آموزش ریاضی هشتم · فصل ۷

توان و جذر، به زبان ساده

در این فصل قاعده‌های توان را کامل می‌کنی: توانِ یک عدد توان‌دار و تقسیم عددهای توان‌دار با پایه‌های مساوی یا توان‌های مساوی. بعد سراغ جذر می‌روی: جذر عددی را که مربع کامل نیست تا یک یا دو رقم اعشار پیدا می‌کنی، عددهایی مثل و را با خط‌کش و پرگار دقیق روی محور می‌گذاری، و با دو خاصیت ضرب و تقسیم رادیکال‌ها، رادیکال‌ها را ساده می‌کنی.

صفحه‌های ۱۰۱ تا ۱۱۸ کتاب۵ درس۳۶ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی توانِ یک عدد توان‌دار را بنویسی، مثل ، و عبارت‌های توان‌دار را ساده کنی.
  • می‌توانی دو عدد توان‌دار با پایه‌های مساوی یا توان‌های مساوی را بر هم تقسیم کنی.
  • می‌توانی جذر عددی را که مربع کامل نیست تا یک یا دو رقم اعشار تقریب بزنی.
  • می‌توانی عددهایی مثل ، و را با رابطهٔ فیثاغورس و پرگار روی محور عددها رسم کنی.
  • می‌توانی با خاصیت‌های و حساب کنی و رادیکالی مثل را به شکل بنویسی.

پیش‌نیاز: از پایهٔ هفتم: تعریف توان، ضرب عددهای توان‌دار با پایهٔ مساوی یا توان مساوی، ، جذر مربع‌های کامل. از فصل ششم همین کتاب: رابطهٔ فیثاغورس.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱توان

این درس: صفحه‌های ۱۰۲ تا ۱۰۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

دو سؤال از پایهٔ هفتم. اول خودت جواب بده.

  1. را به شکل یک عدد توان‌دار بنویس.
  2. را به شکل یک عدد توان‌دار بنویس.

جواب: ۱) پایه‌ها مساوی‌اند، پس توان‌ها جمع می‌شوند: . ۲) توان‌ها مساوی‌اند، پس پایه‌ها ضرب می‌شوند: .

مکعبی که ضلعش خودش توان‌دار است#

یک جعبهٔ مکعبی داری که هر ضلعش سانتی‌متر است. حجمش چند سانتی‌متر مکعب است؟ حجم مکعب یعنی ضلع به توان ۳:

این عبارت یعنی « سه بار در خودش ضرب شود». پس آن را باز کن:

روی هم شش تا ۲ در هم ضرب شده‌اند: . پس حجم جعبه ۶۴ سانتی‌متر مکعب است.

قبل از ادامه، حدس بزن: برابر است یا ؟

جواب در همین بند است. یعنی چهار بار در خودش ضرب شود: . پایه‌ها مساوی‌اند، پس توان‌ها جمع می‌شوند: . چهار بار ۳ را جمع کردن همان است. پس جواب است، نه .

قانون توانِ توان#

اگر عددی دلخواه و و دو عدد طبیعی باشند:

دلیلش همان بازکردن است: بار را در هم ضرب می‌کنی و بار را با هم جمع می‌کنی، که می‌شود .

مثال ۱. را به شکل یک عدد توان‌دار بنویس.

  1. پایهٔ داخل پرانتز ۶ است و دو توان داریم: ۴ و ۳.
  2. توان‌ها در هم ضرب می‌شوند: .
  3. جواب: .

مثال ۲. حاصل را پیدا کن.

  1. پایه است و می‌ماند: .
  2. توان ۶ زوج است، پس حاصل مثبت است: .
  3. وارسی از راه دیگر: و . هر دو راه یک جواب می‌دهند.

مثال ۳. و . در دومی، اول قاعدهٔ پایهٔ هفتم را به کار بردیم: توان ۳ به هر دو عامل داخل پرانتز می‌رسد.

نوشتن یک عدد به شکل توانی از پایهٔ دیگر#

گاهی پایه‌ها فرق دارند ولی یکی خودش توانی از دیگری است. و . پس:

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ و ؛ پس حاصل است، یعنی کمی کمتر از . دقیقش: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۴۰۹۶ نزدیک ۴۲۰۰ است.

راه دوم برای . راه اول: قانون را به کار ببر، . راه دوم: اول داخل پرانتز را حساب کن، ، و بعد . اینجا راه دوم هم سریع است چون عددها کوچک‌اند. ولی برای راه اول خیلی سریع‌تر است: را می‌نویسی و لازم نیست را حساب کنی.

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ و توان‌ها را یکی کن: و . دلیل: وقتی دو عدد مثبت توان یکسانی دارند، پایهٔ بزرگ‌تر حاصل بزرگ‌تر می‌دهد، چون در هر ضرب عامل بزرگ‌تری داریم. پس بزرگ‌تر است. شرط: پایه‌ها باید مثبت باشند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ برابر کدام است؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴ به شکل توانی از ۲ کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

هر عبارت را به شکل یک عدد توان‌دار بنویس: (الف) (ب) (پ)

(الف) را به شکل توانی از ۳ بنویس. (ب) را به شکل توانی از ۵ بنویس.

ضلع یک مکعب سانتی‌متر است. حجم آن را اول به شکل توانی از ۳ و بعد به شکل یک عدد بنویس.

جای خالی را پر کن: (الف) (ب) (پ)

کدام بزرگ‌تر است: یا ؟ بدون حساب کردن عددهای بزرگ دلیل بیاور.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

در توانِ توان، توان‌ها جمع نمی‌شوند. یعنی ، که توانش است، یعنی .

درست.

اشتباه

علامت را از نتیجهٔ میانی گرفته و آخر کار فراموش کرده است. توان کل ۶ است که زوج است.

درست.

اشتباه

پایه‌ها فرق دارند و توان‌ها هم فرق دارند. قاعدهٔ جمع توان‌ها فقط برای پایه‌های مساوی است و ضرب پایه‌ها فقط برای توان‌های مساوی.

درست؛ این را نمی‌شود به شکل یک عدد توان‌دار ساده‌تر نوشت.

فراتر از کتابحافظهٔ کامپیوتر و توان‌های ۲برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حافظهٔ کامپیوتر با «بیت» کار می‌کند و هر بیت دو حالت دارد. برای همین اندازه‌های حافظه معمولاً توانی از ۲ هستند. نزدیک ۱۰۰۰ است و برای همین به ۱۰۲۴ بایت یک «کیلوبایت» می‌گفتند. حالا حدود یک میلیون بایت است (مگابایت) و حدود یک میلیارد بایت (گیگابایت). یعنی هر بار که به واحد بعدی می‌روی، یک دیگر ضرب می‌شود و قانون توانِ توان همین را خلاصه می‌کند. برنامه‌نویس‌ها برای همین ، و را از حفظ می‌شناسند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲تقسیم عددهای توان‌دار

این درس: صفحه‌های ۱۰۶ تا ۱۰۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟
  2. کسر را ساده کن.

جواب: ۱) هر عدد غیرصفر به توان صفر برابر ۱ است: . ۲) صورت و مخرج را بر ۶ تقسیم کن: . همین ساده کردن کسر، کلید این درس است.

تقسیم با پایه‌های مساوی#

یک کتابخانه کتاب دارد و می‌خواهد آن‌ها را مساوی در قفسه بچیند. در هر قفسه چند کتاب می‌رود؟ باید را حساب کنیم. تقسیم را به شکل کسر بنویس و هر دو را باز کن:

چهار تا ۲ در مخرج با چهار تا ۲ در صورت ساده می‌شوند، درست مثل ساده کردن کسر. در صورت تا ۲ می‌ماند:

صورت
مخرج

پس کتاب در هر قفسه.

قبل از ادامه، حدس بزن: برابر است یا ؟

بیشتر کسانی که عجله می‌کنند می‌گویند ، چون ۶ تقسیم بر ۲ می‌شود ۳. ولی بازکردن نشان می‌دهد دو تا ۳ از شش تا ۳ ساده می‌شوند و چهار تا می‌ماند: . توان‌ها کم می‌شوند، نه تقسیم.

قانون. اگر عددی غیرصفر و و عددهای طبیعی باشند:

شرط لازم است، چون تقسیم بر صفر معنا ندارد. اگر باشد، حاصل است، و این درست است چون هر عدد غیرصفر تقسیم بر خودش ۱ می‌شود.

مثال ۱.

  1. پایه‌ها مساوی‌اند: .
  2. توان‌ها کم می‌شوند: .
  3. ؛ توان فرد است، پس حاصل منفی است.

مثال ۲. .

مثال ۳. اگر توان مخرج بزرگ‌تر باشد چه؟ . باز کن: دو تا ۳ از صورت با دو تا ۳ از مخرج ساده می‌شوند و در مخرج سه تا ۳ می‌ماند:

تقسیم با توان‌های مساوی#

حالا . پایه‌ها فرق دارند ولی توان‌ها مساوی‌اند. باز کن و دوتا‌دوتا کنار هم بگذار:

قانون. اگر و دو عدد باشند، و عددی طبیعی:

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر است؟ و حدود . و . پس حاصل حدود است. دقیقش است. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

راه دوم. می‌شد و را حساب کرد و بعد تقسیم کرد: . جواب یکی است، ولی راه قانون خیلی سریع‌تر است چون عددها هرگز بزرگ نمی‌شوند.

مثال ۴ (ترکیبی). : اول صورت، ؛ بعد تقسیم، .

مثال ۵. با : صورت است، پس حاصل .

🧠 ترفند: در تقسیم توان‌های ۱۰ صفرها را خط بزن: یعنی ؛ دو صفر خط می‌خورد و می‌ماند. دلیل: هر ۱۰ در مخرج یک ۱۰ از صورت را ساده می‌کند، یعنی یک صفر را برمی‌دارد. شرط: فقط برای پایهٔ ۱۰ و وقتی توان صورت از توان مخرج بزرگ‌تر یا با آن مساوی است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن: (الف) (ب) (پ)

حاصل را پیدا کن: (الف) (ب)

ساده کن: (الف) (ب) با

جای خالی را پر کن: (الف) (ب)

دانهٔ برنج را مساوی در کیسه ریخته‌ایم. در هر کیسه چند دانه است؟ جواب را هم توان‌دار و هم با رقم بنویس.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

توان‌ها را بر هم تقسیم کرده است. از شش عامل ۳، دو تا با مخرج ساده می‌شوند و چهار تا می‌ماند.

درست.

اشتباه

پایه‌ها را هم بر هم تقسیم کرده است. وقتی پایه‌ها مساوی‌اند، پایه همان می‌ماند و فقط توان‌ها کم می‌شوند.

درست.

اشتباه

نه پایه‌ها مساوی‌اند و نه توان‌ها؛ هیچ‌کدام از دو قانون اینجا کار نمی‌کند.

درست.

اشتباه

تفریق توان‌ها صفر می‌دهد، ولی صفرِ توان است، نه صفرِ جواب.

درست.

فراتر از کتابدسی‌بل: صدا با توان‌های ۱۰برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بلندی صدا را با «دسی‌بل» می‌سنجند و این واحد در اصل با توان‌های ۱۰ ساخته شده است: هر ۱۰ دسی‌بل بیشتر یعنی شدت صدا ۱۰ برابر شده است. صدایی با ۶۰ دسی‌بل (گفت‌وگوی معمولی) و صدایی با ۳۰ دسی‌بل (زمزمه) را در نظر بگیر. شدت اولی حدود برابر یک صدای پایه است و دومی حدود برابر. نسبتشان است، یعنی گفت‌وگو هزار برابر شدیدتر از زمزمه است، با اینکه عدد دسی‌بلش فقط دو برابر است. مهندس‌های صدا و سازندگان گوشی و هدفون با همین تقسیم توان‌ها کار می‌کنند، و برای همین است که چند دسی‌بل بیشتر می‌تواند برای گوش خطرناک باشد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جذر تقریبی

این درس: صفحه‌های ۱۱۰ تا ۱۱۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟
  2. دو ضلع زاویهٔ قائمهٔ یک مثلث قائم‌الزاویه ۶ و ۸ است. وتر آن چند است؟

جواب: ۱) ، چون . ۲) با رابطهٔ فیثاغورس: ، پس وتر است.

وقتی عدد مربع کامل نیست#

یک باغچهٔ مربعی ۵۲ متر مربع مساحت دارد. ضلعش چند متر است؟ باید را پیدا کنیم. ولی ۵۲ مربع کامل نیست. در پایهٔ هفتم دیدی که می‌شود آن را بین دو عدد طبیعی گیر انداخت:

حالا می‌خواهیم دقیق‌تر شویم، با یک روش منظم: نصف کردن فاصله.

گام‌به‌گام تا یک رقم اعشار#

گام ۱: وسط بازه را آزمایش کن. وسط ۷ و ۸ عدد است. . چون ، جذر ۵۲ حتماً کمتر از است. حالا فقط نیمهٔ پایینی بازه می‌ماند.

عدد
مجذور

گام ۲: عددهای یک‌رقم اعشاری را امتحان کن. از جدول: کمتر از ۵۲ و بیشتر از ۵۲ است. پس .

گام ۳: نزدیک‌تر را انتخاب کن. ۵۲ تا فاصلهٔ دارد و تا فاصلهٔ . پس . ضلع باغچه حدود متر است.

گام ۴ (تا دو رقم اعشار). اگر دقت بیشتری بخواهی، بین و را با دو رقم اعشار امتحان کن: و . فاصله‌ها و است، پس . با ماشین‌حساب: که با جواب ما می‌خواند.

قبل از ادامه، حدس بزن: به ۸ نزدیک‌تر است یا به ۹؟

۸۰ فقط یک واحد از کمتر است و تا شانزده واحد فاصله دارد. پس خیلی نزدیک ۹ است. در واقع ، پس حتی از هم بیشتر است.

یک مثال با فیثاغورس#

مثال. باغچه‌ای مستطیلی ۲ متر در ۳ متر است. طول قطرش چقدر است؟

  1. قطر وتر یک مثلث قائم‌الزاویه با ضلع‌های ۲ و ۳ است: ، پس قطر است.
  2. اول تخمین بزن: ، پس بین ۳ و ۴. و ۱۳ تقریباً وسط ۹ و ۱۶ است، پس حدود .
  3. وسط را آزمایش کن: ، پس جذر از بیشتر است.
  4. و . فاصله‌ها و است، پس .
  5. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از است.

راه دوم. می‌شد از شروع کنی و یکی‌یکی جلو بروی: ، ، … تا از ۱۳ بگذری. این شش ضرب لازم دارد. نصف کردن با یک ضرب نیمی از بازه را کنار می‌گذارد، برای همین سریع‌تر است.

🧠 ترفند: مجذور عددی که به ختم می‌شود را سریع حساب کن: عدد صحیحش را در عدد بعدی ضرب کن و اضافه کن. و . دلیل: با مدل مساحت، . همین کار گام اول (آزمایش وسط بازه) را سریع می‌کند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ بین کدام دو عدد طبیعی متوالی است؟
۲ را تا یک رقم اعشار تقریب بزن.
۳کدام درست است؟
۴نزدیک‌ترین عدد طبیعی به چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را تا یک رقم اعشار تقریب بزن.

را تا یک رقم اعشار تقریب بزن.

به‌جای یکی از ، یا بگذار: (الف) (ب)

زمین مستطیلی ۴ متر در ۷ متر است. طول قطرش را تا دو رقم اعشار پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

جذر را با نصف اشتباه گرفته است. ، نه ۵۲.

درست و .

اشتباه، چون ۱۳ چهار واحد از ۹ بیشتر است.

فاصلهٔ عدد از مربع کامل را رقم اعشار گرفته است. مجذورها به‌طور مساوی فاصله ندارند؛ باید وارسی کرد: که از ۱۳ خیلی کمتر است.

درست و ، پس .

اشتباه بین ۷ و ۸ است، پس .

فرض کرده جذر همیشه وسط دو عدد است. باید وسط را آزمایش کرد: .

درست و با آزمایش بیشتر .

فراتر از کتابروش بابلی‌ها و ماشین‌حساببرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روی یک لوح گلی بابلی که امروز با نام YBC 7289 شناخته می‌شود، مربعی با قطرهایش کشیده شده و کنارش تقریبی از نوشته شده که تا پنج رقم اعشار درست است. یکی از روش‌هایی که از دوران باستان مانده این است: یک حدس بزن، مثلاً . عدد را بر حدست تقسیم کن. اگر حدست کمی کم باشد، حاصل تقسیم کمی زیاد است؛ پس میانگین این دو حدس بهتری است. برای با حدس ۷: و میانگین و حدود است، که فقط با یک بار تکرار، با جواب دو رقم اعشاری () یکی است. ماشین‌حساب‌ها و کامپیوترها هم برای جذر از روش‌های تکراری مشابهی استفاده می‌کنند: حدس، اصلاح، و دوباره اصلاح.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴نمایش اعداد رادیکالی روی محور اعداد

این درس: صفحهٔ ۱۱۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. ضلع‌های زاویهٔ قائمهٔ یک مثلث قائم‌الزاویه هر دو ۱ است. مجذور وترش چند است؟
  2. با پرگار دایره‌ای به مرکز کشیده‌ایم. همهٔ نقطه‌های روی دایره از چه فاصله‌ای دارند؟

جواب: ۱) ، پس وتر است. ۲) همه به یک اندازه، یعنی به اندازهٔ دهانهٔ پرگار. این دو جواب، کل روش این درس‌اند.

از کاشی تا محور#

یک کاشی مربعی به ضلع یک واحد را روی محور عددها بگذار، طوری که یک گوشه‌اش روی صفر و یک ضلعش روی پاره‌خط صفر تا یک باشد. قطر کاشی، وتر یک مثلث قائم‌الزاویه با دو ضلع ۱ است، پس طولش است. حالا:

  1. سوزن پرگار را روی صفر بگذار و دهانه‌اش را به اندازهٔ قطر باز کن.
  2. کمانی بزن تا محور را در سمت راست قطع کند.
  3. نقطهٔ برخورد از صفر به اندازهٔ فاصله دارد، پس همان عدد است.
● ✕ ● ● ● ✕ ●

اگر کمان را به سمت چپ هم ادامه دهی، محور را در قطع می‌کند، چون آن نقطه هم از صفر به همان اندازه فاصله دارد. با جذر تقریبی هم می‌خواند: .

جذرهای دیگر: مجموع دو مربع#

برای رسم ، دو عدد پیدا کن که مجموع مجذورهایشان شود. آن دو عدد ضلع‌های زاویهٔ قائمه‌اند:

عدد ضلع‌های زاویهٔ قائمه وارسی
و
و
و
و

مثال ۱: رسم .

  1. روی محور از صفر تا ۲ را یک ضلع بگیر.
  2. در نقطهٔ ۲ یک پاره‌خط عمود به طول ۱ رو به بالا بکش.
  3. سر این پاره‌خط را به صفر وصل کن. این وتر است: .
  4. سوزن پرگار روی صفر، دهانه به اندازهٔ وتر، کمان تا محور. نقطهٔ برخورد است.
  5. اول تخمین زده بودیم؟ ، پس بین ۲ و ۳؛ و ، ، پس حدود . نقطهٔ رسم‌شده هم کمی بعد از ۲ افتاده است. با حدسمان می‌خواند.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای رسم چه دو ضلعی لازم است؟ هیچ دو عدد طبیعی‌ای نیست که مجموع مجذورهایشان ۳ شود.

راهش این است که از یک جذر قبلی کمک بگیری: یک ضلع و ضلع دیگر ۱. وتر می‌شود . اگر روی وترِ هر مثلث، مثلث قائم‌الزاویهٔ بعدی را با ضلع ۱ بسازی، یک مارپیچ درست می‌شود که وترهایش به ترتیب ، ، ، ، … هستند.

جمع و تفریق روی محور#

مثال ۲: . همان پرگارِ باز به اندازهٔ را این بار روی عدد ۱ بگذار و کمان را به سمت راست بزن. نقطه به اندازهٔ بعد از ۱ است، یعنی .

مثال ۳: . سوزن را روی ۲ بگذار، دهانه را کن و کمان را به سمت چپ بزن. چون ، نقطه حدود است، یعنی بین صفر و ۱. می‌شود به این شکل هم دید: ؛ یعنی از دو واحد به راست برو.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن دو ضلعِ ، مربع‌های کامل کمتر از را یکی‌یکی از کم کن و ببین باقی‌مانده مربع کامل است یا نه: ، پس ضلع‌ها ۳ و ۲‌اند؛ ، پس ۳ و ۱. دلیل: باید باشد، پس خودش باید مجذور یک عدد باشد. شرط: اگر هیچ باقی‌مانده‌ای مربع کامل نشد، مثل ۳ یا ۷، دو عدد طبیعی وجود ندارد و باید از یک وتر قبلی (مارپیچ) کمک بگیری.

راه دوم برای . راه اول: ضلع‌های ۲ و ۲، یک مثلث. راه دوم: مارپیچ را تا ادامه بدهی، یعنی هفت مثلث. راه اول خیلی سریع‌تر است، چون به جای ساختن همهٔ جذرهای قبلی، مستقیم دو مربع کامل پیدا کرده‌ای که جمعشان ۸ است.

جای تقریبی، بدون رسم#

گاهی فقط می‌خواهیم بدانیم یک رادیکال تقریباً کجاست. بین و است و چون ۶۲ خیلی نزدیک ۶۴ است، خیلی نزدیک ۸ می‌افتد. هم قرینه‌اش است، نزدیک .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برای رسم روی محور، ضلع‌های زاویهٔ قائمهٔ مثلث را چند بگیریم؟
۲ روی محور بین کدام دو عدد است؟
۳عدد روی محور کجاست؟
۴سوزن پرگار را روی ۳ گذاشته‌ایم و دهانه را به اندازهٔ قطر یک مربع با ضلع ۱ باز کرده‌ایم. کمان را به راست می‌زنیم. نقطهٔ برخورد کدام عدد است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

مراحل رسم را روی محور عددها بنویس.

جای تقریبی و را روی محور مشخص کن و بگو هر کدام بین کدام دو عدد صحیح است.

این عددها را از کوچک به بزرگ مرتب کن: ، ، ،

نقطهٔ روی محور بین ۵ و ۶ است و خیلی نزدیک ۶. از عددهای ، ، و کدام می‌تواند باشد؟ دلیل بیاور.

در مارپیچ مثلث‌های قائم‌الزاویه، مثلث اول دو ضلع ۱ دارد و هر مثلث بعدی روی وتر قبلی با ضلع ۱ ساخته می‌شود. وتر کدام مثلث برابر ۳ است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای ضلع‌ها را ۲ و ۳ می‌گیرد، چون .

در رابطهٔ فیثاغورس مجذور ضلع‌ها جمع می‌شود، نه خودشان. ضلع‌های ۲ و ۳ وتر می‌دهند.

درستضلع‌های ۱ و ۲: .

اشتباهقطر کاشی از صفر تا گوشهٔ بالایی ۱ است، ولی سوزن پرگار را روی ۱ می‌گذارد و نقطهٔ برخورد را می‌نامد.

کمان فاصله را از جای سوزن اندازه می‌گیرد. اگر سوزن روی ۱ باشد، نقطه است.

درستبرای سوزن باید روی صفر باشد، همان سر قطر.

اشتباه را بین و صفر می‌گذارد.

فکر کرده از ۲ بیشتر است. ولی ، پس .

درست، بین صفر و ۱.

فراتر از کتابمارپیچ تئودوروسبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مارپیچی که در این درس ساختی نام یک ریاضی‌دان یونانی را دارد: تئودوروس اهل کورنه. افلاطون در یکی از نوشته‌هایش تعریف می‌کند که تئودوروس برای جذرهای ۳ تا ۱۷ (به جز مربع‌های کامل) نشان داده بود که هیچ کسری دقیقاً برابرشان نیست. خیلی‌ها حدس می‌زنند او با همین مثلث‌ها کار می‌کرده و برای همین تا ۱۷ رفته است: اگر مارپیچ را ادامه دهی، بعد از وتر مثلث‌ها روی مثلث‌های اول می‌افتند. به عددهایی که هیچ کسری دقیقاً برابرشان نیست، در پایهٔ نهم یک نام تازه می‌دهی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۵خواص ضرب و تقسیم رادیکال‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۱۵ تا ۱۱۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. چند است؟
  2. چند است؟

جواب: ۱) . ۲) ، چون . در پایهٔ هفتم جذر صورت و مخرج را جدا گرفتی؛ این درس می‌گوید چرا این کار همیشه درست است.

یک الگو در جدول#

ضرب دو رادیکال را با جذرِ حاصل‌ضرب مقایسه کن:

در هر ردیف دو ستون آخر برابرند. دلیلش: ؛ پس عددی مثبت است که مجذورش است، یعنی همان .

خاصیت ضرب. اگر و مثبت (یا صفر) باشند:

خاصیت تقسیم. اگر مثبت یا صفر و مثبت باشد:

یک تصویر برای دومی: مربعِ یک‌دریک را به ۲۵ خانهٔ برابر تقسیم کن و ۱۶ خانه را به شکل یک مربع رنگ کن:

■ ■ ■ ■ □
■ ■ ■ ■ □
■ ■ ■ ■ □
■ ■ ■ ■ □
□ □ □ □ □

مساحت مربع رنگی است و ضلعش ۴ خانه از ۵ خانه، یعنی . پس .

حساب کردن با این دو خاصیت#

مثال ۱.

اول تخمین بزن: و کمی کمتر از ، پس حاصل حدود .

دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، دقیقاً ۱۰.

مثال ۲. .

مثال ۳. . راه اول: اول ضرب کن، . راه دوم: جدا جدا، . راه دوم سریع‌تر است، چون جذر عددهای کوچک را از حفظ می‌دانی و لازم نیست بفهمی ۴۴۱ مجذور چه عددی است.

ساده کردن رادیکال#

حالا خاصیت ضرب را برعکس به کار ببر. ۲۸ مربع کامل نیست، ولی یک مربع کامل در آن هست: . پس:

یعنی . به همین ترتیب:

🧠 ترفند: برای ساده کردن دنبال بزرگ‌ترین مربع کاملی بگرد که بر آن بخش‌پذیر است: در یک قدم. اگر کوچک‌تر را برداری، باز هم درست است ولی باید ادامه بدهی: . دلیل: هر دو راه همان خاصیت ضرب‌اند؛ مربع بزرگ‌تر فقط قدم‌ها را کم می‌کند.

جمع زیر رادیکال این‌طور نیست#

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا با برابر است؟

حساب کن: ولی . پس برابر نیستند. خاصیت‌های این درس فقط برای ضرب و تقسیم‌اند:

(به جز حالت‌های خاص، مثل وقتی یکی از دو عدد صفر است.) تصویرش همان مثلث قائم‌الزاویه با ضلع‌های ۳ و ۴ است: وترش ۵ است، نه .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲ساده‌شدهٔ کدام است؟
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل کدام است؟
۵حاصل چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل را پیدا کن: (الف) (ب) (پ)

ساده کن: (الف) (ب) (پ)

حاصل را پیدا کن: (الف) (ب) (پ)

درست یا نادرست؟ دلیل بیاور. (الف) (ب) (پ)

طول و عرض یک مستطیل و سانتی‌متر است. (الف) مساحتش چقدر است؟ (ب) ضلع مربعی که همین مساحت را دارد را به ساده‌ترین شکل بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

خاصیت ضرب را برای جمع هم به کار برده است. جذر روی جمع پخش نمی‌شود.

درست.

اشتباه

۹ را بدون جذر گرفتن از زیر رادیکال بیرون آورده است. برابر است.

درست.

اشتباه

عددها را ضرب کرده ولی رادیکال را جا انداخته است.

درست.

فراتر از کتابچرا کاغذ A4 این شکل است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ورقهٔ A4 حدود ۲۱۰ در ۲۹۷ میلی‌متر است و نسبت طول به عرضش تقریباً ، یعنی . این انتخاب دلیل دارد: اگر یک ورق با نسبت به ۱ را از وسطِ ضلع بلندش تا کنی، دو ورق کوچک‌تر به ابعاد ۱ و به دست می‌آید. نسبت ضلع‌های تازه است، و چون ، این همان است. پس ورق نصف‌شده همان شکل را دارد. برای همین A3 دو برابر A4 است، A5 نصف آن، و دستگاه کپی می‌تواند یک صفحه را بدون بریده شدن چیزی بزرگ یا کوچک کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق با چیست؟

یعنی دو بار در خودش ضرب شود، پس : توان‌ها ضرب می‌شوند. ضرب دو عدد با پایهٔ مساوی است، پس : توان‌ها جمع می‌شوند. اگر شک داشتی، باز کن و عامل‌ها را بشمار.

چرا می‌شود و نه ؟

چون تقسیم مثل ساده کردن کسر است: هر عامل در مخرج یک عامل را از صورت حذف می‌کند. از عامل، تا حذف می‌شود و تا می‌ماند. مثلاً .

جذر تقریبی را تا چند رقم اعشار باید حساب کنم؟

هر قدر سؤال خواسته باشد؛ معمولاً یک یا دو رقم. روش یکی است: بین دو مربع کامل گیر بینداز، وسط را آزمایش کن، بعد عددهای یک‌رقم اعشاری و اگر لازم بود دو‌رقمی را. آخر کار می‌توانی با ماشین‌حساب وارسی کنی.

چرا با پرگار می‌شود را دقیق روی محور گذاشت، ولی با خط‌کش نه؟

خط‌کش فقط تا میلی‌متر دقت دارد و عددی است که رقم‌های اعشارش تمام نمی‌شود. ولی قطر مربع با ضلع ۱ دقیقاً است و پرگار همان طول را بدون اندازه گرفتن منتقل می‌کند.

آیا هیچ‌وقت با برابر است؟

برای عددهای مثبت، نه. وقتی یکی از دو عدد صفر باشد برابرند، مثل . در بقیهٔ حالت‌ها بزرگ‌تر است، مثل در برابر .

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره