آموزش ریاضی هشتم · فصل ۸

آمار و احتمال، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری داده‌های زیاد و پراکنده را دسته‌بندی کنی: دامنهٔ تغییرات را پیدا کنی، طول دسته‌ها را تعیین کنی و جدول فراوانی بسازی. بعد میانگین را دقیق‌تر می‌شناسی و میانگین داده‌های دسته‌بندی‌شده را با مرکز دسته‌ها تقریب می‌زنی. در بخش احتمال، حالت‌های هم‌شانس را درست می‌شماری و برای آزمایش‌های دومرحله‌ای و سه‌مرحله‌ای همهٔ حالت‌های ممکن را با جدول و نمودار درختی پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۱۱۹ تا ۱۳۶ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی دامنهٔ تغییرات داده‌ها را پیدا کنی، آن‌ها را به چند دستهٔ هم‌طول تقسیم کنی و جدول فراوانی و نمودار میله‌ای بسازی.
  • می‌توانی میانگین را حساب کنی، اثر اضافه یا کم شدن یک داده را بر آن بفهمی و میانگین داده‌های دسته‌بندی‌شده را با مرکز دسته‌ها تقریب بزنی.
  • می‌توانی حالت‌های هم‌شانس را تشخیص دهی و احتمال رخ دادن و رخ ندادن یک پیشامد را حساب کنی.
  • می‌توانی همهٔ حالت‌های ممکن یک آزمایش چندمرحله‌ای را با جدول یا نمودار درختی پیدا کنی و احتمال بگیری.

پیش‌نیاز: از پایهٔ هفتم: جدول داده‌ها و چوب‌خط، نمودار میله‌ای، میانگین (جمع تقسیم بر تعداد) و احتمال به‌عنوان تعداد حالت‌های مطلوب تقسیم بر تعداد حالت‌های ممکن. کار با کسر و اعشار.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱دسته‌بندی داده‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۲۰ تا ۱۲۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. وزن چهار بستهٔ برنج ۵، ۷، ۴ و ۸ کیلوگرم است. سنگین‌ترین بسته چند کیلوگرم از سبک‌ترین سنگین‌تر است؟
  2. در چوب‌خط، چهار خط عمودی با یک خط کج روی آن‌ها چه عددی را نشان می‌دهد؟

جواب: ۱) کیلوگرم. ۲) ۵؛ خط کج پنجمی است و دسته‌های پنج‌تایی را می‌بندد. چوب‌خط را برای شمردن سریع داده‌ها لازم داریم.

وقتی داده‌ها زیادند#

یک باغدار ۲۴ سیب را وزن کرده است (به گرم):

از این فهرست سخت است بگوییم بیشتر سیب‌ها چقدرند. اگر سیب‌ها را در چند گروه، مثلاً «کوچک»، «متوسط» و «درشت»، بگذاریم، تصویر روشن می‌شود. به این کار دسته‌بندی داده‌ها می‌گوییم.

گام ۱: دامنهٔ تغییرات#

کمترین داده ۱۱۰ و بیشترین ۱۹۰ است. فاصلهٔ این دو را دامنهٔ تغییرات می‌گوییم:

دامنهٔ تغییرات = بیشترین داده − کمترین داده، یعنی .

گام ۲: تعداد و طول دسته‌ها#

باغدار می‌خواهد سیب‌ها را در ۵ دسته بگذارد، با طول‌های مساوی. طول هر دسته تقریباً دامنهٔ تغییرات تقسیم بر تعداد دسته‌هاست:

اگر این تقسیم عدد صحیح نشود، آن را رو به بالا گرد می‌کنیم تا بزرگ‌ترین داده بیرون نماند.

گام ۳: مرز دسته‌ها#

از کمترین داده شروع می‌کنیم و هر بار ۱۶ اضافه می‌کنیم. نماد یعنی « از ۱۱۰ به بعد، ولی کمتر از ۱۲۶».

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر سیبی دقیقاً ۱۲۶ گرم بود، در کدام دسته می‌رفت؟

در دستهٔ دوم. علامت در دستهٔ اول یعنی خود ۱۲۶ جزو آن دسته نیست، ولی در دستهٔ دوم یعنی ۱۲۶ جزو آن است. این‌طوری هیچ داده‌ای دو بار شمرده نمی‌شود. فقط در دستهٔ آخر از در هر دو طرف استفاده می‌کنیم تا بزرگ‌ترین داده (۱۹۰) هم جا داشته باشد.

