکنون پیدا شده، میلیونها رقم دارند. همهٔ اینها از همان غربال سادهای شروع شد که اراتستن بیش از دو هزار سال پیش با عددهای کوچک انجام داد.
آزمون فصل ۲
۱۲ سؤال از همهٔ درسها، ۱۵ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
چرا ۱ عدد اول نیست؟
عدد اول طبق تعریف از ۱ بزرگتر است و دقیقاً دو شمارنده دارد. ۱ فقط یک شمارنده دارد. دلیل دیگر: اگر ۱ اول بود، تجزیهٔ هر عدد یکتا نمیماند، چون میشد هر چند تا ۱ که بخواهی به ضرب اضافه کرد.
چرا فقط تا جذر عدد تقسیم میکنیم؟
اگر عدد مرکب باشد، به صورت نوشته میشود. اگر هر دو از جذر بزرگتر بودند، حاصل ضربشان از خود عدد بیشتر میشد. پس دستکم یکی از جذر کوچکتر یا با آن برابر است و تا همانجا پیدا میشود.
نسبت به هم اول یعنی هر دو عدد اولاند؟
نه. یعنی ب.م.م آن دو عدد ۱ است. ۲۵ و ۳۶ هر دو مرکباند، ولی و نسبت به هم اولاند.
آیا عددهای اول تمام میشوند؟
نه. اقلیدس بیش از دو هزار سال پیش ثابت کرد که عددهای اول بیشمارند. ولی هرچه جلوتر میروی، فاصلهٔ بینشان معمولاً بیشتر میشود و نظم سادهای ندارند.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۳، چندضلعیها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره

