درس ۱جانورانی با ستون مهره و ماهیها
این درس: صفحههای ۱۵۲ تا ۱۵۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در فصل قبل بیمهرهها را با چه چیزی از مهرهداران جدا کردیم؟
۲. در فصل ۱۱ دیدی ظاهر گاهی فریب میدهد. مثالش را بگو.
جواب: ۱. با داشتن یا نداشتن ستون مهره. ۲. دلفین و ماهی هر دو در آب شنا میکنند ولی در یک گروه نیستند.
مهرهداران و ماهیها#
مهرهداران در اسکلت داخلیشان ستونی از مهرهها دارند که به بخشهای دیگر اسکلت وصل است. همین ستون به آنها اندازه و قدرت بیشتری داده است. مهرهداران را در پنج گروه میگذارند: ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان و پستانداران.
ماهیها. بیشتر ماهیها بدنی دوکیشکل دارند: سر و دم باریک و میانهٔ بدنشان پهنتر است، و سطح بدنشان لغزنده و پوشیده از پولک است. هر پولک بخشی از پولکِ پشت سرش را میپوشاند، مثل سفالهای یک بام. این ویژگیها در شنا کردن کمک میکنند: بدن دوکیشکل آب را راحتتر کنار میزند، سطح لغزنده اصطکاک با آب را کم میکند، و چون لبهٔ آزاد هر پولک رو به عقب است، آبی که از جلو به عقب روی بدن میلغزد به لبهها گیر نمیکند.
ماهیها آبشش و باله دارند و برای زندگی در آب سازگارند. در آبشش مویرگهای خونی فراوان هست و عبور آب از روی آنها باعث تبادل گازها بین آب و خون میشود. بالهها هر کدام کاری دارند: ایجاد حرکت، تغییر سرعت و تغییر جهت.
دانشمندان ماهیها را بر اساس نوع اسکلتشان به دو گروه تقسیم میکنند:
| ویژگی | ماهیهای استخوانی | ماهیهای غضروفی |
|---|---|---|
| دهان | جلوی بدن | روی سطح شکمی |
| دم | متقارن | نامتقارن |
| سرپوش آبششی | دارند | ندارند |
قزلآلا و شیرماهی استخوانیاند؛ کوسه و ارّهماهی غضروفی. ماهیهای استخوانی معمولاً بادکنک شنا هم دارند.
🧠 ترفند: برای جدا کردن ماهی استخوانی از غضروفی، اول کنار سرش را نگاه کن: اگر یک درپوش صاف روی آبششها هست (سرپوش آبششی)، استخوانی است؛ اگر چند شکاف آبششی بیدرپوش پشتسرهم دیده میشود (در کوسه معمولاً ۵ تا ۷)، غضروفی است. دلیل: ماهیهای غضروفی سرپوش آبششی ندارند و این از همهٔ ویژگیهای جدول دیدنیتر است. شرط: بهتر است با دهان و دم هم تأیید کنی؛ ماهی خاویار (پایین) نشان میدهد چرا.
یک نکتهٔ دقیقتر: کتاب درسی ماهی خاویار (تاسماهی) را هم در ماهیهای غضروفی آورده است. اسکلت این ماهی بیشتر غضروفی است، دهانش در سطح شکمی و دمش نامتقارن است؛ ولی سرپوش آبششی دارد و زیستشناسان آن را از ماهیهای استخوانی میدانند که بخش زیادی از اسکلتشان غضروفی مانده است. در امتحان مدرسه جواب کتاب «غضروفی» است؛ خوب است دلیل این اختلاف را هم بدانی.
قبل از ادامه، حدس بزن: دلفین در آب شنا میکند، بدنش دوکی است و باله دارد. آیا ماهی است؟
جواب: نه. دلفین شش دارد و برای نفس کشیدن باید به سطح آب بیاید، پولک ندارد و به نوزادش شیر میدهد؛ در پستانداران قرار میگیرد. شباهت شکل بدن نتیجهٔ سازگاری با آب است، نه نشانهٔ همگروه بودن.