گام ۴: جدول فراوانی#

با چوب‌خط هر داده را در دسته‌اش می‌شماریم. تعداد داده‌های هر دسته فراوانی آن دسته است:

حدود دسته‌ها داده‌ها فراوانی
۱۱۰، ۱۱۸، ۱۲۴ ۳
۱۲۹، ۱۳۳، ۱۳۷، ۱۴۰، ۱۴۱ ۵
۱۴۳، ۱۴۵، ۱۴۷، ۱۴۹، ۱۵۱، ۱۵۲، ۱۵۵، ۱۵۷ ۸
۱۶۰، ۱۶۳، ۱۶۶، ۱۶۹، ۱۷۱ ۵
۱۷۷، ۱۸۳، ۱۹۰ ۳
جمع ۲۴

وارسی: جمع فراوانی‌ها باید برابر تعداد کل داده‌ها باشد: . درست است.

حالا نمودار میله‌ای دسته‌ها، از دستهٔ اول به آخر:

▇
▇
▇ ▇ ▇
▇ ▇ ▇ ▇ ▇
تا تا تا تا تا

یک نگاه کافی است: بیشتر سیب‌ها بین ۱۴۲ و ۱۵۸ گرم‌اند و سیب‌های خیلی سبک یا خیلی سنگین کم‌اند.

مثال دوم#

نمرهٔ ۱۶ دانش‌آموز: ۸، ۹٫۵، ۱۱، ۱۲، ۱۲٫۵، ۱۳، ۱۴، ۱۴٫۵، ۱۵، ۱۵، ۱۶، ۱۷، ۱۷٫۵، ۱۸، ۱۹، ۲۰. می‌خواهیم ۴ دسته بسازیم.

  1. دامنهٔ تغییرات: .
  2. طول دسته: .
  3. دسته‌ها: ، ، ، .
  4. اول تخمین بزن: بیشتر نمره‌ها بالای ۱۴ به نظر می‌آیند. شمارش: ۲، ۴، ۵ و ۵. جمع: ۱۶. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۰ نمره از ۱۶ نمره در دو دستهٔ بالایی‌اند.

🧠 ترفند: قبل از شمردن، وارسی کن که دسته‌ها همهٔ داده‌ها را می‌پوشانند: «کمترین داده + تعداد دسته‌ها × طول دسته» باید از بیشترین داده کمتر نباشد. برای سیب‌ها: ، درست به اندازه. اگر طول را ۱۵ گرفته بودیم: و سیب ۱۹۰ گرمی جا نمی‌ماند. دلیل: دسته‌ها پشت سر هم‌اند و هر کدام به اندازهٔ طول دسته جلو می‌روند. شرط: دسته‌ها از کمترین داده شروع شوند و هم‌طول باشند.

راه دوم برای شمردن. راه اول این است که برای هر دسته کل فهرست را از اول بگردی. راه دوم این است که فهرست را یک بار بخوانی و برای هر داده در دسته‌اش چوب‌خط بزنی. راه دوم سریع‌تر است، چون هر داده را فقط یک بار می‌بینی و هیچ داده‌ای جا نمی‌ماند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دامنهٔ تغییرات داده‌های ۳۴، ۵۱، ۴۷، ۲۹ و ۶۰ چند است؟
۲دامنهٔ تغییرات داده‌هایی ۴۸ است و می‌خواهیم آن‌ها را در ۴ دستهٔ هم‌طول بگذاریم. طول هر دسته چند است؟
۳دسته‌ها و هستند. داده‌ای که دقیقاً ۴۰ است در کدام دسته شمرده می‌شود؟
۴در جدول فراوانی نمرهٔ ۲۵ دانش‌آموز، فراوانی سه دستهٔ اول ۶، ۸ و ۵ است و فقط یک دستهٔ دیگر داریم. فراوانی آن چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

زمان رسیدن ۱۵ دانش‌آموز به مدرسه (دقیقه): ۷، ۱۲، ۲۵، ۱۸، ۹، ۳۱، ۱۴، ۲۲، ۱۰، ۱۶، ۲۸، ۱۳، ۱۹، ۸، ۲۰. دامنهٔ تغییرات را پیدا کن، داده‌ها را در ۴ دستهٔ هم‌طول بگذار و جدول فراوانی را کامل کن.

کمترین داده ۵۰ و بیشترین ۸۷ است و ۵ دسته می‌خواهیم. طول دسته را چند بگیریم؟ دسته‌ها را بنویس.

جدول فراوانی قد اعضای یک باشگاه این است: : ۴ نفر، : ۹ نفر، : ۱۲ نفر، : ۵ نفر. (الف) باشگاه چند عضو دارد؟ (ب) چند نفر قدشان ۱۶۰ یا بیشتر است؟ (پ) چه کسری از اعضا کمتر از ۱۵۰ سانتی‌متر قد دارند؟

مریم دسته‌ها را این‌طور نوشته است: «۱۰ تا ۲۰»، «۲۰ تا ۳۰»، «۳۰ تا ۴۰». چه مشکلی دارد؟ درستش را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدسته‌ها: ۱۰ تا ۲۰ و ۲۰ تا ۳۰؛ دادهٔ ۲۰ در هر دو شمرده شد.

مرز دسته‌ها مشخص نیست. هر داده باید دقیقاً در یک دسته باشد.

