آموزش ریاضی هشتم · فصل ۹

دایره، به زبان ساده

در این فصل رابطهٔ خط و دایره را می‌بینی: خطی که دایره را قطع می‌کند، خطی که فقط در یک نقطه با آن تماس دارد (مماس) و خطی که با آن نقطهٔ مشترکی ندارد. یاد می‌گیری چرا شعاع در نقطهٔ تماس بر مماس عمود است و چرا عمودی که از مرکز بر وتر رسم می‌شود، وتر را نصف می‌کند. بعد زاویهٔ مرکزی و اندازهٔ کمان را می‌شناسی و با آن چندضلعی منتظم می‌کشی، و آخر سر نشان می‌دهی که هر زاویهٔ محاطی نصف کمان روبه‌رویش است.

صفحه‌های ۱۳۷ تا ۱۵۰ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی با مقایسهٔ فاصلهٔ مرکز تا خط و شعاع، بگویی خط و دایره چند نقطهٔ مشترک دارند.
  • می‌توانی از عمود بودن شعاع بر مماس، نصف شدن وتر با عمود از مرکز و برابری دو مماس از یک نقطه استفاده کنی و با فیثاغورس طول‌ها را پیدا کنی.
  • می‌توانی اندازهٔ کمان را از زاویهٔ مرکزی بگیری، طول کمان را حساب کنی و با زاویهٔ مرکزی چندضلعی منتظم رسم کنی.
  • می‌توانی اندازهٔ زاویهٔ محاطی را از کمان روبه‌رویش پیدا کنی و بدانی زاویهٔ محاطی روبه‌روی قطر قائمه است.

پیش‌نیاز: از سال‌های قبل: دایره، شعاع، قطر و محیط دایره ()، مجموع زاویه‌های مثلث، مثلث متساوی‌الساقین. از فصل‌های قبلی همین کتاب: مجموع زاویه‌های چهارضلعی، رابطهٔ فیثاغورس و حالت‌های هم‌نهشتی مثلث‌ها.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱خط و دایره

این درس: صفحه‌های ۱۳۸ تا ۱۴۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. دایره‌ای به مرکز و شعاع ۵ سانتی‌متر داریم. فاصلهٔ هر نقطهٔ روی دایره از چند است؟
  2. در مثلث قائم‌الزاویه‌ای وتر ۱۰ و یک ضلع ۶ است. ضلع دیگر چند است؟

جواب: ۱) ۵ سانتی‌متر؛ دایره یعنی همهٔ نقطه‌هایی که از مرکز به یک فاصله‌اند. ۲) ، پس ضلع دیگر است.

سه حالت خط و دایره#

یک سکه را روی کاغذ بگذار و دورش را بکش. حالا یک خط‌کش را از دور به سمت سکه بیاور. اول خط‌کش هیچ نقطهٔ مشترکی با دایره ندارد. بعد درست لحظه‌ای هست که فقط در یک نقطه به آن می‌خورد. و اگر جلوتر ببری، در دو نقطه دایره را قطع می‌کند.

برای تشخیص حالت‌ها، فاصلهٔ مرکز تا خط را اندازه بگیر. فاصلهٔ یک نقطه از یک خط، طول کوتاه‌ترین پاره‌خطی است که نقطه را به خط وصل می‌کند؛ این پاره‌خط بر خط عمود است. اگر پای عمود را و شعاع را بگیری:

مقایسه تعداد نقطهٔ مشترک نام
صفر خط بیرون دایره است
یک خط بر دایره مماس است
دو خط دایره را قطع می‌کند

قبل از ادامه، حدس بزن: آیا یک خط می‌تواند دایره را در سه نقطه قطع کند؟

نه. اگر خط دایره را در دو نقطهٔ و قطع کند، نقطه‌های بین و داخل دایره‌اند و نقطه‌های بیرون پاره‌خط بیرون دایره. پس جایی برای نقطهٔ سوم نمی‌ماند.

شعاع بر مماس عمود است#

خط در نقطهٔ بر دایره مماس است. همهٔ نقطه‌های دیگر بیرون دایره‌اند، پس از دورترند. یعنی کوتاه‌ترین پاره‌خط از تا خط است، و کوتاه‌ترین پاره‌خط بر خط عمود است. نتیجه:

شعاع دایره در نقطهٔ تماس بر خط مماس عمود است.