مثال ۱. ماهیای دهانش در جلوی بدن است، دمش متقارن است و سرپوش آبششی دارد. کدام گروه است؟
- دهان جلوی بدن: استخوانی.
- دم متقارن: استخوانی.
- سرپوش آبششی: استخوانی. پس ماهی استخوانی است (مثل قزلآلا).
مثال ۲. ماهیای ۶۰ سانتیمتر را در ۳ ثانیه شنا میکند. تندی متوسطش چقدر است؟
- تندی متوسط = مسافت ÷ زمان.
- .
- ۲۰ سانتیمتر بر ثانیه.
🧪 آزمایش در خانه: شکل دوکی و مقاومت آب.
وسیلهها: یک لگن یا ظرف بزرگ پر از آب، یک تکه مقوای مستطیلی (حدود ۱۰ × ۱۰ سانتیمتر)، یک حوله.
قبل از آزمایش حدس بزن: مقوا را لبهبهجلو در آب بکشی راحتتر است یا سطح پهنبهجلو؟
- مقوا را با سطح پهن در آب بگیر و با دست آن را در آب ۳۰ سانتیمتر جلو ببر. فشار آب را حس کن.
- همین کار را با لبهٔ مقوا بهطرف جلو انجام بده.
- هر کار را سه بار تکرار کن و هر بار بنویس کدام حالت فشار کمتری به دستت آورد (سعی کن دستت هر بار با یک سرعت حرکت کند).
- لگن را روی حوله یا جایی بگذار که اگر آب ریخت مشکلی پیش نیاید.
نتیجه: لبهٔ مقوا راحتتر در آب پیش میرود. دلیل: شکل باریکتر آب را کمتر جابهجا میکند، مثل بدن دوکیشکل ماهی.
💭 آزمایش فکری: تصور کن ماهی بدنی مثل یک جعبهٔ مکعبشکل داشت. در هر حرکت باید مقدار زیادی آب را کنار بزند و بیشتر انرژی صرف میکرد. نتیجه: بدن دوکیشکل شنا کردن را آسانتر میکند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک ماهی قزلآلای تازه را نشان میدهد؛ ابتدا بالهها، پولکها و خط جانبی را دانشآموزان نگاه میکنند. سپس خود معلم محوطهٔ شکمی را باز میکند و دستگاههای گوارش، گردش خون و بادکنک شنا را با شکل مقایسه میکنند. بریدن را فقط معلم انجام میدهد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
دو ویژگی ماهی را بنویس که برای زندگی در آب مفید است و بگو چرا.
ماهیای دهانش در سطح شکمی است، دمش نامتقارن است و سرپوش آبششی ندارد. کدام گروه است؟
ماهیای ۴۸ سانتیمتر را در ۴ ثانیه میرود. اگر همین تندی را ثابت نگه دارد، در ۱۰ ثانیه چند سانتیمتر میرود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدلفین ماهی است چون در آب زندگی میکند.
دلفین شش دارد و شیر میدهد.
درستدلفین پستاندار است.
اشتباههمهٔ ماهیها استخوانیاند.
کوسه و ارّهماهی غضروفیاند.
درستماهیها دو گروه استخوانی و غضروفی دارند.
اشتباهباله فقط برای شنا کردن است.
بالهها حرکت، تغییر سرعت و تغییر جهت را هم کنترل میکنند.
درستهر باله کار مخصوص دارد.
فراتر از کتابرباتماهیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مهندسان رباتهایی ساختهاند که مثل ماهی دمشان را تکان میدهند و آرام و بیصدا شنا میکنند، چون شکل دوکی و حرکت دم مصرف انرژی را کم میکند. چنین رباتهایی میتوانند با حسگر دمای آب و اکسیژن، سلامت یک دریاچه را بررسی کنند. اگر دوست داری با خودت حسگر دما را بخوانی، دورههای یادستان را ببین. فهمیدن اینکه چرا شکل ماهی خوب است، به مهندسان ایدهٔ طراحی میدهد.
درس ۲دوزیستان و خزندگان
این درس: صفحههای ۱۵۴ تا ۱۵۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. ماهیها چگونه نفس میکشند؟
۲. پوست ماهی از چه چیزی پوشیده است؟
جواب: ۱. با آبشش. ۲. با پولک.
دوزیستان#
قورباغه، وزغ و سمندر را کنار رودخانه و آبهای دیگر دیدهای. دوزیستان بخشی از عمرشان را در آب و بخشی را در خشکی میگذرانند. نوزاد قورباغه پس از خروج از تخم، با آبشش نفس میکشد و از جلبک و گیاهان آبزی تغذیه میکند. در طول رشد، آبششها از کار میافتند و ششها جای آنها را میگیرند (کتاب میگوید آبششها به شش تبدیل میشوند؛ دقیقتر این است که ششها جداگانه ساخته میشوند و آبششها از بین میروند). قورباغهٔ بالغ میتواند از آب بیرون بیاید و در خشکی فعالیت کند. غذای قورباغهٔ بالغ بیشتر حشرات است. پوست نازک، مرطوب و بدون پولک دارند و علاوه بر شش، با پوست هم تنفس میکنند.
قورباغهها و وزغها دوزیستان بیدماند و سمندرها دوزیستان دمدار. قورباغهها بدنی کشیده و پوستی صاف و لغزنده دارند؛ وزغها بدنی پهن و پوستی خشک و زبر. قورباغهها بیشتر در آب فعالیت میکنند و وزغها بیشتر در خشکی.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: دوزیستان و خزندگان وحشی را فقط از دور نگاه کن. به آنها دست نزن و جمعشان نکن؛ پوست بعضی از آنها مادهٔ مضر دارد و ممکن است باکتریهایی را روی دستها بگذارند. بعد از هر تماس تصادفی با آبگیر یا خاک، دستهایت را با صابون بشوی.
خزندگان#
مار، مارمولک و لاکپشت را دیدهای. پوست خزندگان با پولکهای ضخیم و سخت یا صفحات استخوانی پوشیده است. این ساختارها باعث میشوند آب بدن از دست نرود و جانور در خشکی بتواند زندگی کند. حدود دویست میلیون سال پیش، خزندگان بزرگ (دایناسورها) بزرگترین مهرهداران زمین بودند. تنوع خزندگان امروزی خیلی کمتر است و بیشتر در چهار گروه جا میگیرند: مارها، لاکپشتها، سوسمارها و کروکودیلها.
مارها دست و پا ندارند، برخی در خشکی و برخی در آب زندگی میکنند و بعضی سمیاند. با خوردن حشرات و موشها جمعیت آنها را کنترل میکنند و از سم آنها در ساختن داروهایی استفاده میشود. لاکپشتها لاک سخت و محکمی دارند که بخشی از استخوانبندی و روی بدن را میپوشاند؛ حرکتشان کند است. لاکپشت دریایی دوزیست نیست؛ با شش نفس میکشد، بیشتر عمرش را در دریا میگذراند و فقط برای تخمگذاری به ساحل ماسهای میرود؛ نوزادهایش پس از بیرون آمدن از تخم به سوی دریا میروند. سوسمارها مثل مارمولک و آفتابپرست از حشرات تغذیه میکنند. کروکودیلها جثهٔ بزرگ و تحرک کم دارند و در آبهای کمعمق زندگی میکنند؛ چشمها و سوراخهای بینی روی پوزهٔ دراز آنهاست.
| ویژگی | دوزیستان | خزندگان |
|---|---|---|
| پوست | نازک، مرطوب، بدون پولک | پولکهای ضخیم و سخت یا صفحات استخوانی |
| تنفس بالغ | شش و پوست | شش |
| محل زندگی | آب و خشکی | بیشتر خشکی؛ بعضی آبزی |
قبل از ادامه، حدس بزن: چرا لاکپشتی که روی ماسه تخم میگذارد و در آب زندگی میکند، دوزیست نیست؟
جواب: چون پوست و لاکش سخت است و با شش نفس میکشد؛ در تمام عمر آبشش ندارد. دوزیست در مرحلهٔ نوزادی آبشش دارد.
🧠 ترفند: «دوزیست» را «دو زندگی» بخوان، نه «دو جا»: زندگی اول نوزاد در آب با آبشش، زندگی دوم بالغ با شش و پوست مرطوب. دلیل: آنچه دوزیست را از بقیه جدا میکند همین دگرگونی از نوزاد آبششی به بالغ است. شرط: فقط زندگی در آب و خشکی ملاک نیست؛ لاکپشت دریایی و کروکودیل هم در آب و خشکیاند، ولی هیچوقت آبشش ندارند و خزندهاند.
مثال ۱. جانوری پوست نازک و مرطوب بدون پولک دارد و نوزادش در آب با آبشش نفس میکشد. گروهش کدام است؟
- پوست نازک و بدون پولک: دوزیست.
- نوزاد آبششی: دوزیست.
- نمونه: قورباغه.
مثال ۲. مارمولک و قورباغه هر دو روی دیوار باغ هستند. تفاوت اصلی پوستشان چیست؟
- پوست مارمولک پولک دارد و خشک است.
- پوست قورباغه نازک و مرطوب است.
- پوست مارمولک آب بدن را حفظ میکند و پوست قورباغه باید مرطوب بماند.
🧪 آزمایش در خانه: پولک و رطوبت.
وسیلهها: دو تکه دستمال کاغذی هماندازه، آب، یک کیسهٔ شفاف و تمیز، ساعت.
قبل از آزمایش حدس بزن: کدام دستمال بعد از دو ساعت خشکتر است، آنکه در کیسه است یا آنکه بیرون است؟
- هر دو دستمال را به یک اندازه خیس کن و کمی فشار بده.
- یکی را روی بشقاب بگذار و دیگری را داخل کیسه ببند.
- بعد از ۲ ساعت هر دو را لمس کن و مقایسه کن.
- دستمالها را دور بینداز و دستهایت را بشوی.
نتیجه: دستمال بیرون از کیسه خشک شده و دستمال داخل کیسه هنوز نمناک است. دلیل: پوشش آب را از دست رفتن حفظ میکند. این شبیه کار پولک و صفحات استخوانی خزندگان است؛ دوزیستان چنین پوششی ندارند و پوستشان باید مرطوب بماند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن قورباغهای را در دشت خشک و گرم رها میکنی. پوست نازک او سریع آب از دست میدهد و تنفس پوستی دشوار میشود. نتیجه: دوزیستان معمولاً نزدیک آب یا جای مرطوب میمانند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سه تفاوت دوزیستان و خزندگان را بنویس.
چرا به قورباغه دوزیست میگویند؟
چرا مارها و مارمولکها برای انسان مفیدند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهلاکپشت دریایی دوزیست است.
لاکپشت پوست سخت دارد و در تمام عمر با شش نفس میکشد.
درستلاکپشت خزنده است.
اشتباهمار لزج و مرطوب است.
پوست مار پولکدار و خشک است.
درستپوست مرطوب و صاف مخصوص دوزیستان است.
اشتباههر جانوری که در آب و خشکی زندگی میکند دوزیست است.
دوزیست بودن به آبشش در نوزادی و پوست نازک بستگی دارد.
درستبا ویژگیهای بدن تشخیص بده، نه فقط با محل زندگی.
فراتر از کتابمار و حسگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پژوهشگران رباتهای مارمانند ساختهاند که در خرابهها و لولههای باریک حرکت میکنند و با دوربین جای افراد گرفتار را پیدا میکنند. زیستشناسان هم با حسگرهای دما و رطوبت و میکروفون، صدای قورباغهها را ضبط میکنند تا بفهمند تالاب سالم است یا نه؛ چون دوزیستان نسبت به آلودگی آب حساساند. اگر بخواهی خودت دادههای دما و رطوبت جمع کنی، دورههای یادستان را ببین.
درس ۳پرندگان
این درس: صفحههای ۱۵۸ تا ۱۵۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. پوست خزندگان با چه چیزی پوشیده است و چه کاری میکند؟
۲. چه چیزی نشان میدهد لاکپشت دریایی دوزیست نیست؟
جواب: ۱. پولک ضخیم یا صفحات استخوانی؛ آب بدن را نگه میدارد. ۲. با شش نفس میکشد و پوست سخت دارد.
پرندگان#
پرندگان مهرهدارانیاند که بدنشان از پر پوشیده شده است. اندام حرکتی جلویی آنها به بال تبدیل شده است. برای اینکه بتوانند پرواز کنند، ویژگیهایی دارند:
| ویژگی | چه کمکی به پرواز میکند |
|---|---|
| استخوانهای توخالی و محکم | بدن سبک میماند و استحکام کم نمیشود |
| بدن دوکیشکل | هوا را راحتتر کنار میزند |
| نداشتن مثانه | از وزن اضافه کم میکند |
| کیسههای هوادار کنار ششها | کارایی شش را در جذب اکسیژن بالا میبرد |
پرها را بر اساس شکل و نقش در سه گروه میگذارند: کرکپر، پوشپر و شاهپر. شاهپرها در بال و دماند و بلند و محکم؛ پوشپرها بدن را میپوشانند و کرکپرها نرماند، زیر بقیه جا دارند و هوای گرم را کنار بدن نگه میدارند؛ برای همین جوجهها پوشیده از کرکاند.
پرندگان را بر اساس شکل منقار و پاهایشان هم طبقهبندی میکنند: شکل منقار نشان میدهد پرنده چه میخورد و شکل پاها نشان میدهد کجا زندگی میکند.
🧠 ترفند: منقار را با ابزارهای آشنا مقایسه کن: منقار قلابمانند مثل قلابی است که گوشت را پاره میکند (عقاب و جغد)، منقار کوتاه و کلفت مثل فندقشکن برای شکستن دانه (گنجشک)، منقار پهن مثل آبکش برای صاف کردن غذا از آب (اردک)، و منقار دراز و باریک مثل انبرک برای بیرون کشیدن غذا از گل یا درون گلها. دلیل: هر ابزار برای کاری شکل گرفته و منقار هم با غذای پرنده جور است. شرط: این فقط یک حدس خوب است؛ برای نتیجهٔ مطمئن پاها و جای زندگی را هم ببین.
نقش پرندگان: از گوشت و تخم مرغ، اردک، بوقلمون و غاز غذا تهیه میکنیم؛ صدای بسیاری از پرندگان مثل قناری و بلبل لذتبخش است؛ بعضی با خوردن حشرات و دانهٔ علفهای هرز به کشاورزان کمک میکنند. در عین حال حملهٔ بعضی پرندگان به محصولات کشاورزی از زیانهای آنهاست.
قبل از ادامه، حدس بزن: یک لولهٔ توخالی از کاغذ و همان کاغذ مچالهشده به شکل میله، کدام در برابر خم شدن مقاومتر است؟
جواب: لوله. در یک جرم یکسان، مادهای که دورتر از مرکز قرار گرفته باشد، خمش را بهتر تحمل میکند؛ پس استخوان توخالی هم میتواند سبک و محکم باشد.
مثال ۱. چرا نداشتن مثانه برای پرنده مفید است؟
- مثانه مایع جمع میکند و وزن دارد.
- پرنده برای پرواز باید سبک باشد.
- پس نداشتن مثانه وزن را کم میکند.
مثال ۲. از روی منقار نوکتیز و کوتاه، میتوان درباره پرنده چه گفت؟
- شکل منقار با غذا ارتباط دارد.
- منقار کوتاه و نوکتیز برای برداشتن دانه یا حشره مناسب است.
- اما برای نتیجهٔ قطعی باید پاها و محل زندگی را هم دید.
🧪 آزمایش در خانه: استخوان توخالی را مدل کن.
وسیلهها: دو برگ کاغذ A4 مثل هم، چسبنواری، دو کتاب، خطکش، چند سکه.
قبل از آزمایش حدس بزن: کدام شکل کاغذ سکهٔ بیشتری را قبل از خم شدن تحمل میکند؟
- یک برگ را لوله کن و با چسب نگه دار (توخالی).
- برگ دیگر را مچاله کن و با دست به شکل میله دربیاور (توپر).
- دو کتاب را ۱۵ سانتیمتر از هم بگذار و هر شکل را روی آنها قرار بده.
- سکهها را یکییکی در وسط بگذار تا خم شود و تعدادشان را بنویس.
- ورقه را دور بینداز و دستهایت را بشوی.
نتیجه: لوله معمولاً سکهٔ بیشتری تحمل میکند. دلیل: وقتی ماده از مرکز دورتر چیده شود، مقاومت در برابر خم شدن بیشتر میشود. استخوان توخالی پرندگان همین کار را میکند: سبک و در عین حال محکم است.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: پرندگان وحشی را لمس نکن و به آنها غذا نده؛ آنها ممکن است بیماری انتقال دهند. پر یا لانهای را که در باغ میبینی با دست برندار و اگر دست زدی، دستهایت را با صابون بشوی.
💭 آزمایش فکری: تصور کن درون استخوانهای بزرگ پرنده بهجای هوا، مثل بیشتر استخوانهای بدن ما، پر از مغز استخوان بود. بدنش سنگینتر میشد و باید بال زدنش قویتر میشد. نتیجه: استخوان توخالی و محکم پرواز را ممکنتر میکند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم یک شاهپر تمیز را زیر ذرهبین نشان میدهد و رشتههای کنار محور آن را آرام از هم باز میکند تا شکافی پیدا شود. بعد پر را بین دو انگشت از پایین به بالا میکشد و شکاف دوباره بسته میشود. دلیل: رشتههای ریز شاهپر قلابهای کوچکی دارند که مثل زیپ به هم گیر میکنند؛ همین سطح یکپارچه است که شاهپر را برای پرواز محکم میکند. پرهای پرندگان وحشی ممکن است انگل داشته باشند، پس پر را فقط معلم برمیدارد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سه ویژگی پرندگان را که برای پرواز لازم است، بنویس.
چرا نباید برای شناخت نوع پرنده فقط رنگ پرها را ملاک بگیریم؟
اگر لولهای کاغذی ۲۴ سکه تحمل کرد و میلهٔ مچالهشده ۸ سکه، لوله چند برابر میله تحمل کرده است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهاستخوان توخالی یعنی ضعیف.
توخالی بودن همراه با ساختار محکم، استحکام را نگه میدارد.
درستاستخوان پرندگان سبک و محکم است.
اشتباهبال پرنده از جنس دیگری است و ربطی به اندام حرکتی ندارد.
اندام حرکتی جلویی پرنده به بال تبدیل شده است.
درستبال همان اندام جلویی تغییر کرده است.
اشتباههمهٔ پرها یک نقش دارند.
پرها سه نوعاند و هر نوع نقش خودش را دارد.
درستکرکپر، پوشپر و شاهپر.
فراتر از کتاباز بال پرنده تا پهپادبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مهندسان هواپیما و پهپاد از بال پرندگان ایده میگیرند: بال سبک و محکم و دمهایی که جهت را عوض میکنند. حسگرها و کنترلکنندهها هم مثل مغز و ماهیچهٔ پرنده مرتب وضعیت بال را میسنجند و اصلاح میکنند. برای ساختن یک پهپاد کوچک باید علم مواد، فیزیک و برنامهنویسی را باهم به کار بگیری. دورههای یادستان با ربات و حسگر شروع میکنند.
درس ۴پستانداران (شیرخواران)
این درس: صفحههای ۱۶۰ تا ۱۶۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چه گروههایی از مهرهداران را تا الان شناختی؟
۲. دلفین ماهی است یا نه؟ چرا؟
جواب: ۱. ماهیها، دوزیستان، خزندگان، پرندگان. ۲. نه؛ دلفین شش دارد و شیر میدهد، پس پستاندار است.
پستانداران (شیرخواران)#
پستانداران مهرهدارانیاند که غدهٔ شیری دارند؛ غدهٔ شیری اندامی است که مایعی مغذی به نام شیر تولید میکند. پستانداران در همهٔ جای زمین، در آب، خشکی و حتی زیر زمین یافت میشوند. بدنشان از مو یا پشم پوشیده است که عایق خوبی برای حفظ دمای بدن است. نوزاد ماهیها، دوزیستان و خزندگان درون تخم رشد میکند؛ ولی نوزاد بیشتر پستانداران دورهٔ جنینی را درون بدن مادر میگذراند و برای رشد از بدن مادر تغذیه میکند.
کوچکترین پستاندار نوعی خفاش است که بالغ آن حدود ۳ سانتیمتر طول و حدود ۲ گرم وزن دارد؛ بزرگترین پستاندار و بزرگترین جانور زندهٔ زمین وال آبی است که طول بزرگترین نمونههایش به بیش از ۳۰ متر و وزنشان به حدود ۱۹۰ تن میرسد (عددهای کتاب؛ منابع مختلف برای بزرگترین نمونهها عددهای کمی متفاوت میدهند و بیشتر والهای آبی کوچکترند). خفاش پرنده نیست؛ پستاندار است و مو دارد و شیر میدهد. وال هم ماهی نیست؛ پستاندار است.
پستانداران را بر اساس چگونگی پرورش جنین و نوزاد در سه گروه میگذارند:
| گروه | ویژگی | نمونه |
|---|---|---|
| تخمگذار | تخم میگذارد و نوزاد پس از خروج از تخم شیر میخورد | نوکاردکی (پالتیپوس) |
| کیسهدار | نوزاد نارس متولد میشود و در کیسهٔ شکم مادر شیر میخورد | کانگورو |
| جفتدار | جنین با جفت و بند ناف از مادر غذا و اکسیژن میگیرد | بیشتر پستانداران (مثل گربه و گرگ) |
جفت اندامی است که در رحم ایجاد میشود و مواد غذایی و اکسیژن را از خون مادر میگیرد و از راه بند ناف به رگهای خونی جنین میدهد. پستانداران جفتدار را بر اساس رژیم غذایی هم به سه گروه گیاهخوار، گوشتخوار و همهچیزخوار تقسیم میکنند.
اهمیت پستانداران. انسان از آنها غذا، پوشاک، سواری و بارکشی میگیرد. کفتار و شغال با خوردن لاشهٔ جانوران طبیعت را پاک میکنند و از انتشار بیماری جلوگیری میکنند. گرگ و یوزپلنگ با شکار جانوران پیر و ناتوان جلوی بیماریهای واگیر را میگیرند. سنجاب ایرانی با پنهان کردن دانههای بلوط در زیر خاک به رویش درختهای جنگلهای زاگرس کمک میکند.
| گروه | پوشش بدن | تنفس بالغ | چگونگی زاده شدن |
|---|---|---|---|
| ماهیها | پولک | آبشش | بیشتر از تخم |
| دوزیستان | پوست نازک و مرطوب | شش و پوست | بیشتر از تخم در آب |
| خزندگان | پولک سخت یا صفحه استخوانی | شش | بیشتر از تخم |
| پرندگان | پر | شش و کیسهٔ هوادار | از تخم |
| پستانداران | مو یا پشم | شش | بیشتر درون بدن مادر رشد میکنند (چند گونه تخمگذارند)؛ نوزاد شیر میخورد |
قبل از ادامه، حدس بزن: وزن وال آبی (۱۹۰ تن) چند برابر وزن کوچکترین خفاش (۲ گرم) است؟ بیش از هزار برابر یا بیش از میلیون برابر؟
جواب: حدود ۹۵ میلیون برابر. ۱۹۰ تن برابر ۱۹۰ میلیون گرم است و ۱۹۰ میلیون ÷ ۲ = ۹۵ میلیون.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن گروه یک مهرهدار، اول پوشش بدنش را نگاه کن: مو یا پشم یعنی پستاندار، پر یعنی پرنده، پولک سخت و خشک یعنی خزنده، پولک لغزنده همراه باله یعنی ماهی، پوست نازک و مرطوب بیپولک یعنی دوزیست. دلیل: پوشش بدن در هر گروه تقریباً یکسان است و از همه زودتر دیده میشود. شرط: چند استثنا هست؛ وال و دلفین تقریباً موی بیرونی ندارند و بعضی ماهیها پولک ندارند. برای آنها شیر دادن و شش (یا آبشش و باله) را ملاک بگیر.
مثال ۱. جانوری مو دارد، شیر میدهد و بالش پوست نازکی است که بین انگشتان کشیده شده. کدام گروه است؟
- مو و غدهٔ شیری دارد: پستاندار.
- پرنده نیست، چون پر ندارد.
- پس خفاش پستاندار است.
مثال ۲. نوزاد کانگورو چرا در کیسهٔ شکم مادر میماند؟
- نوزاد نارس متولد میشود.
- در کیسه از غدهٔ شیری مادر تغذیه میکند.
- رشدش در کیسه کامل میشود.
🧪 آزمایش در خانه: دندانهای خودت.
وسیلهها: آینه، دفتر و مداد.
قبل از آزمایش حدس بزن: دندانهای جلویی تو برای چه کاری هستند و دندانهای پشتی برای چه کاری؟
- جلوی آینه دهانت را باز کن و دندانهایت را نگاه کن. از اشیای سخت یا نوکتیز به دهانت نبر.
- دندانهای جلویی تیز و دندانهای پشتی پهن را بکش.
- بنویس هر کدام برای چه کاری مناسباند (بریدن، خرد کردن).
- یک بزرگتر را دعوت کن و با او فکر کن گیاهخوار چه دندانی دارد.
نتیجه: دندانهای جلو برای بریدن و پشتیها برای خرد کردن غذاست. چون هر دو نوع داریم، همهچیزخوار هستیم. دلیل: شکل دندان با نوع غذا مرتبط است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن وال آبی هم مثل ماهی آبشش داشت و میتوانست در عمق بماند. نیازی نبود برای نفس کشیدن بالا بیاید. اما وال شش دارد و باید برای هوا به سطح بیاید. نتیجه: وال پستاندار است، نه ماهی.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم عکس یا مدل ساختار داخلی یک پستاندار را نشان میدهد تا دانشآموزان بخشهای مغز را با مغز دیگر مهرهداران مقایسه کنند. هیچ جانوری در کلاس باز نمیشود.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
دو دلیل بیاور که نشان بدهد خفاش پرنده نیست.
سه گروه پستانداران را از نظر پرورش نوزاد مقایسه کن.
چرا گرگ و یوزپلنگ برای بقای نسل حیوانات دیگر مفیدند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهوال ماهی است.
وال شش دارد و شیر میدهد.
درستوال پستاندار است.
اشتباهخفاش پرنده است چون پرواز میکند.
خفاش مو دارد و شیر میدهد.
درستخفاش پستاندار است.
اشتباههمهٔ پستانداران زندهزا هستند و هیچکدام تخم نمیگذارند.
نوکاردکی پستاندار تخمگذار است.
درستسه گروه پستانداران: تخمگذار، کیسهدار و جفتدار.
فراتر از کتابپستانداران و حسگربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
پژوهشگران حیات وحش با دوربینهای حسگردار و هوش مصنوعی عکسهای جنگل را بررسی میکنند تا ببینند چه پستانندارانی در جنگل هستند و تعدادشان چقدر است. این کار بدون مزاحمت برای جانوران انجام میشود. در دورههای یادستان میتوانی یاد بگیری یک دوربین یا حسگر چطور برنامهریزی میشود. اما نتیجه را باید با دقت بررسی کرد، چون برنامه گاهی دو جانور را با هم اشتباه میگیرد.
آزمون فصل ۱۴
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
وال ماهی است؟
نه. وال با شش نفس میکشد و به نوزادش شیر میدهد؛ پستاندار است.
خفاش پرنده است؟
نه. خفاش پستاندار است؛ مو دارد و شیر میدهد.
لاکپشت دریایی دوزیست است؟
نه. خزنده است؛ با شش نفس میکشد و برای تخمگذاری به ساحل میرود.
چرا استخوان پرنده توخالی است؟
تا بدن سبک بماند و پرواز آسان شود؛ با وجود توخالی بودن، محکم است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۵، باهمزیستن