درست و ؛ دادهٔ ۲۰ فقط در دستهٔ دوم.

اشتباهبیشترین داده ۹۵ و کمترین ۴۵، با ۵ دسته: طول دسته .

بیشترین داده را بر تعداد دسته‌ها تقسیم کرده و کمترین داده را فراموش کرده است. طول دسته از دامنهٔ تغییرات ساخته می‌شود.

درستدامنه و طول دسته .

اشتباهدامنه ۳۷ و ۵ دسته؛ طول دسته ۷ (گرد به پایین).

با طول ۷ دسته‌ها ۳۵ واحد را می‌پوشانند و بزرگ‌ترین داده بیرون می‌ماند.

درسترو به بالا گرد کن: طول ۸.

فراتر از کتابنمودار فراوانی در دوربین گوشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بیشتر برنامه‌های ویرایش عکس و در تنظیمات حرفه‌ای دوربین گوشی، نموداری کوهان‌مانند دیده می‌شود. این همان نمودار فراوانی است: یک عکس میلیون‌ها نقطه (پیکسل) دارد و روشنایی هر نقطه عددی است. برنامه این عددها را در چند صد دسته، از تاریک‌ترین تا روشن‌ترین، می‌گذارد و فراوانی هر دسته را با یک میله نشان می‌دهد. اگر کوهان به سمت چپ جمع شده باشد، بیشتر نقطه‌ها تاریک‌اند و عکس احتمالاً کم‌نور است. عکاس‌ها به‌جای نگاه کردن به میلیون‌ها عدد، به همین نمودار نگاه می‌کنند. همین کار در هوش مصنوعی هم رایج است: قبل از آموزش یک مدل، داده‌ها را دسته‌بندی و نمودار فراوانی‌شان را بررسی می‌کنند تا بفهمند داده چه شکلی دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲میانگین داده‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۲۴ تا ۱۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. میانگین ۴، ۷ و ۱۰ چند است؟
  2. عددی که درست وسط ۱۲۶ و ۱۴۲ است چند است؟

جواب: ۱) . ۲) . دومی را برای میانگین داده‌های دسته‌بندی‌شده لازم داریم.

میانگین یعنی تقسیم مساوی#

چهار دوست ۳، ۷، ۵ و ۹ سکه دارند. اگر سکه‌ها را روی هم بریزند و مساوی تقسیم کنند، به هر نفر چند سکه می‌رسد؟ با مدل نواری:

نفر سکه‌ها
اول ● ● ●
دوم ● ● ● ● ● ● ●
سوم ● ● ● ● ●
چهارم ● ● ● ● ● ● ● ● ●

روی هم ۲۴ سکه است و بین ۴ نفر تقسیم می‌شود: . این عدد میانگین است. با نماد:

که مجموع داده‌ها و تعداد آن‌هاست. را «ایکس بار» می‌خوانیم.

میانگین، نقطهٔ تعادل است#

داده‌های ۱۲، ۱۵، ۱۵، ۱۷ و ۲۱ را در نظر بگیر. و ، پس . حالا فاصلهٔ هر داده تا میانگین را بنویس:

داده
فاصله تا

قبل از ادامه، حدس بزن: جمع فاصله‌های پایین میانگین با جمع فاصله‌های بالای آن چه نسبتی دارد؟

پایین: . بالا: . برابرند! این همیشه درست است: میانگین جایی است که کمبودِ داده‌های کوچک با اضافهٔ داده‌های بزرگ جبران می‌شود، مثل نقطه‌ای که یک الاکلنگ روی آن تعادل دارد. تعداد داده‌های دو طرف ممکن است برابر نباشد (اینجا سه تا پایین و دو تا بالا)، ولی جمع فاصله‌ها برابر است.

🧠 ترفند: برای میانگین عددهای نزدیک به هم، یک عدد گرد را پایه بگیر و فقط فاصله‌ها را میانگین بگیر. برای ۱۲، ۱۵، ۱۵، ۱۷، ۲۱ با پایهٔ ۱۵: فاصله‌ها ، ، ، ، ؛ جمعشان ۵ و ؛ پس میانگین . دلیل: اگر از همهٔ داده‌ها یک عدد کم کنی، مجموع بار همان عدد کم می‌شود و میانگین دقیقاً همان عدد. شرط: پایه را از همهٔ داده‌ها کم کن و آخر کار دوباره اضافه کن.

اضافه کردن یک داده#

مثال ۱. میانگین ۴ نمرهٔ سارا ۱۵ است. نمرهٔ پنجمش ۲۰ شد. میانگین جدید چند است؟

  1. اول تخمین بزن: نمرهٔ تازه از میانگین بالاتر است، پس میانگین کمی بالا می‌رود، ولی نه تا ۲۰.
  2. مجموع قبلی: .
  3. مجموع جدید: .
  4. میانگین جدید: .
  5. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بالا رفت.

دقت کن که میانگین «۱۵ و ۲۰» یعنی غلط است، چون ۱۵ نمایندهٔ چهار نمره است و ۲۰ نمایندهٔ یک نمره.

یک دادهٔ خیلی دور از بقیه می‌تواند میانگین را خیلی جابه‌جا کند. اگر نمره‌های ۱۸، ۱۷، ۱۹، ۱۸ و ۳ را داشته باشیم، میانگین است، در حالی که چهار نفر از پنج نفر نمرهٔ ۱۷ یا بیشتر دارند.

میانگین داده‌های دسته‌بندی‌شده#

وقتی داده‌ها زیادند و فقط جدول فراوانی را داریم، می‌توانیم میانگین را تقریب بزنیم. فرض می‌کنیم همهٔ داده‌های یک دسته در وسط آن دسته‌اند. وسط هر دسته را مرکز دسته می‌گوییم: مرکز دستهٔ برابر است.

مثال ۲. جدول وزن ۲۴ سیب از درس قبل:

حدود دسته‌ها مرکز دسته فراوانی مرکز × فراوانی
۳
۵
۸
۵
۳
جمع ۲۴

چرا ضرب؟ چون فرض کرده‌ایم ۸ سیب دستهٔ سوم هر کدام گرم‌اند و جمع ۸ عدد مساوی همان ضرب است.

میانگین تقریبی: گرم. میانگین واقعی ۲۴ عدد، است. خطا کمتر از نیم گرم است.

راه دوم. با ۲۴ عدد، جمع کردن همه زیاد طول نمی‌کشد و جواب دقیق می‌دهد. ولی اگر ۲۴۰۰ سیب و فقط جدول فراوانی داشتیم، راه مرکز دسته‌ها تنها راه سریع بود. یعنی راه دوم برای داده‌های خیلی زیاد بهتر است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱میانگین ۸، ۱۱، ۱۴ و ۱۹ چند است؟
۲میانگین ۵ عدد ۱۲ است. عدد ۱۸ را به آن‌ها اضافه می‌کنیم. میانگین ۶ عدد چند است؟
۳مرکز دستهٔ چند است؟
۴نمره‌های ۱۶، ۱۷، ۱۸، ۱۷ و ۲ را داریم. کدام جمله درست است؟
۵در یک جدول فراوانی، مرکز دسته‌ها ۵، ۱۵ و ۲۵ و فراوانی‌ها به ترتیب ۲، ۵ و ۳ است. میانگین تقریبی چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نمره‌های علی: ۱۴، ۱۷، ۱۲، ۱۹، ۱۸. (الف) میانگین را پیدا کن. (ب) جمع فاصله‌های نمره‌های پایین میانگین و بالای میانگین را حساب کن و مقایسه کن.

میانگین ۴ عدد ۱۵ است. سه تا از آن‌ها ۱۲، ۱۴ و ۲۰ هستند. عدد چهارم چند است؟

جدول زیر زمان مطالعهٔ روزانهٔ ۲۰ دانش‌آموز (دقیقه) است. میانگین تقریبی را حساب کن. : ۳ نفر، : ۸ نفر، : ۶ نفر، : ۳ نفر.

میانگین امتیاز ۱۰ بازیکن در یک بازی رایانه‌ای ۴۲ است. امتیاز یکی از آن‌ها ۹۶ است. اگر امتیاز او را کنار بگذاریم، میانگین ۹ بازیکن دیگر چند می‌شود؟ اول حدس بزن بالا می‌رود یا پایین.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهمیانگین ۴ نمره ۱۵ است و نمرهٔ پنجم ۲۰؛ میانگین جدید .

۱۵ نمایندهٔ چهار نمره است و ۲۰ نمایندهٔ یک نمره. نمی‌شود این دو را هم‌وزن گرفت.

درست.

اشتباهمیانگین تقریبی جدول با فراوانی‌های ۲، ۵ و ۳: مجموع ضرب‌ها را بر ۳ تقسیم کرد.

بر تعداد دسته‌ها تقسیم کرده است. میانگین یعنی مجموع داده‌ها تقسیم بر تعداد داده‌ها.

درستبر تقسیم کن.

اشتباهبرای دستهٔ عدد ۴۰ را در فراوانی ضرب کرد.

مرز پایین دسته را گرفته است؛ با این کار همهٔ داده‌ها کوچک‌تر از واقع فرض می‌شوند و میانگین پایین می‌آید.

درستمرکز دسته را بگیر: ۴۵.

اشتباهنمره‌ها: ۱۸، ۰، ۱۶، ۱۴. «صفر که چیزی نیست»؛ میانگین .

صفر هم یک داده است و باید در تعداد شمرده شود.

درست.

فراتر از کتابخرد جمعی: میانگینِ حدس‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

سال ۱۹۰۶ در یک نمایشگاه دام در انگلستان، از مردم خواستند وزن یک گاو را حدس بزنند. فرانسیس گالتون، دانشمند آماری، صدها حدس را جمع کرد. بیشتر حدس‌ها دور از وزن واقعی بودند، ولی حدس وسطی جمع، و همین‌طور میانگین حدس‌ها، بسیار نزدیک به وزن واقعی گاو درآمد. دلیلش همان نقطهٔ تعادل این درس است: بعضی‌ها بیشتر گفته بودند و بعضی کمتر، و این خطاها تا حد زیادی همدیگر را خنثی کردند. امروز همین ایده در هوش مصنوعی به کار می‌رود: به‌جای یک مدل، چند مدل پیش‌بینی می‌کنند و میانگین پیش‌بینی‌ها گرفته می‌شود، که معمولاً از هر کدام به‌تنهایی بهتر است. ولی شرط دارد: اگر همه به یک دلیل اشتباه کنند، میانگین هم اشتباه می‌ماند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳احتمال یا اندازه‌گیری شانس

این درس: صفحه‌های ۱۲۸ تا ۱۳۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. تاسی را می‌اندازیم. احتمال آمدن عدد ۶ چقدر است؟
  2. اگر احتمال آمدن ۶ برابر باشد، احتمال نیامدن ۶ چقدر است؟

جواب: ۱) ؛ یک حالت مطلوب از شش حالت. ۲) .

هم‌شانس یعنی چه؟#

در یک کیسه ۲ مهرهٔ زرد و ۳ مهرهٔ سبز هست. بدون نگاه کردن یک مهره بیرون می‌آوریم.

قبل از ادامه، حدس بزن: احتمال زرد بودن است؟ «دو حالت داریم: زرد یا سبز».

نه. «زرد» و «سبز» هم‌شانس نیستند، چون سبزها بیشترند. برای اینکه حالت‌ها هم‌شانس شوند، مهره‌ها را شماره بزن: زرد ۱، زرد ۲، سبز ۱، سبز ۲ و سبز ۳. هر کدام از این ۵ مهره شانس برابری برای بیرون آمدن دارد:

زرد ۱ زرد ۲ سبز ۱ سبز ۲ سبز ۳
✔ ✔

دو حالت از پنج حالتِ هم‌شانس زردند، پس احتمال زرد است.

حالت‌های هم‌شانس حالت‌هایی‌اند که هیچ‌کدام دلیلی برای بیشتر رخ دادن ندارند. شمردن احتمال فقط روی حالت‌های هم‌شانس درست است.

پیشامد و احتمالش#

هر چیزی که بخواهیم احتمالش را بدانیم، مثل «مهره زرد باشد» یا «عدد تاس زوج باشد»، یک پیشامد است. اگر همهٔ حالت‌ها هم‌شانس باشند:

احتمال پیشامد = تعداد حالت‌های مطلوب ÷ تعداد همهٔ حالت‌های ممکن

چون تعداد حالت‌های مطلوب هیچ‌وقت از صفر کمتر و از کل بیشتر نیست، احتمال همیشه بین صفر و یک است:

غیرممکن کم‌شانس شانس برابر پرشانس حتمی

مثال ۱. دوازده کارت با عددهای ۱۳ تا ۲۴ داریم و یکی را تصادفی برمی‌داریم. احتمال اینکه عددش بر ۴ بخش‌پذیر باشد چقدر است؟

  1. همهٔ حالت‌ها: ۱۲ کارت، همه هم‌شانس.
  2. مضرب‌های ۴ بین ۱۳ و ۲۴: ۱۶، ۲۰ و ۲۴؛ یعنی ۳ حالت مطلوب.
  3. احتمال بخش‌پذیر بودن: .
  4. احتمال بخش‌پذیر نبودن: . جمع این دو ۱ است، چون هر کارت یا بر ۴ بخش‌پذیر است یا نیست.

رخ ندادن یک پیشامد#

اگر یک پیشامد از حالت در حالت رخ بدهد، در حالت دیگر رخ نمی‌دهد. پس:

احتمال رخ ندادن

مثال ۲. چرخنده‌ای ۸ قسمت مساوی دارد: ۳ قسمت قرمز، ۴ آبی و ۱ سبز. احتمال اینکه عقربه روی قرمز نایستد چقدر است؟

راه اول: قسمت‌های غیرقرمز را بشمار: ، پس . راه دوم: . وقتی شمردنِ حالت‌های «نه» سخت‌تر است، راه دوم سریع‌تر است.

🧠 ترفند: برای وارسی، احتمال همهٔ رنگ‌ها (یا همهٔ نتیجه‌ها) را جمع کن؛ باید ۱ شود. در چرخندهٔ مثال ۲: . دلیل: هر حالت هم‌شانس دقیقاً در یکی از رنگ‌ها شمرده می‌شود، پس صورت‌ها روی هم همهٔ حالت‌ها می‌شوند. شرط: نتیجه‌ها نباید با هم هم‌پوشانی داشته باشند (یک قسمت دو رنگ نداشته باشد) و باید همهٔ حالت‌ها را بپوشانند.

از احتمال به تعداد#

مثال ۳. در کیسه‌ای ۵۶ مهره هست و احتمال بیرون آمدن مهرهٔ آبی است. چند مهرهٔ آبی در کیسه است؟ با مدل نواری: ۵۶ مهره را در ۷ قسمت مساوی بگذار:

آبی آبی آبی

هر قسمت مهره است و ۳ قسمت آبی است: مهرهٔ آبی.

مثال ۴. چرخنده‌ای که یک‌چهارمش سبز است را ۲۰۰ بار می‌چرخانیم. اول تخمین بزن: حدوداً چند بار سبز می‌آید؟ یک‌چهارم ۲۰۰ یعنی . انتظار داریم حدود ۵۰ بار سبز بیاید؛ ممکن است ۴۶ یا ۵۳ بار بیاید، چون نتیجهٔ هر بار تصادفی است. احتمال نمی‌گوید دقیقاً چه می‌شود، می‌گوید در آزمایش‌های زیاد به چه نزدیک می‌شویم.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱تاسی را می‌اندازیم. احتمال اینکه عددش مضرب ۳ باشد چقدر است؟
۲در کیسه‌ای ۴۸ مهره هست و احتمال بیرون آمدن مهرهٔ سبز است. چند مهرهٔ سبز در کیسه است؟
۳احتمال باریدن باران در یک روز است. احتمال نباریدن چقدر است؟
۴یک کارت از کارت‌های ۱ تا ۲۰ تصادفی برمی‌داریم. احتمال اینکه عددش اول باشد چقدر است؟
۵سکه‌ای را ۶ بار انداخته‌ایم و هر ۶ بار رو آمده است. احتمال اینکه بار هفتم پشت بیاید چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کارت‌های ۱ تا ۱۲ را رو به پایین گذاشته‌ایم و یکی را برمی‌داریم. احتمال هر پیشامد را پیدا کن: (الف) عدد زوج (ب) مضرب ۴ (پ) عدد اول

چرخنده‌ای ۸ قسمت مساوی دارد: ۳ قرمز، ۴ آبی و ۱ سبز. (الف) احتمال آبی (ب) احتمال سبز نبودن (پ) اگر ۴۰۰ بار بچرخانیم، حدوداً چند بار آبی می‌آید؟

در کیسه‌ای مهره‌های سبز و زرد هست. احتمال سبز است و ۱۲ مهرهٔ سبز داریم. (الف) کل مهره‌ها چند تاست؟ (ب) چند مهرهٔ زرد داریم؟

برای هر مورد یک پیشامد با تاس بنویس: (الف) احتمال صفر (ب) احتمال یک (پ) احتمال (ت) احتمال بیشتر از

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکیسه ۲ مهرهٔ زرد و ۳ سبز دارد. «دو حالت داریم، پس احتمال زرد .»

«زرد» و «سبز» هم‌شانس نیستند. حالت‌های هم‌شانس خودِ ۵ مهره‌اند.

درست.

اشتباهاحتمال آمدن ۶ برابر است، پس احتمال نیامدنش .

احتمال هرگز از ۱ بیشتر نیست. رخ ندادن یعنی بقیهٔ حالت‌ها، نه کسرِ وارونه.

درست.

اشتباهسکه ۶ بار رو آمده؛ «بار بعد حتماً پشت می‌آید».

سکه حافظه ندارد. هر پرتاب جدا از پرتاب‌های قبلی است.

درستاحتمال پشت در پرتاب بعدی هم است.

فراتر از کتاب۷۰ درصد احتمال بارش یعنی چه؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی پیش‌بینی هوا می‌گوید «۷۰ درصد احتمال بارش»، یعنی در روزهایی که وضع هوا خیلی شبیه امروز بوده، از هر ۱۰۰ روز حدود ۷۰ روز باران آمده است. پس احتمال یعنی ، عددی بین صفر و یک. این احتمال از شمردن حالت‌های هم‌شانس به دست نمی‌آید، چون هوا مثل تاس نیست؛ از داده‌های گذشته و مدل‌های کامپیوتری به دست می‌آید. اگر فردا باران نیاید، پیش‌بینی «غلط» نبوده است: ۳۰ درصد احتمال نیامدن هم وجود داشت. پیش‌بینی خوب یعنی در طول سال‌ها، از روزهایی که «۷۰ درصد» گفته شده، واقعاً حدود ۷۰ درصدشان بارانی باشند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴بررسی حالت‌های ممکن

این درس: صفحه‌های ۱۳۲ تا ۱۳۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. تاسی را می‌اندازیم. چند حالت ممکن دارد؟
  2. احتمال اینکه یک سکه رو بیاید چقدر است؟

جواب: ۱) ۶ حالت. ۲) ؛ دو حالت هم‌شانس، رو و پشت. این درس می‌پرسد اگر دو چیز را با هم بیندازیم چه می‌شود.

بازی عادلانه است؟#

نیما و رضا دو سکه را با هم می‌اندازند. اگر دو سکه مثل هم بیایند (هر دو رو یا هر دو پشت)، نیما امتیاز می‌گیرد؛ اگر مختلف بیایند، رضا.

قبل از ادامه، حدس بزن: این بازی عادلانه است؟

خیلی‌ها می‌گویند نه: «سه حالت داریم: دو رو، دو پشت، یکی رو یکی پشت. نیما دو حالت دارد و رضا یکی.» ولی این سه حالت هم‌شانس نیستند. برای دیدن حالت‌های هم‌شانس، سکه‌ها را از هم جدا کن، مثلاً یکی نقره‌ای و یکی طلایی، و جدول حالت‌های ممکن بکش:

سکهٔ اول \ سکهٔ دوم رو پشت
رو رو، رو رو، پشت
پشت پشت، رو پشت، پشت

چهار حالت هم‌شانس داریم. «رو، پشت» و «پشت، رو» دو حالت جدا هستند: در اولی سکهٔ نقره‌ای رو آمده و در دومی سکهٔ طلایی. نیما ۲ حالت از ۴ دارد و رضا هم ۲ از ۴. پس هر کدام احتمال دارند و بازی عادلانه است.

جدول برای دو تاس#

دو تاس می‌اندازیم و جمع دو عدد را می‌نویسیم. اول تخمین بزن: چند حالت داریم؟ هر عدد تاس اول با هر ۶ عدد تاس دوم جفت می‌شود، پس حالت.

جدول ۳۶ خانه دارد. با حدسمان می‌خواند.

مثال ۱. احتمال اینکه جمع ۷ شود؟ عدد ۷ روی قطر جدول ۶ بار آمده است: .

مثال ۲. احتمال اینکه جمع ۱۰ شود؟ ، ، : سه خانه. . جمع ۷ دو برابر جمع ۱۰ شانس دارد، با اینکه هر دو «یک عدد» از ۲ تا ۱۲ هستند.

مثال ۳. احتمال اینکه دو تاس مثل هم بیایند (جفت)؟ قطر دیگر جدول: تا ، ۶ خانه: .

نمودار درختی برای سه مرحله#

وقتی سه سکه می‌اندازیم، جدول دوبعدی کافی نیست. نمودار درختی می‌کشیم: از هر حالتِ سکهٔ اول دو شاخه برای سکهٔ دوم، و از هر کدام دو شاخه برای سکهٔ سوم:

  • سکهٔ اول رو
    • سکهٔ دوم رو
      • سکهٔ سوم رو ← «رو، رو، رو»
      • سکهٔ سوم پشت ← «رو، رو، پشت»
    • سکهٔ دوم پشت
      • سکهٔ سوم رو ← «رو، پشت، رو»
      • سکهٔ سوم پشت ← «رو، پشت، پشت»
  • سکهٔ اول پشت
    • سکهٔ دوم رو
      • سکهٔ سوم رو ← «پشت، رو، رو»
      • سکهٔ سوم پشت ← «پشت، رو، پشت»
    • سکهٔ دوم پشت
      • سکهٔ سوم رو ← «پشت، پشت، رو»
      • سکهٔ سوم پشت ← «پشت، پشت، پشت»

هشت شاخهٔ آخر، هشت حالت هم‌شانس‌اند: .

مثال ۴. احتمال اینکه دقیقاً دو سکه رو بیاید؟ حالت‌های «رو، رو، پشت»، «رو، پشت، رو» و «پشت، رو، رو»: سه حالت از هشت، یعنی .

🧠 ترفند: اگر مرحلهٔ اول حالت داشته باشد و هر حالتش با همان حالتِ مرحلهٔ دوم جفت شود، تعداد کل حالت‌ها است. دلیل: در جدول، سطر داریم و هر سطر خانه. برای ۳ پیراهن و ۴ شلوار: ترکیب، نه . شرط: انتخاب مرحلهٔ دوم نباید به انتخاب مرحلهٔ اول بستگی داشته باشد.

راه دوم برای ۳ پیراهن و ۴ شلوار. راه اول: جدولی با ۳ سطر و ۴ ستون بکش و خانه‌ها را بشمار، ۱۲ تا. راه دوم: . راه دوم سریع‌تر است، ولی جدول یا درخت وقتی لازم است که بخواهی حالت‌های مطلوب را ببینی و بشماری، نه فقط کل حالت‌ها را.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱سه سکه را با هم می‌اندازیم. چند حالت ممکن داریم؟
۲دو سکه می‌اندازیم. احتمال اینکه دقیقاً یکی رو بیاید چقدر است؟
۳دو تاس می‌اندازیم. احتمال اینکه هر دو یک عدد بیایند چقدر است؟
۴یک رستوران ۳ نوع غذا و ۴ نوع نوشیدنی دارد. چند ترکیب «یک غذا و یک نوشیدنی» ممکن است؟
۵چرخنده‌ای سه قسمت مساوی قرمز، سبز و زرد دارد. آن را می‌چرخانیم و یک سکه هم می‌اندازیم. احتمال «قرمز و رو» چقدر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو تاس می‌اندازیم. احتمال اینکه جمع دو عدد ۹ شود چقدر است؟

سه سکه می‌اندازیم. احتمال اینکه دست‌کم دو سکه رو بیاید چقدر است؟

رمز یک قفل یک عدد دورقمی است که هر رقمش از ۰ تا ۹ می‌تواند باشد (مثل ۰۷ یا ۴۵). (الف) چند رمز ممکن است؟ (ب) احتمال اینکه با یک حدس رمز را پیدا کنیم چقدر است؟

کیسهٔ اول یک مهرهٔ قرمز و یک آبی دارد. کیسهٔ دوم یک قرمز، یک آبی و یک سبز. از هر کیسه یک مهره برمی‌داریم. احتمال اینکه دو مهره هم‌رنگ باشند چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدو سکه: «حالت‌ها: دو رو، دو پشت، یک رو و یک پشت؛ پس احتمال دو رو .»

این سه حالت هم‌شانس نیستند. «یک رو و یک پشت» از دو حالت جدا ساخته شده است: «رو، پشت» و «پشت، رو».

درست۴ حالت هم‌شانس؛ احتمال دو رو .

اشتباهجمع دو تاس از ۲ تا ۱۲ است، یعنی ۱۱ حالت؛ پس احتمال جمع ۷ برابر .

جمع‌ها هم‌شانس نیستند. جمع ۲ فقط از ساخته می‌شود و جمع ۷ از شش جفت.

درست.

اشتباه۳ پیراهن و ۴ شلوار: ترکیب.

هر پیراهن با هر ۴ شلوار ترکیب می‌شود؛ جمع کردن فقط تعداد لباس‌ها را می‌شمارد.

درست ترکیب.

فراتر از کتابچرا رمز چهاررقمی کافی نیست؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

رمز چهاررقمی کارت یا گوشی، هر رقمش ۱۰ حالت دارد، پس رمز ممکن است. اگر کسی بخواهد همه را امتحان کند، ده هزار حدس لازم دارد؛ برای همین گوشی بعد از چند حدس غلط قفل می‌شود. حالا رمزی هشت‌حرفی را در نظر بگیر که هر جایش یکی از ۲۶ حرف کوچک انگلیسی است: حالت، که بیش از ۲۰۰ میلیارد است. هر جایی که اضافه می‌کنی، کل حالت‌ها در تعداد انتخاب‌های آن جا ضرب می‌شود؛ همان قاعدهٔ ضرب این درس. متخصص‌های امنیت با همین حساب می‌گویند یک رمز چقدر در برابر حدس زدن کامپیوتری مقاوم است، و برای همین هر حرف اضافه، رمز را خیلی مقاوم‌تر می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۸

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در دسته‌بندی از و استفاده می‌کنیم؟

برای اینکه هر داده دقیقاً در یک دسته بیفتد. اگر دسته‌ها «۱۰ تا ۲۰» و «۲۰ تا ۳۰» باشند، معلوم نیست ۲۰ کجا برود. با و عدد ۲۰ فقط در دستهٔ دوم است. فقط دستهٔ آخر دو طرفش دارد تا بزرگ‌ترین داده هم جا شود.

میانگین داده‌های دسته‌بندی‌شده چرا دقیق نیست؟

چون فرض می‌کنیم همهٔ داده‌های هر دسته روی مرکز دسته‌اند. بعضی کمی بیشترند و بعضی کمی کمتر، و این خطاها معمولاً تا حدی هم را خنثی می‌کنند؛ برای همین تقریب خوبی است. در مثال سیب‌ها، تقریب و جواب دقیق حدود بود.

دو سکه را با هم بیندازیم یا یکی‌یکی، فرقی دارد؟

نه. حالت‌ها همان چهار حالت‌اند. فکر کردن به «سکهٔ اول» و «سکهٔ دوم» فقط کمک می‌کند ببینی «رو، پشت» و «پشت، رو» دو حالت جدا هستند.

چه وقت جدول بکشم و چه وقت نمودار درختی؟

برای آزمایش دومرحله‌ای (دو سکه، دو تاس، چرخنده و سکه) جدول راحت‌تر است. برای سه مرحله یا بیشتر، یا وقتی تعداد حالت‌های هر مرحله فرق دارد، نمودار درختی بهتر است. اگر فقط تعداد کل حالت‌ها را بخواهی، تعداد حالت‌های هر مرحله را در هم ضرب کن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۹، دایره