آموزش ریاضی هشتم · فصل ۴

جبر و معادله، به زبان ساده

در این فصل یاد می‌گیری جمله را در جمله، جمله را در پرانتز و پرانتز را در پرانتز ضرب کنی و نتیجه را ساده کنی. بعد مقدار عددی عبارت‌ها و فرمول‌ها را پیدا می‌کنی و با جبر ثابت می‌کنی چرا ضرب دو عدد زوج همیشه زوج است. سپس عبارت‌ها را با بیرون آوردن عامل مشترک به ضرب تبدیل می‌کنی و مربع دوجمله‌ای را باز می‌کنی. آخر سر معادله‌هایی را حل می‌کنی که مجهول در دو طرفشان است یا کسر دارند، و با آن‌ها مسئله‌های واقعی را حل می‌کنی.

صفحه‌های ۵۱ تا ۶۸ کتاب۴ درس۳۲ سؤالآزمون ۲۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی جمله در جمله، جمله در پرانتز و پرانتز در پرانتز ضرب کنی و عبارت حاصل را با جمع جمله‌های متشابه ساده کنی.
  • می‌توانی مقدار عددی یک عبارت یا فرمول را با جای‌گذاری درست، حتی با عددهای منفی، پیدا کنی و یک ویژگی عددها را با جبر ثابت کنی.
  • می‌توانی یک عبارت جبری را با بیرون آوردن عامل مشترک تجزیه کنی و مربع یک دوجمله‌ای را باز کنی.
  • می‌توانی معادله‌هایی را که مجهول در دو طرف، پرانتز یا کسر دارند حل کنی، جواب را بررسی کنی و برای یک مسئلهٔ کلامی معادله بنویسی.

پیش‌نیاز: از ریاضی هفتم: جمله‌های متشابه، ضرب عدد در پرانتز، مقدار عددی و حل معادله‌های ساده (فصل ۳)، ضرب عددهای توان‌دار با پایهٔ مساوی (فصل ۷)، و جمع و ضرب عددهای صحیح و گویا (فصل ۱ همین کتاب).

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هشتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هشتم کدام درس است؟

درس ۱ساده کردن عبارت‌های جبری

این درس: صفحه‌های ۵۲ تا ۵۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. عبارت را ساده کن.
  2. حاصل را به شکل یک عدد توان‌دار بنویس.

جواب: ۱) جمله‌های متشابه را با هم جمع کن: . ۲) پایه‌ها مساوی‌اند، پس پایه را می‌نویسیم و توان‌ها را جمع می‌کنیم: ، یعنی ۳۲.

یک باغچه و چهار تکه#

نیما یک باغچهٔ مربعی دارد که ضلعش متر است. می‌خواهد آن را بزرگ کند: طولش را ۳ متر و عرضش را ۲ متر بیشتر می‌کند. باغچهٔ تازه مستطیلی است با طول و عرض . مساحتش چقدر است؟

مستطیل بزرگ را مثل یک جدول به چهار تکه می‌بُریم. ستون‌ها قسمت‌های طول‌اند و سطرها قسمت‌های عرض. هر خانه مساحت یک تکه است:

مساحت کل، جمع چهار تکه است: . دو جملهٔ و متشابه‌اند، پس:

برای اینکه این کار را بدون شکل هم انجام دهی، سه نوع ضرب را یکی‌یکی یاد می‌گیری.

ضرب جمله در جمله#

در خانهٔ بالا-چپ جدول، در ضرب شد و به دست آمد. قاعده همین است: عددها (ضریب‌ها) را در هم و حرف‌ها را در هم ضرب کن. برای حرف‌های مساوی، همان قاعدهٔ توان را به کار ببر: .

مثال ۱. حاصل را پیدا کن.

  1. ضریب‌ها: .
  2. حرف : .
  3. حرف : .
  4. حاصل: .

ضرب جمله در پرانتز#

پارسال یاد گرفتی . اگر بیرون پرانتز به‌جای عدد یک جمله باشد، کار همان است: جملهٔ بیرون در تک‌تک جمله‌های داخل پرانتز ضرب می‌شود. مستطیلی با عرض و طول را ببین:

پس .

مثال ۲. عبارت را ساده کن.

  1. پرانتز اول: و .
  2. پرانتز دوم: عددِ بیرون است، نه . پس و .
  3. کنار هم: .
  4. جمله‌های متشابه: .

منفی پشت پرانتز علامت همهٔ جمله‌های داخل را عوض می‌کند. پس .

ضرب پرانتز در پرانتز#

قبل از ادامه، حدس بزن: حاصل بعد از ساده کردن چند جمله دارد، دو تا یا چهار تا؟

جدول باغچه چهار خانه داشت، پس اول چهار جمله به دست می‌آید. ولی دو تا از آن‌ها متشابه بودند و با هم جمع شدند، پس جواب نهایی سه جمله دارد. قاعده: هر جملهٔ پرانتز اول را در هر جملهٔ پرانتز دوم ضرب کن، بعد ساده کن.

مثال ۳. حاصل را پیدا کن.

اول تخمین بزن: برای این عبارت چقدر می‌شود؟ یعنی ، که حدوداً است.

جمع چهار خانه: .

حالا را در جواب بگذار: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۲۶۶ نزدیک ۲۸۰ است، و دقیقاً همان است.

راه دوم. می‌شود پرانتز دوم را یک جمله فرض کرد و دو بار پخش کرد: . جدول برای دیدن همهٔ ضرب‌ها مطمئن‌تر است و جا نمی‌اندازی؛ پخش کردن وقتی جمله‌ها کم‌اند سریع‌تر نوشته می‌شود.

🧠 ترفند: بعد از ساده کردن، یک عدد کوچک مثل را هم در عبارت اول و هم در جواب بگذار. اگر دو مقدار فرق کرد، حتماً جایی اشتباه کرده‌ای. دلیل: دو عبارتِ مساوی برای هر عددی مقدار یکسان دارند. (اگر مقدارها یکی شد، جوابت به احتمال زیاد درست است، ولی یک عدد هنوز اثبات نیست.)

عدد دورقمی به زبان جبر#

عدد ۴۷ یعنی ۴ ده و ۷ یکی: . عدد دورقمی‌ای را که رقم دهگانش و رقم یکانش است با نشان می‌دهیم:

مثال ۴. یک عدد دورقمی و مقلوبش (همان رقم‌ها برعکس) را جمع کن. چه می‌شود؟

. پس جواب همیشه مضرب ۱۱ است. امتحان کن: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل کدام است؟
۲ساده‌شدهٔ کدام است؟
۳حاصل کدام است؟
۴بعد از ساده کردن ، ضریب چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عبارت را ساده کن.

حاصل را پیدا کن. جملهٔ چه شد؟

طول یک مستطیل و عرضش است. مساحتش را با یک عبارت ساده‌شده بنویس و برای حساب کن.

ثابت کن تفاضل یک عدد دورقمی و مقلوبش، یعنی ، همیشه مضرب ۹ است. با امتحان کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

در می‌شود ، نه . فقط در جمع جمله‌های متشابه حرف دست‌نخورده می‌ماند.

درست، ولی .

اشتباه

جملهٔ بیرون باید در همهٔ جمله‌های داخل پرانتز ضرب شود. در شکل مستطیل، تکهٔ دوم هم عرض دارد.

درست.

اشتباه

منفی پشت پرانتز علامت را هم عوض می‌کند.

درست.

اشتباه

فقط اولی‌ها و آخری‌ها ضرب شده‌اند. جدول چهار خانه دارد و دو خانهٔ و جا افتاده‌اند. با ببین: ولی .

درست.

فراتر از کتابرایانه‌ها چطور عددهای خیلی بزرگ را ضرب می‌کنند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

جدول باغچه همان ضرب عددی است که در دبستان یاد گرفتی: و چهار خانه دارد. برای عددهای چندصدرقمی، که در رمزنگاری اینترنت لازم‌اند، این چهار ضرب خیلی وقت می‌گیرد. در سال ۱۹۶۰ ریاضی‌دانی به نام کاراتسوبا راهی پیدا کرد که با سه ضرب به‌جای چهار ضرب کار تمام شود. ایده‌اش همین جبر است: اگر و را داشته باشی، دو جملهٔ وسط، یعنی ، را می‌شود از یک ضرب دیگر، ، با دو تفریق به دست آورد. این صرفه‌جویی در عددهای بزرگ بارها و بارها تکرار می‌شود و ضرب را خیلی سریع‌تر می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲پیدا کردن مقدار یک عبارت جبری

این درس: صفحه‌های ۵۶ تا ۵۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. مقدار را برای پیدا کن.
  2. حاصل و چیست؟

جواب: ۱) . ۲) و .

ماشین عددساز#

یک ماشین را تصور کن که هر عددی به آن بدهی، اول آن را در ۲ ضرب می‌کند و بعد ۳ تا از آن کم می‌کند. اگر ورودی را و خروجی را بنامیم، کار ماشین را می‌شود در یک خط نوشت:

حالا چند ورودی می‌دهیم و خروجی‌ها را در یک جدول می‌نویسیم:

به عددی که با گذاشتن یک عدد به‌جای حرف به دست می‌آید مقدار عددی عبارت می‌گوییم. هر بار که یکی بیشتر شد، دو تا بیشتر شد؛ این همان ضرب در ۲ است.

جای‌گذاری با پرانتز#

مهم‌ترین قانون این درس: عددی را که جای حرف می‌گذاری، داخل پرانتز بنویس، مخصوصاً اگر منفی است.

مثال ۱. مقدار را برای پیدا کن.

  1. جای‌گذاری با پرانتز: .
  2. اول ضرب: .
  3. .

اگر پرانتز نگذاری، ممکن است بنویسی و به برسی، که غلط است.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای ، مقدار و مقدار هر کدام چه علامتی دارند؟

مثبت است. ولی در اول توان حساب می‌شود و بعد منفی: . ترتیب عمل‌ها همان است که می‌دانی: پرانتز، توان، ضرب و تقسیم، جمع و تفریق.

مثال ۲. مقدار را برای و پیدا کن.

  1. جای‌گذاری: .
  2. توان: .
  3. ضرب: .
  4. .

فرمول‌ها هم عبارت جبری‌اند#

مسافتی که یک دوچرخه‌سوار با سرعت ثابت در زمان می‌رود، از فرمول به دست می‌آید. فرمول یعنی یک عبارت جبری که حرف‌هایش اندازه‌های واقعی‌اند.

مثال ۳. دوچرخه‌سواری با سرعت ۴۸ کیلومتر در ساعت، ۳٫۵ ساعت رکاب می‌زند. چقدر راه می‌رود؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۴۸ نزدیک ۵۰ است و . پس جواب کمی کمتر از ۱۷۵ کیلومتر است.

دقیق: کیلومتر. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از ۱۷۵ است.

راه دوم. . راه دوم ذهنی‌تر است، چون ضرب در نیم یعنی نصف کردن.

جبر برای ثابت کردن#

هر عدد زوج را می‌شود به شکل نوشت ( یک عدد طبیعی است): ، . هر عدد فرد هم یکی کمتر از یک عدد زوج است: .

با چند مثال نمی‌شود چیزی را برای همهٔ عددها ثابت کرد، ولی با حرف می‌شود.

مثال ۴. ثابت کن حاصل‌ضرب دو عدد زوج همیشه مضرب ۴ است.

  1. دو عدد زوج را و می‌نامیم. دو حرف جدا لازم است، چون دو عدد ممکن است فرق کنند.
  2. .
  3. یعنی ۴ برابر یک عدد طبیعی، پس مضرب ۴ است. مثال: .

🧠 ترفند: برای اینکه مطمئن شوی یک عبارت با حرف همیشه زوج است، ببین می‌شود آن را به شکل «۲ ضربدر یک عدد طبیعی» نوشت یا نه. دلیل: زوج یعنی همین. مثلاً همیشه زوج است، ولی برای فرد است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مقدار برای چند است؟
۲مقدار برای کدام است؟
۳ماشینی هر ورودی را اول در ۴ ضرب می‌کند و بعد ۱ به آن اضافه می‌کند. رابطهٔ ورودی و خروجی کدام است؟
۴اگر یک عدد طبیعی باشد، کدام عبارت همیشه زوج است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

برای رابطهٔ جدول را کامل کن: برابر ، ، ، و .

مقدار را برای و پیدا کن.

مساحت ذوزنقه از فرمول به دست می‌آید ( و دو قاعده و ارتفاع است). مساحت ذوزنقه‌ای با قاعده‌های ۵ و ۹ سانتی‌متر و ارتفاع ۶ سانتی‌متر چقدر است؟

ثابت کن حاصل‌ضرب یک عدد زوج در یک عدد فرد همیشه زوج است.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای :

یعنی ۳ ضربدر . بدون پرانتز، ضرب به تفریق تبدیل شده است.

درست.

اشتباه

توان فقط روی ۳ است و منفی بعد از آن می‌آید. با فرق دارد.

درست ولی .

اشتباهبرای :

توان فقط روی است، نه روی . اول توان، بعد ضرب.

درست.

فراتر از کتابماشین عددساز همان تابع استبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ماشینی که ورودی می‌گیرد و با یک قاعدهٔ ثابت خروجی می‌دهد، در ریاضی تابع نام دارد و در برنامه‌نویسی هم دقیقاً همین اسم را دارد. در پایتون می‌نویسی def f(x): return 2*x - 3 و بعد f(-2) همان جدول این درس را برمی‌گرداند. ربات‌ها هم پر از همین ماشین‌ها هستند: یک ماشین عدد حسگر نور را می‌گیرد و روشنایی چراغ را می‌دهد، یک ماشین دیگر فاصله را می‌گیرد و سرعت موتور را. برای آشنایی بیشتر با تابع، تابع چیست؟ را بخوان، و اگر دوست داری این ماشین‌ها را خودت روی یک برد واقعی بسازی، آیرو از همین‌جا شروع می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تجزیه عبارت‌های جبری

این درس: صفحه‌های ۶۰ تا ۶۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. کسر را ساده کن.
  2. حاصل چیست؟

جواب: ۱) و ، پس . ۲) .

برعکس پخش کردن#

در درس اول، ضرب را به جمع تبدیل کردیم: . حالا راه را برعکس می‌رویم: یک جمع را به ضرب تبدیل می‌کنیم. به این کار تجزیه (تبدیل به ضرب) می‌گوییم.

یک مستطیل را تصور کن که مساحتش است و از دو تکه ساخته شده که عرضشان یکی است. عرض مشترک کدام است؟ ۳ هم ۶ را می‌شمارد و هم ۱۵ را:

پس . عددِ بیرون پرانتز عامل مشترک است.

پیدا کردن عامل مشترک#

برای دیدن عامل مشترک، هر جمله را به شکل ضرب باز کن.

مثال ۱. را تجزیه کن.

  1. باز کردن: و .
  2. آنچه در هر دو هست: ، یک و یک ، یعنی .
  3. آنچه از هر جمله می‌ماند: از اولی و از دومی .
  4. جواب: .

وارسی: دوباره پخش کن: و . درست است.

قبل از ادامه، حدس بزن: را دو نفر تجزیه کرده‌اند: یکی نوشته و دیگری . کدام کامل است؟

هر دو درست‌اند، ولی فقط دومی کامل است. در هنوز ۳ عامل مشترک است. همیشه بزرگ‌ترین عامل مشترک را بیرون بیاور.

مثال ۲. کسر را ساده کن ().

صورت و مخرج است. پرانتز مشترک را مثل یک عدد مشترک خط می‌زنیم: . فقط عامل‌های ضرب را می‌شود خط زد، نه جمله‌هایی را که با جمع وصل‌اند.

مربع یک دوجمله‌ای#

یعنی ولی یعنی . پس یعنی . آیا با برابر است؟ با چند عدد امتحان کن:

فقط وقتی یکی از دو عدد صفر است برابر می‌شوند. با جدول ضرب درس اول ببین چه کم است:

دو مربع کوچک کافی نیستند؛ دو مستطیل هم هست. اگر دو پرانتز فقط در علامت فرق کنند، مثل ، همان ضرب پرانتز در پرانتز درس اول را انجام بده: . دو جملهٔ وسط قرینه‌اند و حذف می‌شوند.

مثال ۳. را بدون ماشین‌حساب پیدا کن.

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ، پس جواب کمی بیشتر از ۲۵۰۰ است.

. با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی بیشتر از ۲۵۰۰ است.

راه دوم. ضرب ستونی هم ۲۶۰۱ می‌دهد، ولی با تساوی مربع دوجمله‌ای همه را در ذهن حساب کردی. برای عددهای نزدیک به یک عدد گرد، این راه سریع‌تر است.

زوج و فرد با تجزیه#

جمع دو عدد زوج: ، پس زوج است. جمع دو عدد فرد: ، پس آن هم زوج است. تجزیه نشان داد که ۲ عامل مشترک است.

یک نکتهٔ کوچک ولی پرکاربرد: ، چون .

🧠 ترفند: مربع عددی که به ۵ ختم می‌شود: رقم (یا رقم‌های) جلوی ۵ را در یکی بیشتر از خودش ضرب کن و ۲۵ را جلویش بنویس. : ، پس . دلیل: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱تجزیهٔ کامل کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳بزرگ‌ترین عامل مشترک دو جملهٔ کدام است؟
۴جمع دو عدد فرد چه عددی است؟
۵کدام تساوی برای همهٔ عددها درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

را تجزیه کن.

حاصل را بنویس و با وارسی کن.

کسر را ساده کن ().

نشان بده مقدار برای هر عددی همیشه ۴ است.

ثابت کن جمع یک عدد زوج و یک عدد فرد همیشه فرد است.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

توان روی جمع پخش نمی‌شود. جدول چهار خانه دارد و دو مستطیل جا افتاده‌اند. با و : .

درست.

اشتباه

عامل مشترک را از جملهٔ دوم بیرون نکشیده است. با پخش کردن می‌شود.

درست.

اشتباه

وقتی همهٔ یک جمله بیرون می‌آید، جای آن ۱ می‌ماند، نه صفر. فقط است.

درست.

اشتباه

۳ با جمع به صورت و مخرج وصل است، نه با ضرب. فقط عامل‌های ضرب خط زده می‌شوند. با ببین: ولی برابر ۲ نیست.

درست دیگر ساده نمی‌شود.

فراتر از کتابتجزیه و قفل‌های اینترنتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

تجزیه فقط برای عبارت‌های جبری نیست. هر عدد طبیعی را هم می‌شود به ضرب عددهای اول تجزیه کرد: . ضرب دو عدد اول آسان است، ولی برعکسش، یعنی پیدا کردن دو عدد اول از روی حاصل‌ضربشان، برای عددهای چندصدرقمی آن‌قدر سخت است که حتی رایانه‌های بسیار سریع هم سال‌ها طول می‌کشند. یکی از روش‌های معروف رمزنگاری، به نام RSA، روی همین سختی ساخته شده است: هر کسی می‌تواند با حاصل‌ضرب پیام را قفل کند، ولی فقط کسی که دو عدد اول را می‌داند می‌تواند قفل را باز کند. پس «تبدیل به ضرب» در یک جهت آسان است و در جهت دیگر سخت، و امنیت بخشی از اینترنت به همین تفاوت تکیه دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴معادله

این درس: صفحه‌های ۶۴ تا ۶۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. معادلهٔ را حل کن.
  2. کوچک‌ترین مضرب مشترک ۳ و ۴ چند است؟

جواب: ۱) از دو طرف ۵ کم کن: ؛ دو طرف را بر ۳ تقسیم کن: . ۲) ۱۲.

سکه‌های سارا و نیما#

سارا سه برابر نیما سکه دارد. اگر سارا ۸ سکه به نیما بدهد، سکه‌هایشان برابر می‌شود. هر کدام چند سکه دارند؟

تعداد سکه‌های نیما را می‌نامیم. پس سارا سکه دارد. بعد از دادن ۸ سکه، سارا و نیما سکه دارد و این دو برابرند. روی ترازو:

کفهٔ چپ (سارا) کفهٔ راست (نیما) کاری که با هر دو کفه کردیم
از هر دو کفه برداشتیم
به هر دو کفه ۸ اضافه کردیم
هر دو کفه را نصف کردیم

نیما ۸ سکه و سارا ۲۴ سکه دارد. بررسی: و .

قانون همان قانون پارسال است: با هر دو طرف تساوی یک کار بکن. نوشتن خلاصه‌اش این است: جمله‌ای که از یک طرف «می‌رود» با علامت مخالف به طرف دیگر «می‌آید»، چون در واقع از هر دو طرف کم یا به هر دو طرف اضافه شده است.

مجهول در دو طرف و پرانتز#

مثال ۱. معادلهٔ را حل کن.

قبل از ادامه، حدس بزن: جواب مثبت است یا منفی؟

برای طرف چپ و طرف راست است؛ طرف راست بزرگ‌تر است و با بزرگ شدن تندتر هم بزرگ می‌شود (هر بار ۵ تا، در برابر ۳ تا). پس برای برابر شدن باید را کوچک‌تر از صفر بگیریم. حالا دقیق:

  1. پرانتز را باز کن: .
  2. از دو طرف کم کن: .
  3. از دو طرف ۴ کم کن: .
  4. دو طرف را بر ۲ تقسیم کن: .
  5. بررسی: و .

معادله‌های کسری#

اگر معادله کسر دارد، دو طرف را در کوچک‌ترین مضرب مشترک مخرج‌ها ضرب کن تا کسرها از بین بروند. یادت باشد که هر جمله، از جمله جمله‌های بدون کسر، باید در آن عدد ضرب شود.

مثال ۲. معادلهٔ را حل کن.

  1. ک.م.م ۳ و ۴ عدد ۱۲ است. هر سه جمله را در ۱۲ ضرب کن.
  2. و و .
  3. ، یعنی .
  4. و .
  5. بررسی: .

صورت کسر یک بسته است؛ برای همین را با پرانتز نوشتیم. اگر جلوی کسر منفی بود، آن منفی به کل پرانتز می‌رسید.

راه دوم. می‌شد اول دو کسر را هم‌مخرج کرد: . همان معادله است با یک گام بیشتر. ضرب در ک.م.م سریع‌تر است چون همهٔ مخرج‌ها را یک‌جا حذف می‌کند.

از مسئله تا معادله#

  1. مجهول را با یک حرف نام‌گذاری کن و بنویس آن حرف چه چیزی است.
  2. بقیهٔ اندازه‌ها را با همان حرف بنویس.
  3. تساوی‌ای را که مسئله می‌گوید به شکل معادله بنویس، حل کن و در خود مسئله بررسی کن.

مثال ۳. جمع چهار عدد زوج متوالی ۶۸ است. عددها کدام‌اند؟

اول تخمین بزن: میانگین چهار عدد است، پس عددها دور و بر ۱۷ هستند.

عدد زوج اول را می‌نامیم؛ عددهای بعدی دو تا دو تا بیشترند: . پس ، و . عددها ۱۴، ۱۶، ۱۸ و ۲۰ هستند. با حدسمان می‌خواند؟ بله، دور ۱۷ هستند و جمعشان ۶۸ است.

راه دوم. وسط چهار عدد را بگیر: . عددهای ثابت هم را خنثی می‌کنند و ، می‌شود؛ عددها تا هستند. این راه سریع‌تر است، چون یک گام کمتر دارد.

🧠 ترفند: جمع چند عدد متوالی که تعدادشان فرد است برابر است با «تعداد × عدد وسطی». دلیل: هر عدد بالای وسط با یک عدد پایین آن جفت می‌شود و اضافه و کمشان هم را خنثی می‌کند. جمع ۵ عدد متوالی که وسطشان ۲۰ است: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جواب معادلهٔ چند است؟
۲جواب معادلهٔ کدام است؟
۳جواب معادلهٔ چند است؟
۴جمع سه عدد طبیعی متوالی ۵۱ است. کوچک‌ترین آن‌ها کدام است؟
۵کسی دو طرف معادلهٔ را در ۶ ضرب کرده است. کدام سطر درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۵ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

معادلهٔ را حل کن و جواب را بررسی کن.

معادلهٔ را حل کن.

معادلهٔ را حل کن.

طول یک مستطیل ۳ سانتی‌متر بیشتر از دو برابر عرضش است و محیطش ۴۲ سانتی‌متر است. طول و عرض را پیدا کن.

مادری ۳۸ ساله و فرزندش ۸ ساله است. چند سال دیگر سن مادر سه برابر سن فرزندش می‌شود؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

از طرف راست به طرف چپ آمده ولی علامتش عوض نشده است. در واقع باید از هر دو طرف کم شود.

درست.

اشتباه را در ۶ ضرب می‌کند:

عدد ۱ هم یک جملهٔ معادله است و باید در ۶ ضرب شود.

درست.

اشتباه

۳ در ضرب شده است، نه با آن جمع. کار برعکس ضرب، تقسیم است.

درست.

اشتباه ضربدر ۴ را می‌نویسد.

منفی جلوی کسر به کل صورت می‌رسد، پس علامت هم عوض می‌شود.

درست.

فراتر از کتابجبر و مقابله: دو کار با ترازوبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

حدود هزار و دویست سال پیش، محمد بن موسی خوارزمی کتابی نوشت که نام «جبر» از آن آمده است: «الکتاب المختصر فی حساب الجبر و المقابله». او دو کار اصلی را نام‌گذاری کرد که تو هم در این درس انجام دادی. جبر یعنی «جبران کردن»: اگر در یک طرف چیزی کم شده (مثل )، همان را به هر دو طرف اضافه کن تا کمبود از بین برود. مقابله یعنی «رو در رو گذاشتن»: جمله‌های هم‌جنس دو طرف را روبه‌روی هم بگذار و از هر دو طرف کم کن. خوارزمی هنوز حرف نداشت و همه‌چیز را با کلمه می‌نوشت؛ مجهول را «شیء» می‌نامید. واژهٔ «الگوریتم»، یعنی دستور کار قدم‌به‌قدم که رایانه‌ها اجرا می‌کنند، هم از نام او ساخته شده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق و چیست؟ هر دو که «دو» دارند.

یعنی (مساحت یک مربع به ضلع ) و یعنی (دو تا ). برای اولی ۲۵ و دومی ۱۰ است. فقط برای و با هم برابر می‌شوند.

کِی جملهٔ منتقل‌شده علامتش عوض می‌شود و کِی نه؟

وقتی یک جمله با جمع یا تفریق به بقیه وصل است و آن را به طرف دیگر می‌بری، علامتش عوض می‌شود؛ در واقع از هر دو طرف کم یا به هر دو اضافه کرده‌ای. ولی عددی که در ضرب شده (مثل ۳ در ) منتقل نمی‌شود؛ دو طرف را بر آن تقسیم می‌کنی: .

چرا در معادلهٔ کسری همه را در ک.م.م ضرب می‌کنیم؟ هر عدد مشترک دیگری هم کار می‌کند؟

هر مضرب مشترک مخرج‌ها کسرها را از بین می‌برد. مثلاً برای مخرج‌های ۳ و ۴ می‌شود در ۲۴ هم ضرب کرد. ولی با ک.م.م (۱۲) عددها کوچک‌تر می‌مانند و حساب سریع‌تر و کم‌خطاتر است.

چطور بفهمم تجزیه‌ام کامل است؟

به داخل پرانتز نگاه کن. اگر جمله‌های داخل هنوز عدد یا حرف مشترکی دارند، تجزیه کامل نیست؛ مثل که هنوز ۳ مشترک دارد. بعد هم جوابت را پخش کن تا ببینی به عبارت اول می‌رسی یا نه.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۳، چندضلعی‌ها، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره