درس ۱چندضلعیها و تقارن
این درس: صفحههای ۳۰ تا ۳۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- مستطیلی که مربع نیست چند خط تقارن دارد؟
- در دوران حول نقطهٔ ، نقطهٔ کجا میرود؟
جواب: (۱) دو تا؛ خطهایی که از وسط ضلعهای روبهرو میگذرند. قطرها خط تقارن نیستند. (۲) به نقطهٔ در طرف دیگر ، روی همان خط و با همان فاصله: . هر دو را سال گذشته در تبدیلات هندسی دیدی.
چه شکلی چندضلعی است؟#
به تابلوی «ایست» کنار خیابان نگاه کن: هشت پارهخط صاف که سر به سر به هم وصل شدهاند و یک شکل بسته ساختهاند. این یک چندضلعی است.
تعریف. یک خط شکستهٔ بسته را چندضلعی مینامیم، اگر ضلعهایش هیچجا به هم نخورند، جز در رأسها؛ یعنی همان جاهایی که دو ضلع کنار هم به هم وصل شدهاند.
پس اینها چندضلعی نیستند:
| شکل | چرا چندضلعی نیست؟ |
|---|---|
| دایره | از پارهخط ساخته نشده؛ خمیده است. |
| خط شکستهٔ باز، مثل سه ضلع یک مربع بدون ضلع چهارم | بسته نیست. |
| شکل پاپیونی ⋈ | دو ضلعش وسط راه همدیگر را قطع کردهاند. |
اگر در یک چندضلعی ضلعها همه یک اندازه باشند و زاویهها هم همه یک اندازه، آن را چندضلعی منتظم مینامیم. هر دو شرط لازم است:
- لوزیِ غیرمربع: ضلعها برابرند ولی زاویهها نه، پس منتظم نیست.
- مستطیلِ غیرمربع: زاویهها برابرند ولی ضلعها نه، پس منتظم نیست.
- مربع و مثلث متساویالاضلاع: منتظماند.
خط تقارن چندضلعیهای منتظم#
مثلث متساویالاضلاع ۳ خط تقارن دارد و مربع ۴ تا. اگر تعداد ضلعهای یک چندضلعی منتظم فرد باشد، از هر رأس یک خط تقارن میگذرد که به وسط ضلع روبهرو میرسد. اگر زوج باشد، نصف خطهای تقارن دو رأس روبهرو را به هم وصل میکنند و نصف دیگر وسط دو ضلع روبهرو را. در هر دو حالت، تعداد خطهای تقارن با تعداد ضلعها برابر است:
| تعداد ضلعها | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۸ | ۱۰ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| خط تقارن | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۸ | ۱۰ |
مرکز تقارن#
یک کاغذ پوستی روی شکل بگذار و شکل را رویش بکش. نوک مداد را روی یک نقطه نگه دار و کاغذ را نیمدور () بچرخان. اگر تصویر دقیقاً روی خودِ شکل افتاد، آن نقطه مرکز تقارن شکل است.
تعریف. نقطهٔ مرکز تقارن یک شکل است، اگر دوران حول شکل را دقیقاً روی خودش بیندازد. در این حالت میگوییم شکل مرکز تقارن دارد.
این شکل را که با خانههای شطرنجی ساخته شده ببین. خانهٔ وسط را مرکز بگیر:
| ■ | ■ | □ |
|---|---|---|
| □ | ■ | □ |
| □ | ■ | ■ |
نیمدور که بچرخد، خانههای بالا-چپ میروند پایین-راست و برعکس؛ شکل همان میماند. پس خانهٔ وسط مرکز تقارن است. ولی همین شکل هیچ خط تقارنی ندارد. پس مرکز تقارن و خط تقارن دو چیز جدا هستند.
یک راه سریع برای بررسی: برای هر نقطهٔ از شکل، نقطهٔ را طوری پیدا کن که وسط پارهخط باشد. اگر برای هر ، نقطهٔ هم روی شکل بود، مرکز تقارن است. اگر حتی یک نقطه جفت نداشت، نیست.
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا پنجضلعی منتظم مرکز تقارن دارد؟
نه. از یک رأس از وسط شکل رد شو و همانقدر جلو برو؛ به جایی میرسی که بیرون شکل است، چون روبهروی هر رأس پنجضلعی یک ضلع است، نه یک رأس. در ششضلعی منتظم روبهروی هر رأس یک رأس دیگر است و شکل مرکز تقارن دارد. به همین دلیل: چندضلعی منتظم وقتی مرکز تقارن دارد که تعداد ضلعهایش زوج باشد. مثلث متساویالاضلاع هم مرکز تقارن ندارد، هرچند با دوران روی خودش میافتد.
مثال ۱. ششضلعی منتظم را حول مرکزش میچرخانیم. کوچکترین زاویهای که با آن روی خودش میافتد چند درجه است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ شش رأس دارد و یک دور کامل است؛ پس زاویه باید خیلی کمتر از باشد.
دقیق: هر رأس باید جای رأس بعدی برود، و شش رأس یک دور را به شش قسمت مساوی تقسیم کردهاند: . با حدسمان میخواند؟ بله. و چون ، دوران هم شکل را روی خودش میاندازد؛ مرکز تقارن دارد.
مثال ۲. در صفحهٔ مختصات، مبدأ است و . اگر مرکز تقارن شکلی باشد که روی آن است، چه نقطهٔ دیگری حتماً روی شکل است؟
- باید وسط باشد.
- از تا ، دو واحد به چپ و سه واحد به پایین میرویم.
- همین حرکت را از ادامه بده: .
راه دوم: دوران حول مبدأ، علامت هر دو مختص را عوض میکند. این راه سریعتر است، ولی فقط وقتی مرکز خودِ مبدأ باشد.
🧠 ترفند: متوازیالاضلاع، مستطیل، لوزی و مربع همه مرکز تقارن دارند: نقطهٔ برخورد قطرها. دلیل: در درس چهارضلعیها میبینی که در همهٔ اینها قطرها همدیگر را نصف میکنند، پس هر رأس با رأس روبهرویش جفت است. شرط: فقط برای این چهار نوع؛ ذوزنقه یا چهارضلعی دلخواه معمولاً مرکز تقارن ندارد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
ششضلعی منتظم چند خط تقارن دارد؟ آیا مرکز تقارن دارد؟ کوچکترین زاویهٔ دورانی که آن را روی خودش میاندازد چند درجه است؟
یازدهضلعی منتظم چند خط تقارن دارد؟ مرکز تقارن دارد؟ چرا؟
در صفحهٔ مختصات، مبدأ و مرکز تقارن یک شکل است. نقطههای و روی شکلاند. دو نقطهٔ دیگر را که حتماً روی شکل هستند پیدا کن.
مستطیلی به ابعاد ۶ و ۴ سانتیمتر چند خط تقارن دارد؟ آیا قطرهایش خط تقارناند؟ مرکز تقارن کجاست؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«لوزی منتظم است، چون چهار ضلعش برابرند.»
منتظم بودن دو شرط دارد: ضلعهای برابر و زاویههای برابر.
درستلوزی فقط وقتی منتظم است که مربع باشد.
اشتباه«مثلث متساویالساقین خط تقارن دارد، پس مرکز تقارن هم دارد.»
خط تقارن و مرکز تقارن دو ویژگی جدا هستند. با نیمدور، رأس بالای مثلث به پایین میرود و روی شکل نمیافتد.
درستمثلث متساویالساقین یک خط تقارن دارد و مرکز تقارن ندارد.
اشتباه«قطر مستطیل خط تقارن آن است.»
اگر مستطیلِ غیرمربع را روی قطر تا کنی، دو نیمه روی هم نمیافتند.
درستمستطیل غیرمربع دو خط تقارن دارد که از وسط ضلعهای روبهرو میگذرند.
فراتر از کتابگرهچینی و تقارنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در گرهچینی، هنر سنتی ساختن در و پنجره و سقف با تکههای چوب یا کاشی، طراحها از ستارهها و چندضلعیهای منتظم استفاده میکنند. یک ستارهٔ دهپر وسط طرح، ده خط تقارن دارد و چون ده زوج است، مرکز تقارن هم دارد. کل طرح هم معمولاً با انتقال یک «واحد» تکرار میشود. امروز نرمافزارهای طراحی و حتی برنامههای هوش مصنوعیِ ساخت تصویر برای ساختن چنین الگوهایی از همین قاعدهها استفاده میکنند: یک تکهٔ کوچک میکشند و با دوران و قرینه کردن، بقیه را میسازند. اگر دقت کنی، میبینی که در بیشتر طرحها تکهٔ اصلی کوچک و بیپیچیدگی است و زیبایی از تقارنها میآید.
درس ۲توازی و تعامد
این درس: صفحههای ۳۴ تا ۳۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
- اگر دو خط متقاطع یک زاویهٔ بسازند، سه زاویهٔ دیگر چند درجهاند؟
- دو زاویه که مجموعشان است چه نام دارند؟
جواب: (۱) زاویهٔ روبهرویش (متقابل به رأس) و دو زاویهٔ دیگر هر کدام . (۲) مکمل. این درس با همین دو ابزار ساخته میشود.
ریلها و جاده#
دو ریل قطار را تصور کن که هرگز به هم نمیرسند، و جادهای که بهصورت کج از رویشان رد میشود. دو ریل موازیاند. به خطی که دو خط دیگر را قطع میکند خط مورب میگوییم.
موازی بودن خطهای و را با نشان میدهیم و موازی نبودنشان را با . روی شکل، خطهای موازی را با پیکانهای یکسان علامت میزنند.
در هر محل برخورد، چهار زاویه ساخته میشود. فرض کن خط مورب از پایین-چپ به بالا-راست میرود. زاویهها را در هر تقاطع اینطور شماره بزن: ۱ بالا-راست، ۲ بالا-چپ، ۳ پایین-چپ، ۴ پایین-راست. وقتی و است، اندازهها اینطورند:
| چپ | راست | |
|---|---|---|
| تقاطع با ، بالا | ||
| تقاطع با ، پایین | ||
| تقاطع با ، بالا | ||
| تقاطع با ، پایین |
قاعدهٔ اصلی#
هر خطی که دو خط موازی را قطع کند، با آنها زاویههای مساوی میسازد: هر دو زاویهای که در دو تقاطع جای یکسانی دارند برابرند، مثلاً . برعکسش هم درست است: اگر خط موربی دو خط را طوری قطع کند که دو زاویه با جای یکسان برابر شوند، آن دو خط موازیاند.
در این درس، برای کوتاهی، به دو زاویهای که در دو تقاطع جای یکسانی دارند میگوییم «همجا». این فقط یک توصیف است، نه اسم رسمی؛ کتاب درسی و امتحان این زاویهها را با شمارهشان روی شکل نشان میدهند، مثل و .
چرا؟ خط را در امتداد خط مورب انتقال بده (بدون چرخاندن) تا روی بیفتد و نقطهٔ روی برود. در انتقال، اندازهٔ زاویهها عوض نمیشود، پس هر زاویه در تقاطع اول دقیقاً روی زاویهٔ همجایش در تقاطع دوم میافتد.
بقیهٔ زاویهها را با چیزهایی که بلدی پیدا کن:
- ، چون متقابل به رأساند.
- ، چون روی یک خطاند (مکمل).
- : اول (متقابل به رأس) و بعد (همجا).
قبل از ادامه، حدس بزن: و چه رابطهای دارند؟ (هر دو بین دو خط موازی و در دو طرف مختلف خط مورباند.)
مکملاند. (همجا) و (روی یک خط). در جدول بالا هم .
🧠 ترفند: وقتی دو خط موازی را یک مورب قطع کند، فقط دو اندازه داری: همهٔ زاویههای تند با هم برابرند، همهٔ زاویههای باز با هم برابرند، و هر تند با هر باز روی هم میشود. دلیل: همجاها برابرند و هر دو زاویهٔ کنار هم مکملاند. شرط: خطها واقعاً موازی باشند؛ اگر مورب عمود باشد، هر هشت زاویه است.
معادله با زاویهها#
مثال ۱. و دو زاویه که در دو تقاطع جای یکسانی دارند (مثل و )، و درجهاند. اندازهٔ زاویه چند است؟
اول تخمین بزن: روی شکل، این زاویه تند است؛ پس انتظار داریم جواب کمتر از باشد.
- همجاها برابرند: .
- از دو طرف کم کن: .
- ، پس .
- زاویه: درجه. بررسی: .
با حدسمان میخواند؟ بله، تند است.
مثال ۲. و دو زاویه بین دو خط موازی و در یک طرف مورب، و درجهاند. این دو مکملاند (یکی تند و دیگری باز است):
- ، یعنی .
- و .
- زاویهها: و . بررسی: .
زاویه در یک خط شکسته#
مثال ۳. و نقطهٔ بین آنهاست. از یک پارهخط به خط رفته که با زاویهٔ میسازد، و یک پارهخط به خط که با زاویهٔ میسازد (هر دو زاویه به سمت داخل شکل). زاویهٔ چند است؟
- از یک خط سوم موازی (و در نتیجه موازی ) بکش.
- این خط زاویهٔ را دو تکه میکند.
- تکهٔ بالایی و زاویهٔ را خط ، خط تازه و یک مورب ساختهاند و هر دو تندند؛ طبق ترفند بالا برابرند: .
- تکهٔ پایینی به همان دلیل، این بار با خط : .
- پس .
عمود بودن#
اگر دو خط با هم زاویهٔ بسازند، عمود بر هماند: . سه نتیجه، که هر سه از قاعدهٔ اصلی میآیند:
| اگر … | آنگاه … | چرا؟ |
|---|---|---|
| و | دو زاویهٔ همجا هر دو و برابرند. | |
| و | زاویهٔ همجا با هم است. | |
| و | هر موربی با هر سه زاویهٔ همجای برابر میسازد. |
راه دوم برای رسم خط موازی روی کاغذ شطرنجی: از دو نقطه از خط شروع کن و از هر کدام همان تعداد خانه به راست و بالا برو. دو نقطهٔ تازه را به هم وصل کن؛ خط تازه با موازی است، چون همهٔ نقطههایش به یک اندازه و یک جهت جابهجا شدهاند (همان انتقال سال گذشته). این راه بدون نقاله کار میکند و روی کاغذ شطرنجی سریعتر است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو خط موازی و را یک خط مورب قطع کرده و است (شمارهگذاری مثل متن درس). اندازهٔ هفت زاویهٔ دیگر را بنویس.
و دو زاویه بین دو خط و در یک طرف مورب، و درجهاند. هر دو زاویه را پیدا کن.
و نقطهٔ بین آنهاست. پارهخطی از با خط زاویهٔ و پارهخطی دیگر با خط زاویهٔ میسازد (هر دو به سمت ). زاویهٔ چند است؟
و دو زاویهٔ تند در دو تقاطع، و درجهاند. و اندازهٔ زاویههای باز را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«در شکل، دو خط موازی به نظر میرسند، پس زاویههای همجا برابرند.»
قاعده فقط وقتی کار میکند که موازی بودن داده شده یا با علامت پیکان روی شکل مشخص شده باشد؛ چشم دقیق نیست.
درستاول بررسی کن که گفته شده باشد، بعد از قاعده استفاده کن.
اشتباه«؛ دو زاویهٔ بین دو خط و در یک طرف مورب، و برابرند، پس .»
این دو زاویه یکی تند و یکی باز است؛ برابر نیستند، مکملاند.
درست، پس و زاویهها و .
اشتباه«دو خط عمود بر یک خط، بر هم عمودند.»
هر دو با خط سوم زاویهٔ میسازند، پس زاویههای همجا برابرند و موازیاند.
درستاگر و ، آنگاه .
فراتر از کتابخطکش موازی و نقشهکشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پیش از رایانه، نقشهکشها و دریانوردها ابزاری به نام «خطکش موازی» داشتند: دو خطکش که با دو میلهٔ هماندازه به هم لولا شدهاند. چهار نقطهٔ اتصال همیشه یک متوازیالاضلاع میسازند، پس هر قدر خطکشها را از هم باز کنی، با هم موازی میمانند. دریانورد یک خطکش را روی جهت مسیر روی نقشه میگذاشت و دیگری را تا قطبنمای چاپشده روی نقشه جلو میبرد تا زاویهٔ مسیر را بخواند. امروز برنامههای طراحی رایانهای همین کار را با یک دستور انجام میدهند، و رباتهای جاروبرقی هم برای تمیز کردن یک اتاق، مسیرهای موازی و همفاصلهای را دنبال میکنند تا جایی جا نماند.
درس ۳چهارضلعیها
این درس: صفحههای ۳۸ تا ۴۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
- دو خط موازی و یک مورب: اگر یکی از زاویهها باشد، زاویههای باز چند درجهاند؟
- مرکز تقارن یک شکل یعنی چه؟
جواب: (۱) . (۲) نقطهای که اگر شکل را حول آن بچرخانی، روی خودش میافتد. خاصیتهای چهارضلعیها را با همین دو ابزار ثابت میکنیم.
در تاشو و متوازیالاضلاع#
درهای کشویی آسانسورهای قدیمی یا پایههای بالابر، از میلههایی ساخته شدهاند که شکلهای کجشونده میسازند. وقتی در را باز و بسته میکنی، شکلها پهن و باریک میشوند، ولی ضلعهای روبهرو همیشه موازی میمانند.
تعریف. چهارضلعیای که ضلعهای روبهروی آن دو به دو موازی باشند، متوازیالاضلاع نام دارد.
متوازیالاضلاع را بکش (رأسها به ترتیب، دور شکل) و قطرهایش را رسم کن تا در همدیگر را قطع کنند. اگر شکل را روی کاغذ پوستی کپی کنی و حول نیمدور بچرخانی، روی خودش میافتد: روی و روی . پس مرکز تقارن است، و از این انطباق نتیجه میگیریم:
- زاویههای روبهرو برابرند: و .
- ضلعهای روبهرو برابرند: و .
- قطرها همدیگر را نصف میکنند: و .
و از درس قبل: و مورب است، پس و مکملاند.
- زاویههای مجاور (کنار هم) مکملاند: .
مثال ۱. در متوازیالاضلاع ، و درجه است. همهٔ زاویهها را پیدا کن.
- زاویههای روبهرو برابرند: ، پس .
- .
- مجاورها مکملاند: .
مثال ۲. در یک متوازیالاضلاع، یک زاویه ۴ برابر زاویهٔ کنارش است. زاویهها چند درجهاند؟
دو زاویهٔ کنار هم با هم میشوند. زاویهٔ کوچک یک قسمت است و بزرگ چهار قسمت:
| کوچک | بزرگ | بزرگ | بزرگ | بزرگ |
|---|---|---|---|---|
| ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ؟ |
اول تخمین بزن: پنج قسمت روی هم ۱۸۰ است؛ هر قسمت کمی کمتر از ۴۰.
دقیق: ؛ پس زاویهها و هستند (و دو تای دیگر هم همینها). با حدسمان میخواند؟ بله، ۳۶ کمی کمتر از ۴۰ است.
مستطیل، لوزی، مربع#
این سه، متوازیالاضلاعهایی با یک شرط اضافهاند:
- مستطیل: متوازیالاضلاعی با چهار زاویهٔ قائمه.
- لوزی: متوازیالاضلاعی با چهار ضلع هماندازه.
- مربع: متوازیالاضلاعی که هم چهار ضلعش هماندازه است و هم چهار زاویهاش قائمه.
پس هر خاصیت متوازیالاضلاع، برای این سه هم درست است. و مربع هم مستطیل است و هم لوزی.
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا قطرهای هر مستطیل بر هم عمودند؟
نه. یک مستطیل دراز، مثلاً ۸ در ۲، بکش و قطرهایش را رسم کن؛ زاویهٔ بینشان آشکارا قائمه نیست. ولی قطرهای مستطیل برابرند: مستطیل را روی خط تقارن افقیاش تا کنی، روی و روی میافتد و قطر دقیقاً روی قطر قرار میگیرد. در لوزی برعکس است: قطرها برابر نیستند، ولی بر هم عمودند و هر قطر خط تقارن لوزی است؛ پس هر قطر زاویههای دو سرش را نصف میکند.
| خاصیت | متوازیالاضلاع | مستطیل | لوزی | مربع |
|---|---|---|---|---|
| ضلعهای روبهرو موازی و برابر | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| زاویههای روبهرو برابر | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| قطرها منصف یکدیگر | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ |
| همهٔ زاویهها قائمه | ✘ | ✔ | ✘ | ✔ |
| چهار ضلع برابر | ✘ | ✘ | ✔ | ✔ |
| قطرها برابر | ✘ | ✔ | ✘ | ✔ |
| قطرها عمود بر هم | ✘ | ✘ | ✔ | ✔ |
مثال ۳. در مستطیل ، و . طول قطر چقدر است؟
- قطرهای مستطیل برابرند: .
- ، پس .
- . بررسی: .
مثال ۴. در لوزی ، . زاویهای که قطر با ضلع میسازد چند است؟
راه اول: قطر لوزی خط تقارن است و را نصف میکند: .
راه دوم: قطرها بر هم عمودند. در مثلثی که از ، و محل برخورد قطرها ساخته میشود، زاویهٔ نصف ، یعنی است. پس زاویهٔ خواستهشده . راه اول کوتاهتر است، چون مستقیم از خاصیت تقارن استفاده میکند.
🧠 ترفند: در هر متوازیالاضلاع، با دانستن یک زاویه همهٔ زاویهها معلوماند: ، ، ، به ترتیب دور شکل. دلیل: روبهروها برابرند و کنار همها مکمل. شرط: شکل واقعاً متوازیالاضلاع باشد؛ در یک چهارضلعی دلخواه این درست نیست.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در متوازیالاضلاع ، و درجه است. همهٔ زاویهها را پیدا کن.
محیط یک لوزی ۵۲ سانتیمتر است و یکی از زاویههایش دو برابر زاویهٔ کنارش است. طول هر ضلع و اندازهٔ زاویهها را پیدا کن.
در متوازیالاضلاع قطرها در به هم میرسند. و . طول قطر را پیدا کن.
در لوزی ، قطر با ضلع زاویهٔ میسازد. زاویههای لوزی را پیدا کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«قطرهای هر مستطیل بر هم عمودند.»
قطرهای مستطیل برابرند و همدیگر را نصف میکنند، ولی فقط وقتی بر هم عمودند که مستطیل مربع باشد.
درستقطرهای مستطیل برابرند؛ قطرهای لوزی بر هم عمودند.
اشتباه«در متوازیالاضلاع، زاویههای کنار هم برابرند.»
زاویههای روبهرو برابرند؛ زاویههای کنار هم مکملاند.
درستاگر ، آنگاه و .
اشتباه«مربع لوزی نیست، چون زاویههایش قائمه است.»
تعریف لوزی فقط چهار ضلع برابر را میخواهد و چیزی دربارهٔ زاویه نمیگوید.
درستمربع هم لوزی است و هم مستطیل.
فراتر از کتاببالابر قیچیایبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بالابرهایی که تعمیرکارها با آن به سقف سالنها میرسند، از چند لوزی پشت سر هم ساخته شدهاند. چون ضلعهای لوزی همیشه برابر میمانند، وقتی موتور دو پایهٔ پایینی را به هم نزدیک میکند، همهٔ لوزیها باریکتر و بلندتر میشوند و سکو بالا میرود. قطر افقی کوتاه میشود و قطر عمودی بلند؛ ولی چون قطرها همیشه بر هم عمودند و همدیگر را نصف میکنند، سکو صاف و افقی میماند. مهندسها برای اینکه بفهمند سکو تا کجا بالا میرود، رابطهٔ دو قطر لوزی را حساب میکنند؛ رابطهای که در فصلهای بعد با فیثاغورس به آن میرسی.
درس ۴زاویههای داخلی
این درس: صفحههای ۴۲ تا ۴۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- مجموع زاویههای داخلی یک مثلث چند درجه است؟
- چندضلعی منتظم یعنی چه؟
جواب: (۱) . (۲) چندضلعیای که همهٔ ضلعهایش برابر و همهٔ زاویههایش برابرند. امروز از اولی برای همهٔ چندضلعیها استفاده میکنیم و از دومی برای پیدا کردن هر زاویه.
کاشیکاری#
کاشیکارها کاشیها را طوری میچینند که نه روی هم بیفتند و نه فاصله بماند. با کاشیهای مربعی یا ششضلعی منتظم این کار شدنی است، ولی با پنجضلعی منتظم همیشه شکاف میماند. چرا؟ جواب در اندازهٔ زاویههاست.
در هر رأس چندضلعی، زاویهای که بین دو ضلعِ آن رأس و رو به درون شکل ساخته میشود، یک زاویهٔ داخلی است.
از مثلث به هر چندضلعی#
از یک رأس چندضلعی (محدب) به همهٔ رأسهای غیرمجاور قطر بکش. شکل به چند مثلث تقسیم میشود و زاویههای همهٔ این مثلثها روی هم، دقیقاً زاویههای داخلی چندضلعی را میسازند:
| تعداد ضلعها | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| تعداد مثلثها | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | |
| مجموع زاویههای داخلی |
چرا مثلث؟ رأسی که از آن شروع کردهای و دو رأس کنارش، قطر تازهای نمیسازند. از رأس، قطر میکشی و شکل به قسمت تقسیم میشود.
مجموع زاویههای داخلی ضلعی برابر است با .
قبل از ادامه، حدس بزن: مجموع زاویههای یک چهارضلعیِ مقعر (که یک زاویهاش از بیشتر است) هم است؟
بله. قطری را بکش که داخل شکل میافتد (قطری که از رأسِ زاویهٔ بزرگ میگذرد). باز هم دو مثلث ساخته میشود و مجموع است.
مثال ۱. مجموع زاویههای یک هشتضلعی: .
مثال ۲. در یک پنجضلعی، چهار زاویه ، ، و است. زاویهٔ پنجم چند است؟
- مجموع: .
- چهار زاویه روی هم: .
- پنجمی: .
هر زاویهٔ یک چندضلعی منتظم#
در ضلعی منتظم، همهٔ زاویه برابرند؛ پس مجموع را بر تقسیم کن:
هر زاویهٔ داخلی ضلعی منتظم برابر است با .
مثال ۳. هر زاویهٔ ۹ضلعی منتظم چند درجه است؟
اول تخمین بزن: هشتضلعی منتظم زاویههای دارد و دهضلعی منتظم . پس ۹ضلعی جایی بین این دو است، حدود .
دقیق: . با حدسمان میخواند؟ بله.
| چندضلعی منتظم | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۸ | ۱۰ | ۱۲ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| هر زاویه |
هرچه تعداد ضلعها بیشتر شود، هر زاویه بزرگتر میشود، ولی هیچوقت به نمیرسد.
مثال ۴. مجموع زاویههای داخلی یک چندضلعی است. چند ضلع دارد؟
- .
- .
- ؛ دهضلعی است.
راه دوم: از پنجضلعی () شروع کن و برای هر ضلع اضافه بیفزا: ، ، ، ، ؛ پنج ضلع اضافه، یعنی ۱۰ ضلع. این راه برای مجموعهای کوچک خوب است، ولی تقسیم بر ۱۸۰ سریعتر است، چون یک قدم است.
🧠 ترفند: با هر ضلعی که به چندضلعی اضافه شود، مجموع زاویههای داخلی دقیقاً بیشتر میشود. دلیل: یک ضلع بیشتر یعنی یک مثلث بیشتر. پس اگر یادت باشد پنجضلعی است، ششضلعی و هفتضلعی است. شرط: دربارهٔ مجموع است، نه دربارهٔ هر زاویه.
برگردیم به کاشیکاری#
دور هر نقطهای که چند کاشی به هم میرسند، زاویهها باید روی هم دقیقاً شوند. با یک نوع کاشی منتظم:
- مثلث متساویالاضلاع: ✔
- مربع: ✔
- ششضلعی منتظم: ✔
- پنجضلعی منتظم: عدد صحیح نیست؛ سه تا میشود و شکاف میماند، چهار تا روی هم میافتند. ✘
با دو نوع کاشی هم میشود: دو هشتضلعی منتظم و یک مربع، . این طرح را در کف بسیاری از ساختمانها میبینی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مجموع زاویههای داخلی ۱۵ضلعی و اندازهٔ هر زاویهٔ ۱۵ضلعی منتظم را پیدا کن.
زاویههای یک پنجضلعی ، ، ، و است. را پیدا کن.
مجموع زاویههای داخلی یک چندضلعی است. چند ضلع دارد؟
در یک کاشیکاری، دور یک نقطه یک ششضلعی منتظم، دو مربع و یک کاشی منتظم دیگر به هم رسیدهاند. کاشی چهارم چه شکلی است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«مجموع زاویههای ششضلعی است.»
از یک رأس فقط مثلث ساخته میشود، نه ۶ تا.
درست.
اشتباه«هر زاویهٔ هشتضلعی منتظم است.»
مجموع بین همهٔ ۸ زاویه تقسیم میشود، نه بین تعداد مثلثها. زاویهٔ اصلاً گوشه نمیسازد.
درست.
اشتباه«مجموع زاویههای یک چهارضلعی مقعر از بیشتر است، چون یک زاویهاش خیلی بزرگ است.»
قطری که از رأس زاویهٔ بزرگ میگذرد، داخل شکل است و آن را به دو مثلث تقسیم میکند.
درستمجموع هنوز است.
فراتر از کتابلانهٔ زنبور و ششضلعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
خانههای لانهٔ زنبور عسل تقریباً ششضلعی منتظماند. از سه کاشی منتظمی که بهتنهایی صفحه را پر میکنند، ششضلعی با کمترین محیط بیشترین مساحت را میپوشاند؛ یعنی با کمترین موم، بیشترین عسل جا میگیرد. این را ریاضیدانها قرنها حدس میزدند و سال ۱۹۹۹ توماس هیلز ثابت کرد که ششضلعیها بهترین راه تقسیم صفحه به خانههای هممساحتاند. مهندسها هم از این طرح در بال هواپیما و قطعههای سبک و محکم استفاده میکنند، و صفحهٔ بعضی بازیهای رومیزی و نقشهٔ بازیهای رایانهای هم از خانههای ششضلعی ساخته شده، چون هر خانه شش همسایهٔ همفاصله دارد.
درس ۵زاویههای خارجی
این درس: صفحههای ۴۶ تا ۵۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
- مکمل چند است؟
- مجموع زاویههای داخلی ششضلعی چند است؟
جواب: (۱) . (۲) . زاویهٔ خارجی، مکملِ زاویهٔ داخلی است؛ و جمع زاویههای خارجی را از همین مجموعها حساب میکنیم.
رباتی که دور باغچه میچرخد#
یک ربات کوچک روی لبهٔ یک باغچهٔ مثلثی حرکت میکند. سر هر گوشه میایستد، میچرخد تا رویش به لبهٔ بعدی باشد، و دوباره راه میافتد. ربات در هر گوشه به اندازهٔ زاویهٔ داخلی نمیچرخد؛ به اندازهٔ زاویهای میچرخد که بین «مسیری که داشت مستقیم ادامه میداد» و «لبهٔ بعدی» است.
تعریف. در یک چندضلعی محدب، یکی از دو ضلعِ یک رأس را از همان رأس به بیرون امتداد بده. زاویهٔ بین این امتداد و ضلع دیگرِ آن رأس، زاویهٔ خارجی آن رأس است.
زاویهٔ داخلی و خارجی یک رأس کنار هم روی یک خطاند، پس:
زاویهٔ داخلی + زاویهٔ خارجی =
در هر رأس دو زاویهٔ خارجی میشود کشید (امتداد این ضلع یا آن ضلع)، ولی این دو متقابل به رأساند و برابرند؛ پس فرقی نمیکند کدام را بکشی.
زاویهٔ خارجی مثلث#
مثال ۱. در مثلث ، و . زاویهٔ خارجی رأس چند است؟
اول تخمین بزن: زاویهٔ داخلی حدود است (چون حدود است)، پس خارجیاش حدود .
- .
- زاویهٔ خارجی: .
با حدسمان میخواند؟ بله. و دقت کن: . اتفاقی است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: آیا در هر مثلث، زاویهٔ خارجی هر رأس با مجموع دو زاویهٔ داخلیِ دیگر برابر است؟
بله، و دلیلش کلی است. اگر زاویهٔ داخلی را و خارجیاش را بنامیم:
- (روی یک خط).
- (مثلث).
- هر دو مجموع است و در هر دو هست؛ پس .
هر زاویهٔ خارجی مثلث، با مجموع دو زاویهٔ داخلیای که کنارش نیستند (دو زاویهٔ داخلیِ غیرمجاور) برابر است. حدس زدن و امتحان کردن با چند مثال کافی نبود؛ این سه خط نشان میدهد برای هر مثلثی درست است.
این قاعده فقط مال مثلث است. در یک مربع، هر زاویهٔ خارجی است، ولی سه زاویهٔ داخلی دیگر روی هم هستند.
مجموع زاویههای خارجی#
ربات باغچه وقتی به نقطهٔ شروع برمیگردد، دقیقاً یک دور کامل چرخیده است، چون دوباره رو به همان جهت اول است. پس انتظار داریم مجموع زاویههای خارجی باشد. با حساب:
| تعداد ضلعها | مجموع داخلی و خارجی | مجموع داخلی | مجموع خارجی |
|---|---|---|---|
| ۳ | |||
| ۴ | |||
| ۵ | |||
در هر رأس داخلی و خارجی روی هم است، پس رأس روی هم . داخلیها را که کم کنی، همیشه میماند.
مجموع زاویههای خارجی هر چندضلعی محدب است، هر چند ضلع که داشته باشد.
چندضلعی منتظم با زاویهٔ خارجی#
در ضلعی منتظم، همهٔ زاویههای خارجی برابرند، پس هر کدام است.
مثال ۲. زاویههای دهضلعی منتظم را پیدا کن.
راه اول (درس قبل): و خارجی .
راه دوم: خارجی و داخلی .
راه دوم سریعتر است، چون تقسیم ۳۶۰ بر از ضرب و تقسیم عددهای بزرگ سادهتر است.
مثال ۳. هر زاویهٔ داخلی یک چندضلعی منتظم است. چند ضلع دارد؟
- هر زاویهٔ خارجی: .
- مجموع خارجیها است: .
اگر بخواهی همین را با فرمول درس قبل حل کنی، به معادلهٔ میرسی که حلش طولانیتر است.
🧠 ترفند: برای هر زاویهٔ داخلی ضلعی منتظم، اول خارجی را حساب کن: . دلیل: خارجیها روی هم همیشه هستند و هر داخلی مکمل خارجی خودش است. شرط: چندضلعی منتظم باشد (همهٔ زاویهها برابر).
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در مثلث ، زاویهٔ خارجی رأس برابر و است. و زاویهٔ داخلی را پیدا کن.
زاویههای داخلی و خارجی هجدهضلعی منتظم را پیدا کن.
در یک چندضلعی منتظم، هر زاویهٔ داخلی ۴ برابر هر زاویهٔ خارجی است. چند ضلع دارد؟
یک ربات روی لبهٔ یک باغچهٔ منتظم حرکت میکند و در هر گوشه میچرخد. وقتی به نقطهٔ شروع برمیگردد، باغچه چند ضلع داشته است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«زاویهٔ خارجی رأس برابر است.»
این فرمول زاویهٔ داخلی را میدهد.
درستزاویهٔ خارجی = .
اشتباه«مجموع زاویههای خارجی دهضلعی از ششضلعی بیشتر است، چون رأسهای بیشتری دارد.»
با بیشتر شدن ضلعها، هر زاویهٔ خارجی کوچکتر میشود و مجموع همیشه یک دور کامل میماند.
درستمجموع زاویههای خارجی هر چندضلعی محدب است.
اشتباه«هر زاویهٔ خارجی ششضلعی منتظم است.»
مال مجموع زاویههای داخلی است. خارجیها تا هستند و روی هم .
درست.
فراتر از کتابلاکپشت برنامهنویسیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در دههٔ ۱۹۶۰، گروهی به سرپرستی سیمور پیپرت زبان برنامهنویسی «لوگو» را برای بچهها ساختند. در آن، یک «لاکپشت» روی صفحه با دستورهایی مثل «۱۰۰ قدم جلو برو» و «۷۲ درجه به راست بچرخ» حرکت میکند و رد پایش شکل میکشد. اگر پنج بار «جلو برو و ۷۲ درجه بچرخ» را تکرار کنی، یک پنجضلعی منتظم کشیده میشود، چون . هر کس که با لاکپشت کار کرده، زاویهٔ خارجی را با بدنش فهمیده: لاکپشت به اندازهٔ زاویهٔ داخلی نمیچرخد. امروز همین ایده در کتابخانهٔ turtle در پایتون هم هست، و رباتهای واقعی هم مسیرهای چندضلعی را با همین حساب دنبال میکنند.
آزمون فصل ۳
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۵ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق خط تقارن و مرکز تقارن چیست؟
خط تقارن خطی است که اگر شکل را رویش تا کنی، دو نیمه روی هم میافتند. مرکز تقارن نقطهای است که اگر شکل را حولش نیمدور بچرخانی، روی خودش میافتد. یک شکل میتواند یکی را داشته باشد و دیگری را نه؛ متوازیالاضلاع کج فقط مرکز تقارن دارد و مثلث متساویالساقین فقط خط تقارن.
آیا مربع مستطیل است؟
بله. مستطیل متوازیالاضلاعی است که زاویههایش قائمه است؛ مربع این شرط را دارد. مربع لوزی هم هست، چون چهار ضلع برابر دارد. پس هر خاصیت مستطیل و لوزی برای مربع درست است.
فرمول مجموع زاویههای داخلی را چطور یادم بماند؟
لازم نیست حفظش کنی. از یک رأس قطرها را بکش و مثلثها را بشمار: همیشه دو تا کمتر از تعداد ضلعهاست. هر مثلث است، پس مجموع است.
چرا مجموع زاویههای خارجی همیشه است؟
اگر دور چندضلعی راه بروی و در هر گوشه به اندازهٔ زاویهٔ خارجی بچرخی، وقتی به جای اول برمیگردی دقیقاً یک دور کامل چرخیدهای. با حساب هم: منهای همیشه میشود.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی هشتم: فصل ۱، عددهای صحیح و گویا، فصل ۲، عددهای اول، فصل ۴، جبر و معادله، فصل ۵، بردار و مختصات، فصل ۶، مثلث، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، آمار و احتمال، فصل ۹، دایره