مثال ۱. از نقطهٔ که ۱۰ سانتی‌متر با مرکز فاصله دارد، مماسی بر دایره‌ای به شعاع ۶ رسم کرده‌ایم و نقطهٔ تماس است. طول چقدر است؟

  1. زاویهٔ قائمه است، چون شعاع بر مماس عمود است.
  2. در مثلث قائم‌الزاویهٔ ، وتر و یک ضلع است.
  3. اول تخمین بزن: از وتر (۱۰) کمتر است و از ۴ () بیشتر.
  4. ، پس .
  5. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۸ بین ۴ و ۱۰ است.

دو مماس از یک نقطه#

از نقطهٔ بیرون دایره دو مماس و رسم کن. دو مثلث و را ببین: هر دو قائم‌الزاویه‌اند (در و )، وتر مشترک است و چون هر دو شعاع‌اند. پس با حالت «وتر و یک ضلع» (و ض) هم‌نهشت‌اند. نتیجه:

  • : دو مماس از یک نقطه هم‌اندازه‌اند.
  • : پاره‌خط نیمساز زاویهٔ است.

مثال ۲. اگر باشد، زاویهٔ مرکزی چند است؟ چهارضلعی دو زاویهٔ قائمه دارد و مجموع زاویه‌های چهارضلعی است: .

وتر و عمود از مرکز#

پاره‌خطی که دو نقطه از دایره را به هم وصل کند وتر است. قطر، وتری است که از مرکز می‌گذرد و بلندترین وتر است.

از مرکز بر وتر عمود کن و پای عمود را بنام. مثلث‌های و قائم‌الزاویه‌اند، وترهایشان (شعاع) برابر است و ضلع مشترک است؛ پس با حالت «وتر و یک ضلع» (و ض) هم‌نهشت‌اند و . برعکسش هم درست است: پاره‌خطی که مرکز را به وسط وتر وصل کند، بر وتر عمود است. این بار دو مثلث با حالت «سه ضلع» (ض ض ض) هم‌نهشت‌اند، پس دو زاویهٔ کنار وسط وتر برابرند؛ و چون روی هم می‌شوند، هر کدام است.

خطی که از مرکز دایره بر وتر عمود می‌شود، آن را نصف می‌کند.

مثال ۳. در دایره‌ای به شعاع ۱۰، وتری به فاصلهٔ ۶ از مرکز داریم. طول وتر؟ نصف وتر: ، پس وتر است.

🧠 ترفند: سه‌تایی‌های فیثاغورسی را بشناس: ۳، ۴، ۵ و مضرب‌هایش (۶، ۸، ۱۰ یا ۹، ۱۲، ۱۵)، و ۵، ۱۲، ۱۳ و ۸، ۱۵، ۱۷. در مثال ۱ با دیدنِ ۶ و ۱۰ فوراً می‌دانی جواب ۸ است. دلیل: ، و اگر هر سه طول را برابر کنی، هر دو طرف برابر می‌شوند و تساوی می‌ماند. شرط: فقط در مثلث قائم‌الزاویه، و بزرگ‌ترین عدد باید وتر باشد.

راه دوم برای پیدا کردن مرکز یک بشقاب شکسته. راه اول: حدس بزنی و با خط‌کش از چند طرف اندازه بگیری. راه دوم: دو وتر روی لبه بکش و در وسط هر کدام عمودی رسم کن. هر دو عمود از مرکز می‌گذرند، پس محل برخوردشان مرکز است. راه دوم دقیق است و حدس نمی‌خواهد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱شعاع دایره‌ای ۵ و فاصلهٔ مرکز آن از خط برابر ۳ است. خط و دایره چند نقطهٔ مشترک دارند؟
۲خط در نقطهٔ بر دایره‌ای به مرکز مماس است. زاویهٔ بین و خط چند درجه است؟
۳فاصلهٔ نقطهٔ از مرکز دایره‌ای به شعاع ۶ برابر ۱۰ است. طول مماسی که از بر دایره رسم می‌شود چند است؟
۴شعاع دایره‌ای ۲۶ و طول وتری در آن ۴۸ است. فاصلهٔ مرکز تا این وتر چند است؟
۵از نقطهٔ دو مماس و بر دایره رسم شده و . کدام درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در دایره‌ای به شعاع ۱۰ سانتی‌متر، وتری به فاصلهٔ ۸ سانتی‌متر از مرکز رسم شده است. طول وتر چقدر است؟

خط در بر دایره‌ای به مرکز مماس است و . زاویهٔ چند درجه است؟

از نقطهٔ دو مماس و بر دایره‌ای به مرکز رسم کرده‌ایم و . (الف) چند درجه است؟ (ب) چند درجه است؟

از یک بشقاب گرد فقط تکه‌ای از لبه‌اش مانده است. چطور با خط‌کش و گونیا مرکز بشقاب را پیدا می‌کنی تا قطرش را بدانی؟ دلیل هر قدم را بنویس.

از نقطهٔ مماسی به طول ۲۰ بر دایره‌ای به شعاع ۲۱ رسم شده است. فاصلهٔ تا مرکز چقدر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشعاع ۱۰، فاصلهٔ وتر از مرکز ۶: طول وتر .

پای عمود وسط وتر است؛ ۸ نصف وتر است، نه کل آن.

درستوتر .

اشتباهدر شکل مماس، زاویهٔ بین شعاع و مماس را یا «هر چه شکل نشان می‌دهد» می‌گیرد.

شکل‌ها همیشه دقیق کشیده نمی‌شوند. شعاع در نقطهٔ تماس همیشه بر مماس عمود است.

درستزاویه است و از همین برای فیثاغورس یا مجموع زاویه‌ها استفاده کن.

اشتباهطول مماس از نقطه‌ای به فاصلهٔ ۱۰ از مرکز، با شعاع ۶: .

ضلع روبه‌روی زاویهٔ قائمه، یعنی وتر است. مجذور وتر را باید منهای مجذور ضلع دیگر کرد.

درست.

فراتر از کتابریل قطار و جادهٔ پیچ‌داربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک جادهٔ مستقیم به یک پیچ دایره‌ای می‌رسد، مهندس‌ها خط مستقیم را طوری می‌کشند که بر کمان پیچ مماس باشد. اگر مماس نباشد، در نقطهٔ اتصال جاده ناگهان می‌شکند و راننده باید فرمان را یک‌باره بچرخاند. در ریل قطار حتی این هم کافی نیست: اگر ریل مستقیم بی‌مقدمه به کمان برسد، مسافرها یک تکان ناگهانی به پهلو حس می‌کنند. برای همین بین بخش مستقیم و کمان یک «منحنی انتقالی» می‌گذارند که خمیدگی‌اش آرام‌آرام زیاد می‌شود. همین ایدهٔ مماس در طراحی حروف رایانه، مسیر ربات‌ها و بازی‌های ماشین‌سواری هم به کار می‌رود: هر جا دو مسیر باید نرم به هم برسند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲زاویه‌های مرکزی

این درس: صفحه‌های ۱۴۲ تا ۱۴۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. محیط دایره‌ای به شعاع ۵ چقدر است؟ ()
  2. یک دور کامل چند درجه است؟

جواب: ۱) . ۲) .

از چرخ‌وفلک تا کمان#

یک چرخ‌وفلک ۲۴ کابین دارد که به فاصله‌های مساوی دور چرخ بسته شده‌اند. یک دور کامل است، پس از هر کابین تا کابین بعدی است. وقتی چرخ به اندازهٔ ۸ کابین جلو برود، چرخیده است. کابین تو در این مدت روی دایرهٔ چرخ یک تکه از دایره را طی کرده است. به چنین تکه‌ای کمان می‌گوییم.

دو نقطهٔ و روی دایره، دایره را به دو کمان تقسیم می‌کنند. کمان کوچک‌تر را با نشان می‌دهیم. اگر مرکز را به و وصل کنیم، زاویهٔ که رأسش روی مرکز است زاویهٔ مرکزی روبه‌روی کمان است.

اندازهٔ کمان (به درجه) با اندازهٔ زاویهٔ مرکزی روبه‌رویش برابر است.

اگر باشد، و کمان بزرگ‌تر است.

اندازهٔ کمان و طول کمان#

دایره را مثل یک نوار ببین که دارد. کمان چه کسری از آن است؟ ، پس دایره پنج تکهٔ دارد:

✔

کمان یک‌پنجم دایره است. پس طولش هم یک‌پنجم محیط است:

طول کمان = محیط دایره × (اندازهٔ کمان ÷ ۳۶۰)؛ یعنی کمان چه کسری از ۳۶۰ درجه است، طولش همان کسر از محیط است.

مثال ۱. در دایره‌ای به شعاع ۵، طول کمانی با زاویهٔ مرکزی چقدر است؟

  1. محیط: .
  2. اول تخمین بزن: یک‌پنجم ۳۰ می‌شود ۶، پس جواب کمی بیشتر از ۶ است.
  3. .
  4. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک زاویهٔ مرکزی را در یک دایرهٔ کوچک و یک دایرهٔ بزرگ هم‌مرکز در نظر بگیر. دو کمانی که روبه‌روی آن هستند، برابرند؟

اندازه‌شان برابر است: هر دو و هر دو یک‌ششم دایرهٔ خودشان. ولی طولشان برابر نیست: کمان دایرهٔ بزرگ‌تر بلندتر است، چون یک‌ششم یک محیط بزرگ‌تر است. پس دو کمان با اندازهٔ برابر ممکن است طول‌های متفاوت داشته باشند.

🧠 ترفند: اگر ۳۶۰ بر اندازهٔ کمان بخش‌پذیر باشد، طول کمان را بدون کسر حساب کن: محیط را بر حاصل این تقسیم تقسیم کن. کمان : ، پس طول = محیط ÷ ۵. کمان : محیط ÷ ۸. دلیل: کمان یکی از پنج تکهٔ برابر دایره است، پس طولش هم یکی از پنج تکهٔ برابر محیط است. شرط: هر دو کمان در یک دایره باشند و ۳۶۰ بر اندازهٔ کمان بخش‌پذیر باشد؛ وگرنه از رابطهٔ کامل استفاده کن.

کمان‌های برابر و وترهای برابر#

در یک دایره، اگر ، زاویه‌های مرکزی و برابرند. در مثلث‌های و هر چهار ضلع کنار این زاویه‌ها شعاع‌اند. پس مثلث‌ها با حالت «دو ضلع و زاویهٔ بین» (ض ز ض) هم‌نهشت‌اند و . برعکسش هم درست است (با حالت «سه ضلع»، ض ض ض):

در یک دایره، کمان‌های برابر وترهای برابر دارند و وترهای برابر کمان‌های برابر.

رسم چندضلعی منتظم#

برای رسم یک ضلعی منتظم در دایره، دایره را با زاویه‌های مرکزی برابر به کمان برابر تقسیم کن. هر زاویهٔ مرکزی است. چون کمان‌ها برابرند، وترها (ضلع‌ها) هم برابرند.

مثال ۲: پنج‌ضلعی منتظم. . با نقاله پنج زاویهٔ کنار هم در مرکز بکش، نقطه‌های روی دایره را به ترتیب وصل کن.

مثال ۳: شش‌ضلعی منتظم بدون نقاله. زاویهٔ مرکزی است. مثلث متساوی‌الساقین است (دو ضلعش شعاع است)، پس دو زاویهٔ دیگرش برابرند: . یعنی مثلث متساوی‌الاضلاع است و ضلع شش‌ضلعی برابر شعاع است.

راه دوم برای شش‌ضلعی. راه اول: نقاله و شش زاویهٔ . راه دوم: دهانهٔ پرگار را به اندازهٔ شعاع باز کن و از یک نقطهٔ دایره پشت سر هم کمان بزن؛ دقیقاً شش بار دور دایره می‌چرخی. راه دوم سریع‌تر و دقیق‌تر است، چون خطای خواندن نقاله ندارد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱زاویهٔ مرکزی برابر است. اندازهٔ کمان کوچک چند درجه است؟
۲دو نقطهٔ و دایره را به دو کمان تقسیم کرده‌اند و کمان کوچک‌تر است. کمان بزرگ‌تر چند درجه است؟
۳برای رسم هشت‌ضلعی منتظم در دایره، هر زاویهٔ مرکزی را چند درجه بگیریم؟
۴در دایره‌ای به شعاع ۱۰، طول کمانی با زاویهٔ مرکزی چقدر است؟ ()
۵در یک دایره (دو وتر برابر). کدام درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چرخ‌وفلکی ۲۴ کابین با فاصله‌های مساوی دارد. (الف) زاویهٔ مرکزی بین دو کابین کنار هم چند درجه است؟ (ب) اگر چرخ به اندازهٔ ۵ کابین بچرخد، چند درجه چرخیده است؟ (پ) برای چرخیدن چند کابین باید جلو برود؟

قطر دایره‌ای به مرکز است و نقطه‌ای روی دایره است به طوری که . اندازهٔ کمان‌های و را پیدا کن.

در دایره‌ای به شعاع ۴ سانتی‌متر، طول کمان روبه‌روی زاویهٔ مرکزی را حساب کن. ()

(الف) زاویهٔ مرکزی ده‌ضلعی منتظم چند درجه است؟ (ب) شش‌ضلعی منتظمی در دایره‌ای به شعاع ۵ سانتی‌متر رسم شده است. محیط شش‌ضلعی چقدر است؟

محیط دایره‌ای ۳۰ سانتی‌متر است. (الف) طول کمانی که یک‌سوم دایره است چقدر است؟ (ب) زاویهٔ مرکزی روبه‌روی آن چند درجه است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهزاویهٔ مرکزی است، پس طول کمان ۹۰ سانتی‌متر است.

اندازهٔ کمان به درجه است و طولش به سانتی‌متر. طول به شعاع هم بستگی دارد.

درستطول کمان .

اشتباهدو کمان در دو دایرهٔ متفاوت هم‌اندازه‌اند، پس طولشان هم برابر است.

اندازهٔ برابر یعنی کسر برابری از دایرهٔ خودشان؛ ولی دایره‌ها هم‌اندازه نیستند.

درستکمان دایرهٔ بزرگ‌تر بلندتر است. قاعدهٔ «کمان برابر، وتر برابر» فقط در یک دایره درست است.

اشتباهزاویهٔ مرکزی پنج‌ضلعی منتظم: .

زاویه‌های مرکزی دور مرکز یک دور کامل می‌زنند، یعنی ، نه .

درست.

فراتر از کتابچرا یک دور ۳۶۰ درجه است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هیچ‌کس با اطمینان نمی‌داند چرا دایره را به ۳۶۰ قسمت تقسیم کردیم، ولی یک حدس رایج به بابلی‌ها برمی‌گردد که با پایهٔ ۶۰ می‌شمردند و سال را حدود ۳۶۰ روز می‌گرفتند. فایدهٔ ۳۶۰ روشن است: شمارنده‌های زیادی دارد (۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۸، ۹، ۱۰، ۱۲، …). برای همین زاویهٔ مرکزی خیلی از چندضلعی‌های منتظم عدد صحیح است: سه‌ضلعی ۱۲۰، چهارضلعی ۹۰، پنج‌ضلعی ۷۲، شش‌ضلعی ۶۰، هشت‌ضلعی ۴۵ و ده‌ضلعی ۳۶ درجه. هنرمندان کاشی‌کاری و گره‌چینی در معماری ایرانی برای ساختن ستاره‌های هشت‌پر، ده‌پر و دوازده‌پر دقیقاً همین تقسیم دایره به کمان‌های برابر را به کار می‌برند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳زاویه‌های محاطی

این درس: صفحه‌های ۱۴۶ تا ۱۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در مثلث متساوی‌الساقین، زاویهٔ رأس است. هر کدام از دو زاویهٔ دیگر چند درجه است؟
  2. زاویهٔ مرکزی . کمان چند درجه است؟

جواب: ۱) دو زاویهٔ روبه‌روی ساق‌ها برابرند: . ۲) ؛ اندازهٔ کمان با زاویهٔ مرکزی برابر است.

زاویه‌ای که رأسش روی دایره است#

در یک سالن سینمای نیم‌دایره، از هر صندلی به دو سر پرده نگاه کن. رأس این زاویه جای چشم توست، روی دایره، و دو ضلعش دو وتر دایره‌اند. به زاویه‌ای که رأسش روی دایره است و ضلع‌هایش دایره را قطع می‌کنند، زاویهٔ محاطی می‌گوییم. در شکل‌ها، یک زاویهٔ محاطی است که روبه‌روی کمان است.

قبل از ادامه، حدس بزن: زاویهٔ محاطی با زاویهٔ مرکزیِ روبه‌روی همان کمان چه رابطه‌ای دارد؟

حالت اول: یک ضلع از مرکز می‌گذرد#

فرض کن قطر است و روی دایره. زاویهٔ محاطی را بنام.

  1. (هر دو شعاع)، پس مثلث متساوی‌الساقین است و .
  2. مجموع زاویه‌های مثلث : .
  3. ، و روی یک خط‌اند، پس .

یعنی زاویهٔ مرکزی روبه‌روی کمان دو برابر زاویهٔ محاطی است. جواب حدس: زاویهٔ محاطی نصف زاویهٔ مرکزی است.

زاویه رأس اندازه، اگر
مرکزی مرکز
محاطی روی دایره

حالت دوم و سوم#

اگر مرکز داخل زاویهٔ محاطی باشد، قطری از رأس بکش. زاویه به دو تکه تقسیم می‌شود که هر کدام حالت اول است، پس هر تکه نصف کمان خودش است و جمعشان نصف کل کمان. اگر مرکز بیرون زاویه باشد، همان قطر را بکش و این بار دو زاویه را از هم کم کن؛ باز نصف کمان به دست می‌آید. پس در همهٔ حالت‌ها:

زاویهٔ محاطی = کمان روبه‌رو ÷ ۲

مثال ۱. کمان است. زاویهٔ محاطی ؟ .

سه نتیجهٔ مهم#

۱. زاویه‌های محاطی روبه‌روی یک کمان برابرند. هر کدام نصف همان کمان است. در سالن سینما، از همهٔ صندلی‌های روی یک کمان، پرده با یک زاویه دیده می‌شود.

۲. زاویهٔ محاطی روبه‌روی قطر قائمه است. قطر دایره را به دو کمان تقسیم می‌کند و نصف می‌شود .

برعکسش هم درست است: اگر یک زاویهٔ محاطی باشد، کمان روبه‌رویش ، یعنی نیم‌دایره است؛ پس وترِ روبه‌روی آن قطر دایره است.

مثال ۲. قطر است، روی دایره و . زاویهٔ چند است؟

  1. روی دایره است و روبه‌روی قطر، پس .
  2. اول تخمین بزن: دو زاویهٔ دیگر روی هم می‌شوند و یکی ۳۵ است، پس دیگری بیشتر از ۵۰.
  3. .
  4. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

۳. در چهارضلعی‌ای که چهار رأسش روی دایره است، دو زاویهٔ روبه‌رو مکمل‌اند. زاویهٔ نصف یک کمان است و زاویهٔ روبه‌رویش نصف کمان دیگر، و این دو کمان روی هم کل دایره‌اند: .

مثال ۳. در چنین چهارضلعی‌ای ؛ پس .

راه دوم برای مثال ۲. راه اول همان بالاست. راه دوم: روبه‌روی کمان است، پس ؛ کمان بقیهٔ نیم‌دایره است، ؛ و نصف آن، . راه اول کوتاه‌تر است، ولی راه دوم اندازهٔ کمان‌ها را هم به تو می‌دهد.

🧠 ترفند: هر وقت در شکلی قطر و یک نقطهٔ دیگر روی دایره دیدی، فوراً زاویهٔ قائمه را علامت بزن. دلیل: زاویهٔ محاطی روبه‌روی قطر نصف است. شرط: رأس زاویه باید روی دایره باشد و دو ضلعش از دو سر قطر بگذرند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کمان است. زاویهٔ محاطی روبه‌روی آن چند درجه است؟
۲زاویهٔ محاطی است. زاویهٔ مرکزی روبه‌روی همان کمان چند درجه است؟
۳ قطر دایره است و نقطه‌ای روی دایره. اگر ، زاویهٔ چند درجه است؟
۴ و دو زاویهٔ محاطی روبه‌روی یک کمان‌اند و . چند است؟
۵چهار رأس چهارضلعی روی یک دایره است و . زاویهٔ چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

زاویهٔ مرکزی است و نقطه‌ای روی کمان بزرگ‌تر است. زاویهٔ محاطی چند درجه است؟

قطر دایره است، روی دایره و . (الف) چند درجه است؟ (ب) کمان (کمانی که رویش نیست) چند درجه است؟

مستطیلی با ضلع‌های ۶ و ۸ سانتی‌متر طوری در دایره رسم شده که هر چهار رأسش روی دایره است. شعاع دایره چقدر است؟

چهار رأس چهارضلعی روی یک دایره است، و . زاویه‌های و را پیدا کن.

سه رأس مثلث روی دایره‌اند. و (کمان‌هایی که رأس سوم رویشان نیست). سه زاویهٔ مثلث را پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکمان برابر ، پس زاویهٔ محاطی .

زاویهٔ محاطی با کمان برابر نیست؛ این برای زاویهٔ مرکزی است.

درست.

اشتباهزاویهٔ محاطی ، پس زاویهٔ مرکزی روبه‌روی همان کمان .

رابطه برعکس به کار رفته است. زاویهٔ مرکزی دو برابر زاویهٔ محاطی است.

درستزاویهٔ مرکزی .

اشتباهدر چهارضلعی با رأس‌های روی دایره، ، پس زاویهٔ کنار آن .

قاعدهٔ مکمل بودن برای دو زاویهٔ روبه‌رو است، نه دو زاویهٔ کنار هم.

درست؛ را باید از اطلاعات دیگری پیدا کرد.

فراتر از کتابصندلی‌هایی که پرده را یکسان می‌بینندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اگر بخواهی همهٔ تماشاگرها دروازهٔ یک زمین فوتبال یا پردهٔ یک سینما را با یک زاویه ببینند، صندلی‌ها را روی کمانی از دایره‌ای بچین که از دو سر پرده می‌گذرد؛ چون زاویه‌های محاطی روبه‌روی یک کمان برابرند. دریانوردها قدیم از همین ایده برای دوری از صخره‌ها استفاده می‌کردند: دو فانوس دریایی را روی ساحل نشانه می‌گرفتند و زاویهٔ بینشان را از کشتی اندازه می‌گرفتند. همهٔ نقطه‌هایی که این دو فانوس را با یک زاویه می‌بینند، روی یک کمان‌اند؛ پس با یک زاویه‌سنج ساده می‌فهمیدند روی کدام کمان هستند و به خط خطر نزدیک شده‌اند یا نه. زاویه‌هایی که رأسشان داخل یا بیرون دایره است هم قاعده‌های خودشان را دارند که در سال‌های بعد می‌بینی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۹

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

از کجا بفهمم یک خط بر دایره مماس است؟

فاصلهٔ مرکز تا خط (طول عمود از مرکز بر خط) را با شعاع مقایسه کن. اگر برابر بود، مماس است. یک راه دیگر: اگر خط در یک نقطهٔ دایره بر شعاعِ همان نقطه عمود باشد، مماس است.

فرق زاویهٔ مرکزی و زاویهٔ محاطی چیست؟

رأس زاویهٔ مرکزی روی مرکز دایره است و اندازه‌اش با کمان روبه‌رو برابر است. رأس زاویهٔ محاطی روی خود دایره است و اندازه‌اش نصف کمان روبه‌روست. برای همین، روبه‌روی یک کمان، زاویهٔ مرکزی دو برابر زاویهٔ محاطی است.

اندازهٔ کمان و طول کمان چه فرقی دارند؟

اندازهٔ کمان به درجه است و می‌گوید کمان چه کسری از دور کامل است. طول کمان به سانتی‌متر (یا هر واحد طول) است و به شعاع هم بستگی دارد: طول کمان = (اندازهٔ کمان ÷ ۳۶۰) × .

چرا زاویهٔ روبه‌روی قطر همیشه قائمه است؟

قطر دایره را به دو نیم‌دایره، هر کدام ، تقسیم می‌کند. زاویهٔ محاطی روبه‌روی نیم‌دایره نصف آن است: . این برای هر نقطه‌ای روی دایره (غیر از دو سر قطر) درست است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال