آموزش ریاضی هشتم · فصل ۶

مثلث، به زبان ساده

در این فصل رابطهٔ فیثاغورس را می‌بینی و با آن ضلع سوم مثلث قائم‌الزاویه را پیدا می‌کنی یا قائم‌الزاویه بودن یک مثلث را بررسی می‌کنی. بعد با شکل‌های هم‌نهشت و اجزای متناظرشان کار می‌کنی، و یاد می‌گیری برای اینکه بگوییم دو مثلث هم‌نهشت‌اند لازم نیست هر شش جزء را مقایسه کنیم: سه حالت ض ض ض، ض ز ض و ز ض ز کافی است. آخر سر دو حالت ویژهٔ مثلث‌های قائم‌الزاویه را یاد می‌گیری و با آن‌ها ثابت می‌کنی چرا هر نقطهٔ روی عمودمنصف یک پاره‌خط از دو سرش به یک فاصله است.

صفحه‌های ۸۳ تا ۱۰۰ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی با رابطهٔ فیثاغورس ضلع مجهول مثلث قائم‌الزاویه را پیدا کنی و از روی سه ضلع بگویی مثلثی قائم‌الزاویه هست یا نه.
  • می‌توانی اجزای متناظر دو شکل هم‌نهشت را بنویسی و اندازهٔ ضلع‌ها و زاویه‌های مجهول را، حتی با تشکیل معادله، پیدا کنی.
  • می‌توانی هم‌نهشتی دو مثلث را با یکی از حالت‌های ض ض ض، ض ز ض و ز ض ز ثابت کنی و نتیجه‌اش را دربارهٔ ضلع‌ها و زاویه‌ها بگیری.
  • می‌توانی هم‌نهشتی دو مثلث قائم‌الزاویه را با حالت‌های وتر و یک ضلع یا وتر و یک زاویهٔ تند ثابت کنی و ویژگی عمودمنصف و نیمساز را با دلیل توضیح دهی.

پیش‌نیاز: از ریاضی هفتم: مجذور و جذر عددها (فصل ۷)، مجموع زاویه‌های مثلث، زاویه‌های متقابل به رأس، تبدیل‌های انتقال، تقارن و دوران، و معنای شکل‌های هم‌نهشت (فصل ۴)؛ و حل معادله (فصل ۴ همین کتاب).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱رابطهٔ فیثاغورس

این درس: صفحه‌های ۸۴ تا ۸۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مجذور (مربع) ۱۳ چند است؟
  2. چند است؟

جواب: ۱) . ۲) ۱۲، چون .

یک میان‌بُر در باغ#

باغی مستطیلی ۸ متر عرض و ۱۵ متر طول دارد. اگر از یک گوشه به گوشهٔ روبه‌رو بروی و از کنار دیوارها راه بروی، متر راه می‌روی. اگر از وسط باغ و روی قطر بروی، راهت کوتاه‌تر است. ولی چقدر؟ قطر با دو ضلع یک مثلث قائم‌الزاویه می‌سازد. برای پیدا کردنش یک رابطه لازم داریم.

سه مربع روی سه ضلع#

یک مثلث قائم‌الزاویه با ضلع‌های ۳ و ۴ روی کاغذ شطرنجی بکش ( رأس زاویهٔ قائمه است):

│
│
— — —

ضلعی که روبه‌روی زاویهٔ قائمه است، یعنی ، وتر نام دارد و همیشه بلندترین ضلع است. اگر را اندازه بگیری، ۵ واحد می‌شود. حالا روی هر ضلع یک مربع بساز و مساحتش را حساب کن:

ضلع طول مساحت مربع روی آن
۳ ۹
۴ ۱۶
(وتر) ۵ ۲۵

. مساحت مربع روی وتر، درست برابر جمع مساحت دو مربع دیگر است. این برای هر مثلث قائم‌الزاویه درست است و به آن رابطهٔ فیثاغورس می‌گوییم. اگر وتر را و دو ضلع زاویهٔ قائمه را و بنامیم:

یعنی مجذور وتر برابر است با مجموع مجذورهای دو ضلع دیگر. عکس آن هم درست است: اگر در مثلثی مجذور بلندترین ضلع با مجموع مجذورهای دو ضلع دیگر برابر باشد، آن مثلث قائم‌الزاویه است.

مثال ۱. قطر باغ را پیدا کن.

اول تخمین بزن: قطر از ضلع ۱۵ بلندتر است (وتر بلندترین ضلع است) و از راه کناری ۲۳ کوتاه‌تر. پس بین ۱۵ و ۲۳ است.

  1. .
  2. .

قطر ۱۷ متر است و ۶ متر راه کوتاه‌تر می‌شود. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۱۷ بین ۱۵ و ۲۳ است.

پیدا کردن یکی از ضلع‌های قائمه#

مثال ۲. وتر یک مثلث قائم‌الزاویه ۱۷ و یکی از ضلع‌ها ۸ است. ضلع سوم چقدر است؟

  1. ، یعنی .
  2. ۶۴ را از دو طرف کم کن: .
  3. .

وقتی وتر را داری، تفریق می‌کنی: .

راه دوم. همین سه عدد را در مثال ۱ دیدیم: ضلع‌های ۸ و ۱۵ وتر ۱۷ را دادند. پس اگر وتر ۱۷ و یک ضلع ۸ باشد، ضلع دیگر ۱۵ است و حسابی لازم نیست. اگر سه‌تایی‌های معروف (۳، ۴، ۵؛ ۵، ۱۲، ۱۳؛ ۸، ۱۵، ۱۷) را بشناسی، این راه سریع‌تر است؛ ولی وقتی عددها آشنا نیستند، راه اول همیشه کار می‌کند.

مثال ۳. ضلع‌های قائمهٔ یک مثلث ۱ و ۲ هستند. وتر چقدر است؟

، پس . ۵ مربع کامل نیست، پس جواب را همان می‌نویسیم؛ ماشین‌حساب نشان می‌دهد حدود ۲٫۲۴ است. (جذر تقریبی را در فصل ۷ یاد می‌گیری.)

آیا این مثلث قائم‌الزاویه است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ضلع‌های مثلث ۳، ۴، ۵ را دو برابر کنیم (۶، ۸، ۱۰)، باز هم قائم‌الزاویه است؟

بله: . دلیلش این است که با دو برابر شدن هر ضلع، مساحت هر سه مربع ۴ برابر می‌شود و تساوی سر جایش می‌ماند.

مثال ۴. آیا مثلثی با ضلع‌های ۹، ۱۲ و ۱۵ قائم‌الزاویه است؟ با ۵، ۶ و ۸ چطور؟

  1. بلندترین ضلع را جدا کن: ۱۵. . بله.
  2. بلندترین: ۸. ولی . نه، قائم‌الزاویه نیست.

🧠 ترفند: اگر سه عدد ضلع‌های یک مثلث قائم‌الزاویه باشند، هر مضرب آن‌ها هم هست: ۳-۴-۵، ۶-۸-۱۰، ۹-۱۲-۱۵؛ ۵-۱۲-۱۳، ۱۰-۲۴-۲۶. دلیل: اگر هر ضلع برابر شود، هر مجذور برابر می‌شود و تساوی به‌هم نمی‌خورد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ضلع‌های زاویهٔ قائمهٔ یک مثلث ۵ و ۱۲ هستند. طول وتر چند است؟
۲وتر یک مثلث قائم‌الزاویه ۱۰ و یک ضلع آن ۶ است. ضلع دیگر چند است؟
۳کدام سه عدد می‌توانند ضلع‌های یک مثلث قائم‌الزاویه باشند؟
۴در رابطهٔ برای یک مثلث قائم‌الزاویه، کدام ضلع است؟
۵ضلع‌های قائمهٔ یک مثلث ۳ و ۴ است. کسی گفته وتر ۷ است. اشتباهش چیست؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

قطر مستطیلی با ضلع‌های ۹ و ۱۲ سانتی‌متر چقدر است؟

نردبانی ۱۳ متری به دیواری تکیه داده شده و پایه‌اش ۵ متر از دیوار فاصله دارد. سر نردبان تا چه ارتفاعی از دیوار بالا رفته است؟

در مثلث متساوی‌الساقین ، دو ساق ۱۰ و قاعده ۱۲ سانتی‌متر است. ارتفاع وارد بر قاعده را پیدا کن و مساحت مثلث را حساب کن. (ارتفاع، قاعده را نصف می‌کند.)

وتر یک مثلث قائم‌الزاویه ۲۵ و یک ضلع آن ۷ است. محیط مثلث را پیدا کن.

کدام مثلث قائم‌الزاویه است: (الف) ۸، ۱۵، ۱۷ (ب) ۶، ۹، ۱۱؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهوتر ۱۵ و یک ضلع ۹ است:

وتر بلندترین ضلع است و مجذورش خودش جمع دو مجذور دیگر است. اینجا وتر را داری، پس باید تفریق کنی.

درست، پس .

اشتباه

جذر روی جمع پخش نمی‌شود، همان‌طور که توان روی جمع پخش نمی‌شد.

درست.

اشتباهبرای ۱۳، ۵، ۱۲: ، پس قائم‌الزاویه نیست.

در عکس فیثاغورس باید مجذور بلندترین ضلع را با جمع دو تای دیگر مقایسه کنی، نه هر ضلعی را.

درست؛ قائم‌الزاویه است.

فراتر از کتاباثبات‌های فیثاغورس و فاصله روی صفحهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

برای رابطهٔ فیثاغورس صدها اثبات پیدا شده است. بعضی از آن‌ها «برش و چسب» هستند: دو مربع کوچک را طوری تکه می‌کنی که تکه‌ها مربع روی وتر را کامل بپوشانند. ریاضی‌دانان ایرانی دورهٔ اسلامی، مثل ابوالعباس نیریزی، هم در شرح‌هایشان بر کتاب هندسهٔ اقلیدس به این رابطه پرداخته‌اند. این رابطه امروز هم همه‌جا هست. فاصلهٔ دو نقطه روی صفحهٔ مختصات همان وتر است: از تا ، ۳ خانه افقی و ۴ خانه عمودی است، پس فاصلهٔ مستقیم است. یک ربات یا یک بازی رایانه‌ای هم برای فهمیدن فاصلهٔ دو چیز، همین حساب را هزاران بار در ثانیه انجام می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲شکل‌های هم‌نهشت

این درس: صفحه‌های ۸۸ تا ۹۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. دو شکل کِی هم‌نهشت‌اند؟
  2. مجموع زاویه‌های داخلی یک چهارضلعی چند درجه است؟

جواب: ۱) وقتی بتوان یکی را با یک یا چند تبدیل (انتقال، تقارن، دوران) طوری جابه‌جا کرد که کاملاً روی دیگری بیفتد؛ یعنی هم‌شکل و هم‌اندازه‌اند. ۲) .

دو کاشی، یکی وارونه#

دو کاشی مثلثی از یک قالب بیرون آمده‌اند. یکی را روی زمین چرخانده‌اند و دیگری را پشت و رو کرده‌اند. هنوز هم اگر یکی را برداری و درست بچرخانی یا برگردانی، دقیقاً روی دیگری می‌نشیند. انتقال، تقارن و دوران اندازه‌ها را عوض نمی‌کنند؛ فقط جا و جهت شکل را عوض می‌کنند. برای همین دو شکل هم‌نهشت ضلع‌ها و زاویه‌های برابر دارند.

وقتی می‌نویسیم ، ترتیب حرف‌ها مهم است: حرف اول با حرف اول، دومی با دومی و... روی هم می‌افتند. به این‌ها اجزای متناظر می‌گوییم:

رأس‌ها ضلع‌ها زاویه‌ها

اجزای متناظر دو شکل هم‌نهشت با هم برابرند. روی شکل‌ها، ضلع‌های برابر را با خط‌های کوچک یکسان و زاویه‌های برابر را با کمان‌های یکسان علامت می‌زنیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ، زاویهٔ با کدام زاویه برابر است؟

حرف دوم است، پس با حرف دوم، یعنی ، متناظر است: . مهم نیست روی کاغذ کجا کشیده شده باشد؛ فقط ترتیب نوشتن مهم است.

پیدا کردن اندازه‌های مجهول#

مثال ۱. و ، ، و . اندازهٔ و را پیدا کن.

اول تخمین بزن: حدوداً ۱۲۰ است، پس زاویهٔ سوم حدود ۶۰ درجه است.

  1. .
  2. حرف سوم است و با متناظر است: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۶۰ است.
  3. ضلع دوم-سوم است و با متناظر است: .

معادله از روی هم‌نهشتی#

چون اجزای متناظر برابرند، اگر اندازه‌ها با عبارت جبری داده شوند، می‌توانیم آن‌ها را مساوی بگذاریم و معادله حل کنیم.

مثال ۲. . اگر و ، و و (به درجه)، طول و اندازهٔ را پیدا کن.

  1. و متناظرند: ، پس .
  2. و بررسی: .
  3. و متناظرند: ، پس و .
  4. و بررسی: .

با کدام تبدیل؟#

دو شکل هم‌نهشت را معمولاً با بیش از یک راه می‌شود روی هم انداخت.

مثال ۳. مثلثی با رأس‌های ، و را با بردار انتقال بده و بگو چرا تصویر با آن هم‌نهشت است.

  1. ، ، .
  2. انتقال هر نقطه را با یک بردار جابه‌جا می‌کند، پس طول و زاویه عوض نمی‌شود: .
  3. مثلاً و .

راه دوم. اگر فقط طول را بخواهی، لازم نیست رأس‌ها را انتقال دهی: انتقال طول را عوض نمی‌کند، پس . برای رسم تصویر راه اول لازم است؛ برای یک طول، راه دوم سریع‌تر است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ و ، ، . طول چند است؟
۲، و . اندازهٔ چند درجه است؟
۳دو مثلث هم‌نهشت‌اند و ضلع‌های متناظرشان و است. طول این ضلع چند است؟
۴کدام تبدیل شکل را پشت و رو (وارونه) می‌کند ولی باز هم شکلی هم‌نهشت می‌سازد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

. اگر ، ، ، و ، اندازهٔ ، ، و را پیدا کن.

، و . همچنین و (به درجه). و را پیدا کن.

مثلثی با زاویه‌های و نسبت به یک خط قرینه شده است. سه زاویهٔ تصویرش چقدر است؟ آیا تصویر با مثلث اول هم‌نهشت است؟

مثلث ، ، را با بردار انتقال بده. طول را با رابطهٔ فیثاغورس پیدا کن و با مقایسه کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، پس چون روی شکل بالای کشیده شده، .

اجزای متناظر را ترتیب حرف‌ها مشخص می‌کند، نه جای آن‌ها روی کاغذ. شکل دوم ممکن است چرخیده باشد.

درست (هر دو حرف دوم‌اند).

اشتباه«دو مربع زاویه‌های برابر دارند، پس هم‌نهشت‌اند.»

هم‌نهشتی یعنی هم‌شکل و هم‌اندازه. یک مربع ۲ سانتی‌متری و یک مربع ۵ سانتی‌متری زاویه‌های برابر دارند ولی روی هم نمی‌افتند.

درستبرای هم‌نهشتی، ضلع‌های متناظر هم باید برابر باشند.

اشتباهدر مثال جواب را می‌نویسد و تمام می‌کند.

سؤال طول ضلع را خواسته بود، نه را.

درست را جای‌گذاری کن: طول ضلع است.

فراتر از کتابکاشی‌کاری و قطعه‌های یکسانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در کاشی‌کاری‌های گره در مسجدهای ایران، صدها کاشی کنار هم نشسته‌اند، ولی اگر دقیق نگاه کنی فقط چند شکل مختلف وجود دارد. باقی همه هم‌نهشت همان چند شکل‌اند که چرخیده، جابه‌جا یا قرینه شده‌اند. کاشی‌ساز فقط چند قالب لازم دارد. همین فکر در کارخانه‌ها هم هست: پیچ‌ها، چرخ‌دنده‌ها و قطعه‌های یک ربات طوری ساخته می‌شوند که هر دو قطعهٔ یک مدل هم‌نهشت باشند تا هر کدام را بشود جای دیگری گذاشت. در چاپ سه‌بعدی هم وقتی یک مدل را چند بار روی صفحه کپی می‌کنی، نرم‌افزار فقط آن را انتقال یا دوران می‌دهد و همهٔ نسخه‌ها با هم هم‌نهشت‌اند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳مثلث‌های هم‌نهشت

این درس: صفحه‌های ۹۲ تا ۹۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. اگر ، چند تساوی بین اجزای این دو مثلث هست؟
  2. مثلث متساوی‌الساقین چه مثلثی است؟

جواب: ۱) شش تساوی: سه ضلع و سه زاویه. ۲) مثلثی که دو ضلعش (ساق‌ها) برابرند.

شش تا لازم است یا کمتر؟#

برای اینکه بگوییم دو مثلث هم‌نهشت‌اند، باید هر شش جزء را اندازه بگیریم؟ یک آزمایش ساده جواب را نشان می‌دهد: سه نی به طول‌های ۵، ۶ و ۷ سانتی‌متر بردار و سعی کن با آن‌ها مثلث بسازی. هر بار که بسازی، همان مثلث درمی‌آید؛ فقط ممکن است چرخیده یا وارونه باشد. سه ضلع، مثلث را کاملاً مشخص می‌کنند. برای همین سازه‌های مثلثی محکم‌اند و کج نمی‌شوند.

ولی چهار نی برای یک چهارضلعی کافی نیست: با چهار نی برابر هم مربع می‌شود ساخت و هم لوزی‌های کج. ضلع‌های برابر، چهارضلعی‌ها را هم‌نهشت نمی‌کند.

سه حالت برای هم‌نهشتی دو مثلث کافی است:

حالت چه چیزهایی برابرند نام کوتاه
سه ضلع هر سه ضلع ض ض ض
دو ضلع و زاویهٔ بین دو ضلع و زاویه‌ای که بین همین دو ضلع است ض ز ض
دو زاویه و ضلع بین دو زاویه و ضلعی که بین همین دو زاویه است ز ض ز

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر هر سه زاویهٔ دو مثلث برابر باشد، آن دو هم‌نهشت‌اند؟

نه. یک مثلث متساوی‌الاضلاع کوچک و یک مثلث متساوی‌الاضلاع بزرگ، هر دو سه زاویهٔ دارند ولی هم‌اندازه نیستند. «ز ز ز» حالت هم‌نهشتی نیست.

یک نکتهٔ مهم: در «ض ز ض» زاویه باید بین دو ضلع باشد. اگر زاویه بین آن دو ضلع نباشد، ممکن است دو مثلث متفاوت ساخته شود.

ولی اگر دو زاویه و یک ضلع که بین آن‌ها نیست برابر باشند، باز هم هم‌نهشت‌اند: چون مجموع زاویه‌ها است، زاویهٔ سوم هم برابر می‌شود و ضلع داده‌شده بین دو زاویهٔ برابر قرار می‌گیرد. پس به ز ض ز می‌رسیم.

ثابت کردن با حالت‌ها#

برای ثابت کردن هم‌نهشتی، سه تساوی را با دلیل بنویس، بعد حالت را بگو و هم‌نهشتی را با ترتیب درست حرف‌ها بنویس.

مثال ۱. در مثلث متساوی‌الساقین ()، نقطهٔ وسط قاعدهٔ است. ثابت کن .

╱ │ ╲
— —

پاره‌خط را که رأس را به وسط ضلع روبه‌رو وصل می‌کند میانه می‌گوییم. دو مثلث و :

  1. ؛ چون ساق‌های مثلث متساوی‌الساقین‌اند.
  2. ؛ چون وسط است.
  3. ؛ ضلع مشترک.
  4. حالت ض ض ض: .
  5. پس اجزای متناظر برابرند: .

نتیجه: در مثلث متساوی‌الساقین، دو زاویهٔ مجاور قاعده برابرند.

راه دوم. به‌جای میانه، نیمساز زاویهٔ را بکش تا را در قطع کند. ، (نیمساز) و مشترک است، پس حالت ض ز ض. وقتی زاویهٔ رأس در مسئله داده شده، این راه طبیعی‌تر است؛ وقتی وسط قاعده داده شده، راه اول.

مثال ۲. زاویهٔ رأس یک مثلث متساوی‌الساقین است. هر زاویهٔ مجاور قاعده چند درجه است؟

اول تخمین بزن: دو زاویهٔ برابر با هم می‌شوند، پس هر کدام حدود ۷۰ است.

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

مثال ۳ (برعکس). در مثلث ، . ثابت کن .

نیمساز را بکش تا را در قطع کند. در دو مثلث و : و ، پس زاویهٔ سوم هر دو هم برابر است: . ضلع مشترک است و بین دو زاویهٔ و قرار دارد. حالت ز ض ز: ، پس . اگر دو زاویهٔ یک مثلث برابر باشند، آن مثلث متساوی‌الساقین است.

🧠 ترفند: قبل از انتخاب حالت، روی شکل اجزای برابر را علامت بزن و بعد از یک سر مثلث دور بزن: اگر علامت‌ها به ترتیب «ضلع، زاویه، ضلع» یا «زاویه، ضلع، زاویه» پشت هم آمدند، حالت را پیدا کرده‌ای. دلیل: «بین» یعنی همین پشت هم بودن دور مثلث.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در دو مثلث و : ، و . حالت هم‌نهشتی کدام است؟
۲دو مثلث سه زاویهٔ برابر دارند. کدام درست است؟
۳زاویهٔ رأس یک مثلث متساوی‌الساقین است. هر زاویهٔ مجاور قاعده چند درجه است؟
۴در دو مثلث و : ، و . چه می‌توان گفت؟
۵در دو مثلث و : ، و . آیا هم‌نهشت‌اند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در لوزی قطر را کشیده‌ایم. ثابت کن . کدام زاویه‌ها در نتیجه برابرند؟

دو پاره‌خط و یکدیگر را در نقطهٔ ، وسط هر دو، قطع کرده‌اند. ثابت کن و نتیجه بگیر .

در متوازی‌الاضلاع قطر را کشیده‌ایم. با حالت ض ض ض ثابت کن دو مثلث و هم‌نهشت‌اند.

در یک مثلث متساوی‌الساقین، زاویهٔ رأس و هر زاویهٔ مجاور قاعده درجه است. سه زاویه را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، ، ؛ «پس حالت ض ز ض است.»

بین و است، نه بین و . زاویه باید بین همان دو ضلع برابر باشد.

درستاین اطلاعات برای هم‌نهشتی کافی نیست؛ زاویهٔ بین، یعنی ، لازم است.

اشتباه«سه زاویهٔ برابر دارند، پس هم‌نهشت‌اند.»

زاویه‌ها اندازه را مشخص نمی‌کنند؛ یک مثلث می‌تواند بزرگ‌شدهٔ دیگری باشد.

درستدست‌کم یک ضلع برابر هم لازم است (ز ض ز).

اشتباه، ، ؛ می‌نویسد .

ترتیب حرف‌ها باید اجزای متناظر را نشان دهد. با متناظر است، نه با .

درست.

فراتر از کتابچرا پل‌ها و جرثقیل‌ها پر از مثلث‌اند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حالت ض ض ض یک نتیجهٔ مهندسی مهم دارد: اگر سه میله را در سه گوشه به هم ببندی، شکل دیگر نمی‌تواند عوض شود، چون سه ضلع فقط یک مثلث می‌سازند. ولی یک قاب چهارگوش با چهار میله، اگر از کنار هل داده شود، به لوزی تبدیل می‌شود و فرو می‌ریزد. برای همین در پل‌های فلزی، دکل‌های برق، بازوی جرثقیل‌ها و حتی بدنهٔ دوچرخه، شکل‌ها از مثلث ساخته شده‌اند. به این ساختارها خرپا می‌گویند. مهندس‌ها به یک قاب چهارگوش فقط یک میلهٔ قطری اضافه می‌کنند تا آن را به دو مثلث تبدیل کنند و ناگهان محکم می‌شود. قاب ربات‌ها و چاپگرهای سه‌بعدی هم برای اینکه موقع حرکت نلرزند، همین ترفند را دارند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴هم‌نهشتی مثلث‌های قائم‌الزاویه

این درس: صفحه‌های ۹۶ تا ۱۰۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. وتر یک مثلث قائم‌الزاویه ۱۰ و یک ضلعش ۸ است. ضلع سوم چند است؟
  2. سه حالت هم‌نهشتی دو مثلث کدام‌اند؟

جواب: ۱) . ۲) ض ض ض، ض ز ض و ز ض ز.

دو نردبان هم‌قد#

دو نردبان هم‌قد به دو دیوار تکیه داده شده‌اند و سر هر دو به یک ارتفاع رسیده است. آیا پایه‌هایشان هم به یک اندازه از دیوار فاصله دارند؟ هر نردبان با دیوار و زمین یک مثلث قائم‌الزاویه می‌سازد. در دو مثلث، وتر (نردبان) و یک ضلع (ارتفاع) برابرند. با فیثاغورس، ضلع سوم هر کدام از «مجذور نردبان منهای مجذور ارتفاع» به دست می‌آید، و چون این دو عدد در هر دو مثلث یکی‌اند، ضلع سوم هم برابر است. حالا سه ضلع برابرند و حالت ض ض ض برقرار است.

در مثلث قائم‌الزاویه، زاویهٔ قائمه همیشه برابر است، برای همین داده‌های کمتری کافی است. دو حالت تازه:

حالت چه چیزهایی برابرند نام کوتاه چرا کافی است
وتر و یک ضلع وتر و یکی از ضلع‌های قائمه و ض ضلع سوم با فیثاغورس برابر می‌شود؛ ض ض ض
وتر و یک زاویهٔ تند وتر و یکی از دو زاویهٔ تند و ز زاویهٔ تند دیگر منهای آن است؛ ز ض ز

در حالت «و ز» دقت کن: وتر بین دو زاویهٔ تند قرار دارد. پس وتر همان ضلعِ «بین» در ز ض ز است.

قبل از ادامه، حدس بزن: دو مثلث قائم‌الزاویه که فقط یک زاویهٔ تند برابر دارند، هم‌نهشت‌اند؟

نه. آن‌وقت هر سه زاویه برابرند ولی هیچ ضلعی برابر نیست؛ یعنی «ز ز ز» که کافی نیست. دست‌کم یک ضلع لازم است.

یادت باشد که دو ضلع قائمه هم کافی است، چون زاویهٔ قائمه بین آن‌ها است: این همان ض ز ض است.

مثال ۱. در مثلث متساوی‌الساقین ()، ارتفاع وارد بر قاعده است. ثابت کن .

  1. دو مثلث و در قائمه‌اند.
  2. وترها: .
  3. ضلع مشترک است.
  4. حالت و ض: ، پس . ارتفاع وارد بر قاعده، قاعده را نصف می‌کند.

راه دوم. با فیثاغورس مستقیم: و . چون ، دو طرف برابرند و . این راه کوتاه‌تر است، ولی راه هم‌نهشتی بیشتر می‌دهد: زاویه‌های و هم برابر می‌شوند.

مثال ۲. در همان مثلث، اگر و باشد، چقدر است؟

اول تخمین بزن: از وتر ۲۶ کوتاه‌تر است ولی خیلی کوتاه‌تر نیست، چون ۱۰ نسبت به ۲۶ کوچک است. شاید حدود ۲۴.

، پس و . با حدسمان می‌خواند؟ بله.

عمودمنصف و نیمساز#

عمودمنصف یک پاره‌خط، خطی است که بر آن عمود است و از وسطش می‌گذرد.

مثال ۳. ثابت کن هر نقطهٔ روی عمودمنصف از و به یک فاصله است.

وسط و نقطه‌ای روی عمودمنصف است. در دو مثلث و :

  1. ؛ چون وسط است.
  2. ؛ چون عمودمنصف بر عمود است.
  3. مشترک است.
  4. ض ز ض (دو ضلع قائمه): ، پس .

با چند اندازه‌گیری فقط می‌شود دید که جمله برای چند نقطه درست است؛ این استدلال آن را برای همهٔ نقطه‌های عمودمنصف ثابت می‌کند.

مثال ۴. ثابت کن هر نقطهٔ روی نیمساز یک زاویه از دو ضلع زاویه به یک فاصله است. (فاصلهٔ یک نقطه از یک خط، طول پاره‌خط عمودی است که از نقطه بر خط رسم می‌شود.)

روی نیمساز زاویهٔ است و و عمودهایی بر دو ضلع‌اند. دو مثلث و قائم‌الزاویه‌اند؛ وتر مشترک است و (نیمساز). حالت و ز: هم‌نهشت‌اند، پس .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دو مثلث قائم‌الزاویه وتر برابر و یک ضلع قائمهٔ برابر دارند. حالت هم‌نهشتی کدام است؟
۲در دو مثلث قائم‌الزاویه، وترها برابرند و یک زاویهٔ تند در هر دو هست. کدام درست است؟
۳نقطهٔ روی عمودمنصف پاره‌خط است و . طول چند است؟
۴دو مثلث قائم‌الزاویه که فقط یک زاویهٔ تند برابر دارند:
۵مثلث قائم‌الزاویهٔ اول وتر ۱۳ و یک ضلع ۵ دارد. مثلث قائم‌الزاویهٔ دوم وتر ۱۳ و یک ضلع ۱۲ دارد. آیا هم‌نهشت‌اند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در مثلث متساوی‌الساقین ، و است. ارتفاع وارد بر قاعده است. طول‌های و را پیدا کن و دلیل بیاور.

نقطهٔ روی نیمساز زاویهٔ است و فاصله‌اش از ضلع برابر ۴ سانتی‌متر است. فاصله‌اش از چقدر است؟ چرا؟

در مستطیل قطر را کشیده‌ایم. با یکی از حالت‌های مثلث قائم‌الزاویه ثابت کن .

دو تیر چراغ برق هم‌قد، عمود بر زمین هستند. از سر هر کدام یک کابل ۱۷ متری به زمین بسته شده است. یکی از کابل‌ها ۸ متر دورتر از پای تیر به زمین رسیده است. کابل دیگر چقدر دورتر از پای تیر خودش است؟ ارتفاع تیرها چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدو مثلث قائم‌الزاویه یک زاویهٔ تند برابر دارند؛ «پس به حالت و ز هم‌نهشت‌اند.»

در «و ز» وتر هم باید برابر باشد. فقط زاویه‌ها اندازه را مشخص نمی‌کنند.

درستوتر برابر را هم بررسی کن؛ اگر نیست، هم‌نهشتی ثابت نمی‌شود.

اشتباهضلع قائمهٔ یکی با وتر دیگری برابر است و آن را «و ض» می‌گیرد.

در «و ض» وتر با وتر و ضلع قائمه با ضلع قائمه مقایسه می‌شود. وتر همیشه روبه‌روی زاویهٔ قائمه است.

درستاول در هر مثلث وتر را پیدا کن، بعد جزءهای هم‌جنس را مقایسه کن.

اشتباه«نقطهٔ از و به یک فاصله است، چون من اندازه گرفتم و برابر بود.»

اندازه‌گیری فقط برای همان یک نقطه و با خطای خط‌کش است. برای اینکه بگوییم برای هر نقطهٔ عمودمنصف درست است، دلیل (هم‌نهشتی) لازم است.

درستدو مثلث و را با ض ز ض هم‌نهشت کن تا ثابت شود.

فراتر از کتابنزدیک‌ترین مدرسه و نقشه‌های ورونویبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فرض کن در شهری دو مدرسه داری و می‌خواهی بدانی هر خانه به کدام نزدیک‌تر است. مرز این دو ناحیه دقیقاً عمودمنصف پاره‌خطی است که دو مدرسه را به هم وصل می‌کند: نقطه‌های روی آن از هر دو به یک فاصله‌اند و هر نقطهٔ یک طرفش به مدرسهٔ همان طرف نزدیک‌تر است. اگر مدرسه‌ها زیاد باشند، این مرزها شهر را به خانه‌هایی چندضلعی تقسیم می‌کنند که به آن نمودار ورونوی می‌گویند. از این نمودار برای تعیین حوزهٔ آتش‌نشانی‌ها، طراحی شبکهٔ تلفن همراه، و در رباتیک برای پیدا کردن مسیری که از همهٔ مانع‌ها بیشترین فاصله را دارد استفاده می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۶

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چطور بفهمم کدام ضلع وتر است؟

وتر ضلعی است که روبه‌روی زاویهٔ قائمه قرار دارد، یعنی با زاویهٔ قائمه تماس ندارد. همیشه بلندترین ضلع است. اگر سه ضلع را داری و نمی‌دانی زاویهٔ قائمه کجاست، بلندترین ضلع را وتر بگیر.

فرق «ض ز ض» و «ض ض ز» چیست؟ هر دو که دو ضلع و یک زاویه دارند.

در ض ز ض زاویه بین دو ضلع است، یعنی دو ضلع از رأس همان زاویه بیرون آمده‌اند. در این حالت فقط یک مثلث ساخته می‌شود. اگر زاویه بین دو ضلع نباشد، گاهی دو مثلث متفاوت با همان اطلاعات ساخته می‌شود، پس هم‌نهشتی ثابت نمی‌شود.

اگر جواب فیثاغورس مربع کامل نبود چه کنم؟

جواب را با رادیکال بنویس، مثل . این جواب دقیق است. اگر مقدار تقریبی لازم بود، با ماشین‌حساب یا روش جذر تقریبی (فصل ۷) پیدایش کن: حدود ۲٫۲۴ است.

چرا در اثبات باید دلیل هر تساوی را بنویسم؟

چون اثبات یعنی نشان دادن اینکه نتیجه برای هر شکلی با همان شرط‌ها درست است، نه فقط برای شکلی که کشیده‌ای. دلیل‌ها («چون ساق‌های متساوی‌الساقین‌اند»، «چون متقابل به رأس‌اند») نشان می‌دهند هر تساوی از کجا آمده است. معلم هم برای هر دلیل نمره می‌دهد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره