درس ۱علم نجوم
این درس: صفحههای ۱۰۸ تا ۱۰۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. زاویهای که نقاله اندازه میگیرد با چه یکایی نوشته میشود؟ زاویهٔ قائمه چند درجه است؟
۲. در علوم هفتم، چرا بعضی ابزارها (مثل خطکش یا نقاله) را «ابزار اندازهگیری» مینامیم؟
جواب: ۱. با درجه؛ زاویهٔ قائمه ۹۰ درجه است. ۲. چون با آنها مقدارهایی مثل طول یا زاویه را با یکا و عدد اندازه میگیریم.
آسمان از هزاران سال پیش#
کشاورزی که زمان کاشت را از روی طلوع چند ستاره میفهمید و مسافری که شب از روی ستارهها راه را پیدا میکرد، هر دو از آسمان استفاده میکردند. علم نجوم همین مشاهدهٔ دقیق و منظم آسمان است. در سدههایی که علم در سرزمینهای اسلامی شکوفا بود، ستارهشناسان ایرانی و مسلمان ابزارهای اندازهگیری ساختند، رصدخانه بنا کردند و جدولهایی از جای ستارهها و سیارهها نوشتند. یکی از ابزارهای مهم، اُسطُرلاب بود که زاویهٔ ارتفاع ستارهها را اندازه میگرفت. در قرن هفتم هجری قمری با همت خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانهٔ مراغه تأسیس شد.
حدود ۴۰۰ سال پیش، گالیله با تلسکوپی که خودش ساخته بود به ماه و سیارهها نگاه کرد و چیزهایی دید که با چشم دیده نمیشد؛ او از نخستین کسانی بود که آسمان را با تلسکوپ رصد کرد. امروز تلسکوپهای غولپیکر روی زمین و تلسکوپهایی که در فضا میچرخند، کار او را ادامه میدهند.
قبل از ادامه، حدس بزن: «زاویهٔ ارتفاع» یک ستاره (یا هر جسم دور) یعنی چه؟
جواب: زاویهای که خط دید ما به آن جسم با خط افقی (افق) میسازد. هرچه جسم بالاتر باشد زاویه بیشتر است؛ درست بالای سر ۹۰ درجه است.
زاویهٔ ارتفاع#
وقتی به بالای یک درخت نگاه میکنیم، خط دیدمان با خط افقی زاویه میسازد. به این زاویه زاویهٔ ارتفاع میگوییم. اسطرلاب و ابزارهای سادهای مثل آن، همین زاویه را اندازه میگیرند. اگر زاویه را و فاصلهٔ خودمان تا جسم را بدانیم، میشود ارتفاع جسم را با یک شکل مقیاسدار پیدا کرد.
مثال ۱. از فاصلهٔ ۲۵ متری یک ساختمان، زاویهٔ ارتفاع بالای ساختمان ۴۵ درجه است و چشمت ۱٫۵ متر بالای زمین است. ارتفاع ساختمان چقدر است؟
اول تخمین بزن: در زاویهٔ ۴۵ درجه، ارتفاع بالاتر از چشم با فاصله برابر است؛ حدوداً چقدر؟
- با زاویهٔ ۴۵ درجه، مثلث قائمالزاویه دو ضلع برابر دارد: ارتفاع بالاتر از چشم = فاصله = ۲۵ متر.
- ارتفاع چشم را اضافه کن:
با حدسمان میخواند؟ حدود ۲۵ متر بالاتر از چشم، پس حدود ۲۶ متر؛ بله.
مثال ۲. از فاصلهٔ ۴۰ متر، زاویهٔ ارتفاع بالای یک دکل ۳۰ درجه است (چشم ۱٫۵ متر بالای زمین). با نقشهٔ مقیاسدار ارتفاع را پیدا کن.
- مقیاس: هر ۱ سانتیمتر روی کاغذ برابر ۵ متر. فاصله ۴۰ متر میشود ۸ سانتیمتر.
- خطی افقی ۸ سانتیمتری بکش و در یک سرش با نقاله زاویهٔ ۳۰ درجه بساز و خط را تا خط عمودی در سر دیگر ادامه بده.
- طول ضلع عمودی حدود ۴٫۶ سانتیمتر میشود، یعنی بالاتر از چشم.
- با ارتفاع چشم: .
🧪 آزمایش در خانه: نی و نقاله
وسیلهها: یک نقالهٔ پلاستیکی، یک برگ کاغذ که آن را مثل یک لولهٔ باریک میپیچی، یک تکه نخ، یک پاککن یا چند گیرهٔ کاغذ بهعنوان وزنه، نوار چسب، خطکش، کاغذ و مداد، و قدمهایی که طولشان را اندازه گرفتهای.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر به بالای یک درخت یا ساختمان از فاصلهٔ ۲۰ متر نگاه کنی، زاویهٔ ارتفاع تقریباً چند درجه میشود؟ نزدیکتر بروی زاویه بیشتر میشود یا کمتر؟
- لولهٔ کاغذی را با چسب روی لبهٔ صاف نقاله بچسبان. نخ را در مرکز نقاله ببند و وزنه را از سرش آویزان کن.
- یک ساختمان یا درخت را انتخاب کن و ۲۰ متر دور شو؛ طوری که خورشید پشت سرت یا کنارت باشد.
- نقاله را طوری نگه دار که وقتی نی افقی است نخ روی ۹۰ درجه بایستد. از داخل لوله به بالای ساختمان نگاه کن؛ نخ از ۹۰ درجه دور میشود و اندازهٔ این دوری، زاویهٔ ارتفاع است.
- با مقیاس هر ۱ سانتیمتر برابر ۲ متر نقشهای بکش و ارتفاع بالاتر از چشم را از روی نقشه پیدا کن.
- ارتفاع چشمت را اضافه کن و آزمایش را از فاصلهٔ ۱۰ متر هم تکرار کن.
نتیجه: نزدیکتر که شوی، زاویهٔ ارتفاع بزرگتر میشود ولی ارتفاع بهدستآمده تقریباً همان میماند. دلیل: ارتفاع ساختمان عوض نشده؛ نسبت ارتفاع به فاصله در زاویه ثبت میشود. این همان کاری است که اسطرلاب برای ستارهها میکند: زاویه را اندازه میگیرد.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز به خورشید نگاه نکن؛ نه با چشم، نه با لوله و نقاله، نه با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ. نگاه به خورشید میتواند چشم را برای همیشه آسیب بزند. زاویهٔ ارتفاع خورشید را فقط از روی طول سایه میشود پیدا کرد. هنگام آزمایش در حیاط پشت به خورشید بایست.
🧠 ترفند: برای حدس سریع ارتفاع، زاویه را ۴۵ درجه بگیر: ارتفاع بالاتر از چشم برابر فاصله است. دلیل: مثلث قائمالزاویهٔ ۴۵ درجه دو ضلع برابر دارد. شرط: فقط وقتی زاویه واقعاً ۴۵ درجه باشد.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
از فاصلهٔ ۱۲ متر زاویهٔ ارتفاع بالای یک تیر چراغ ۴۵ درجه است و ارتفاع چشمت ۱٫۵ متر است. ارتفاع تیر چقدر است؟
برای دیدن یک جسم دور، اگر جسم بالاتر باشد زاویهٔ ارتفاع بزرگتر است یا کوچکتر؟ زاویهٔ ارتفاع جسمی درست بالای سرت چند درجه است؟
چرا رصدخانهها را معمولاً دور از شهرهای پرنور و در جاهای بلند میسازند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهاسطرلاب ستارهها را نزدیک میکند.
اسطرلاب فقط زاویه را اندازه میگیرد؛ نزدیکتر دیدن کار تلسکوپ است.
درستاسطرلاب زاویهٔ ارتفاع را اندازه میگیرد.
اشتباهاگر ابزار دارم میتوانم به خورشید نگاه کنم.
ابزار نوری نور خورشید را جمع میکند و خطر را بیشتر میکند.
درستهرگز به خورشید نگاه نمیکنیم، حتی با ابزار.
اشتباهزاویهٔ ارتفاع یعنی فاصلهٔ جسم.
زاویهٔ ارتفاع یک زاویه است و با درجه سنجیده میشود، نه فاصله.
درستزاویهٔ ارتفاع: زاویهٔ خط دید با خط افقی.
فراتر از کتابنجوم و رایانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
رصدخانههای امروز هر شب هزاران عکس از آسمان میگیرند. هیچ آدمی نمیتواند همهٔ آنها را نگاه کند، پس برنامههای هوش مصنوعی عکسها را مرور میکنند و چیزهای تازه، مثل ستارهٔ ناگهان درخشان یا سیارهٔ تازه، را پیدا میکنند. رباتهای تلسکوپ هم خودشان بهطرف جسم هدف میچرخند و زاویه را از روی حسگر تنظیم میکنند. اسطرلاب قدیمی با دست زاویه میخواند؛ امروز یک حسگر زاویه همین کار را میکند. اگر دوست داری حسگر زاویه را برنامهنویسی کنی، به دورهٔ آیرو سر بزن.
درس ۲ستارگان و کهکشان
این درس: صفحههای ۱۱۰ تا ۱۱۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. تندی نور حدود ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر در ثانیه است. در یک دقیقه نور چند کیلومتر میرود؟
۲. زمین چه شکلی است و ما روی آن میچرخیم یا ثابتایم؟
جواب: ۱. . ۲. زمین تقریباً کروی است و به دور خودش میچرخد و به دور خورشید حرکت میکند.
کهکشان#
شب دور از شهر به آسمان نگاه میکنی؛ ستارههای بیشمار میبینی. همهٔ این ستارهها، همراه خورشید، عضو یک خانوادهٔ بسیار بزرگاند. کهکشان گروه عظیمی از ستارهها، گاز و غبار است که گرانشِ خودِ آنها نگهشان داشته است؛ فضای میان ستارهها هم جزو کهکشان است. کهکشان ما کهکشان راه شیری نام دارد و سامانهٔ خورشیدی فقط گوشهٔ کوچکی از آن است. کیهان (جهان هستی) میلیاردها کهکشان دارد. نزدیکترین کهکشانِ بزرگ به ما، آندرومدا، حدود ۲٫۵ میلیون سال نوری دور است (سال نوری را کمی پایینتر میشناسی).
ستارگان#
نور و گرمایی که زندگی روی زمین به آن وابسته است از تنها ستارهٔ سامانهٔ ما، خورشید، میآید. ستارهها هم عمری دارند: بهوجود میآیند، میلیاردها سال میدرخشند و سرانجام پایان مییابند. خورشید گوی بسیار بزرگی از گاز داغ است که بیشترش هیدروژن و هلیم است؛ جرم آن صدها برابر جرم همهٔ سیارهها روی هم است. در درون خورشید پیوسته هیدروژن به هلیم تبدیل میشود؛ در این تبدیل کمی از جرم کم میشود و بهجای آن انرژی، به شکل نور و گرما، آزاد میشود.
فاصلههای بزرگ#
فاصلهها در فضا چنان بزرگاند که کیلومتر مناسب نیست. دو یکای تازه میشناسیم:
| یکا | معنا | مقدار |
|---|---|---|
| واحد نجومی | فاصلهٔ متوسط زمین تا خورشید | حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر |
| سال نوری | فاصلهای که نور در یک سال میپیماید | حدود ۹٫۵ هزار میلیارد کیلومتر |
دقت کن: سال نوری یکای فاصله است، نه زمان. نور خورشید فاصلهٔ زمین تا خورشید را در ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه میپیماید.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر خورشید یکدفعه ناپدید شود، ما بلافاصله میفهمیم یا بعد از مدتی؟
جواب: بعد از حدود ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه؛ چون نور خورشید اینقدر طول میکشد تا به ما برسد. آنچه اکنون میبینیم، نور هشت دقیقه و بیست ثانیه پیش است.
مثال ۱. با توجه به تندی نور، فاصلهٔ خورشید تا زمین را حساب کن.
اول تخمین بزن: ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه چند ثانیه است؟ نور در هر ثانیه ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر میرود.
- ۸ دقیقه و ۲۰ ثانیه برابر است.
با حدسمان میخواند؟ ۱۵۰ میلیون کیلومتر، همان یک واحد نجومی.
مثال ۲. نزدیکترین ستاره به زمین پس از خورشید پروکسیما قنطورس است که فاصلهاش حدود ۴٫۲۵ سال نوری است. این فاصله چند میلیارد کیلومتر است؟
- یک سال نوری حدود است.
- یعنی حدود ۴۰ هزار میلیارد کیلومتر؛ حدود ۲۶۸ هزار واحد نجومی. نور این ستاره بیش از ۴ سال طول میکشد تا به ما برسد.
صورتهای فلکی#
موقعیت ستارگان در آسمان بهگونهای است که گروهی از آنها به شکل اشیا یا جانوران دیده میشوند. به آنها صورت فلکی میگوییم (مثل دب اکبر و دب اصغر). صورتهای فلکی همیشه در آسمان دیده نمیشوند؛ هرکدام در زمان و جای مشخصی دیده میشود. قدیم از آنها بهعنوان تقویم و برای جهتیابی در شب استفاده میکردند. امروز در شهرهای بزرگ آلودگی نوری دیدن ستارهها را سخت کرده است.
🧪 آزمایش در خانه: طول سایه و جهت
وسیلهها: یک مداد یا چوب باریک، خمیر بازی (برای ثابت نگه داشتن آن)، یک برگ کاغذ بزرگ، سنگ کوچک برای نگه داشتن کاغذ، خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر هر نیمساعت نوک سایهٔ چوب را روی کاغذ علامت بزنی، علامتها چه شکلی میشوند؟ سایه چه وقت کوتاهتر است؟
- کاغذ را در جای آفتابی بگذار و مداد را با خمیر وسط کاغذ سیخ ایستاده نصب کن. هرگز به خورشید نگاه نکن.
- نوک سایه را علامت بزن و ساعت را کنارش بنویس.
- هر نیم ساعت (در حدود چند ساعت از صبح تا ظهر) علامت را تکرار کن.
- علامتها را به هم وصل کن و ببین طول سایه و جهتش چگونه عوض شد.
- در نیمکرهٔ شمالی و بالاتر از مدار رأسالسرطان (مثلاً ایران، اروپا، آمریکای شمالی)، کوتاهترین سایه (حدود ظهر) بهطرف شمال میافتد؛ در نیمکرهٔ جنوبی و پایینتر از مدار رأسالجدی (مثلاً استرالیا) بهطرف جنوب. نزدیک استوا، جهتش به فصل بستگی دارد. جهتی را که پیدا کردی با قطبنمای گوشی بسنج.
نتیجه: علامتها روی یک منحنی قرار میگیرند، سایه صبح بلند است و بهطرف غرب میافتد، نزدیک ظهر کوتاهترین است و بعدازظهر دوباره بلند و بهطرف شرق میافتد. دلیل: خورشید ظاهراً از شرق بالا میآید و غرب غروب میکند و در ظهر بالاترین است. در نیمکرهٔ شمالی (بالاتر از مدار رأسالسرطان) خورشید ظهر در جنوب آسمان است و سایه رو به شمال؛ در نیمکرهٔ جنوبی (پایینتر از مدار رأسالجدی) برعکس.
💭 آزمایش فکری: تصور کن ستارهای ۸ سال نوری از ما دور است و آن را امشب میبینی. نور آن ۸ سال در راه بوده است. پس تو ستاره را آنطور میبینی که ۸ سال پیش بوده، نه آنطور که امشب هست. نتیجه: هرچه ستاره دورتر باشد، آسمان را در زمانی قدیمیتر میبینیم؛ یعنی هر وقت به آسمان نگاه میکنیم گذشته را میبینیم.
جهتیابی با ستارهٔ قطبی (نیمکرهٔ شمالی)#
در نیمکرهٔ شمالی، در شبی صاف، صورت فلکی دب اکبر را پیدا کن (در جاهای نزدیکتر به استوا، دب اکبر در بعضی فصلها نزدیک افق یا زیر آن است). دو ستارهٔ انتهای «کاسه» (دورترین دو ستاره از «دسته») را با یک خط به هم وصل کن و خط را حدود ۵ برابر فاصلهٔ آن دو ستاره ادامه بده. به ستارهای با نور متوسط میرسی (برخلاف باور رایج، پرنورترین ستارهٔ آسمان نیست)؛ آن ستارهٔ قطبی است، دم دب اصغر. وقتی رو به آن بایستی، رو به شمال هستی. در نیمکرهٔ جنوبی ستارهٔ قطبی دیده نمیشود؛ آنجا از ستارههای دیگر (مثل صلیب جنوب) استفاده میکنند.
مثال ۳. اگر فاصلهٔ آن دو ستارهٔ راهنما در آسمان ۵ سانتیمتر روی یک نقشهٔ آسمان باشد، ستارهٔ قطبی روی نقشه چند سانتیمتر از ستارهٔ دوم فاصله دارد؟
- خط را ۵ برابر فاصلهٔ دو ستاره ادامه میدهیم.
- .
- ستارهٔ قطبی حدود ۲۵ سانتیمتر از ستارهٔ دوم فاصله دارد (روی همین نقشه).
⚠️ نکتهٔ ایمنی: هنگام آزمایشها هرگز به خورشید نگاه نکن؛ فقط سایه را ببین. اگر شبهنگام ستارهشناسی میکنی، همراه یک بزرگتر و در جای امن برو.
🧠 ترفند: برای تبدیل ساده، «سال نوری ≈ ۹٫۵ هزار میلیارد کیلومتر». دلیل: تندی نور × تعداد ثانیههای یک سال. شرط: عدد تقریبی است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
نور یک جرم آسمانی ۱۲۰۰ ثانیه تا ما طول میکشد. فاصلهٔ آن چند میلیون کیلومتر است؟ (تندی نور ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر بر ثانیه)
ستارهای ۱۰ سال نوری دور است. اگر آن را امشب ببینی، نوری را میبینی که چند سال پیش از ستاره راه افتاده؟ نتیجه چیست؟
فاصلهٔ ستارهای ۴ سال نوری است. اگر ۱ سال نوری حدود ۹٫۵ هزار میلیارد کیلومتر باشد، این ستاره چند هزار میلیارد کیلومتر دور است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهسال نوری مدت زمان است.
سال نوری فاصلهٔ پیمودهشدهٔ نور در یک سال است و یکای فاصله است.
درستسال نوری یکای فاصله است.
اشتباههمهٔ ستارههای آسمان همیشه ثابتاند.
ستارهها هم متولد میشوند و بعد از میلیاردها سال میمیرند؛ در نگاه ما فقط بسیار کند عوض میشوند.
درستستارهها هم تغییر میکنند.
اشتباهاگر ستارهای را میبینم، همین الان همانطور است.
نور ستاره سالها در راه بوده و آنچه میبینیم وضع گذشتهٔ آن است.
درستهر چه دورتر، گذشتهٔ دورتر را میبینیم.
فراتر از کتابستارهشناسی و حسگرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
تلسکوپهای بزرگ نور ستاره را با حسگر دیجیتال (مثل حسگر دوربین گوشی ولی بسیار حساستر) جمع میکنند. سپس برنامه، نور هر نقطه را عدد میکند و نمودار میسازد: ستارهای که کمی کمنورتر و دوباره پرنورتر میشود، ممکن است سیارهای از جلویش بگذرد. اینطور هزاران سیارهٔ فراخورشیدی پیدا شده است. در برنامهنویسی هم مثل آنها عدد حسگر نور (مثلاً LDR) را میخوانیم و تغییرش را دنبال میکنیم. نوشتهٔ LDR را ببین.
درس ۳سامانهٔ خورشیدی
این درس: صفحههای ۱۱۴ تا ۱۱۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در دورهٔ ابتدایی خواندی سیارهها از خود نور دارند یا نور خورشید را بازتاب میدهند؟
۲. یک واحد نجومی چه فاصلهای است؟
جواب: ۱. از خود نور ندارند و نور خورشید را بازتاب میدهند. ۲. فاصلهٔ متوسط زمین تا خورشید، حدود ۱۵۰ میلیون کیلومتر.
خانوادهٔ خورشید#
سامانهٔ خورشیدی از یک ستاره (خورشید)، هشت سیاره، صدها قمر طبیعی (شمار قمرهای شناختهشده با هر کشف تازه بیشتر میشود)، چند خردهسیاره، میلیونها سیارک و سنگ و اجسام دیگر ساخته شده است. همه به دور خورشید میگردند. بیشتر ستارهشناسان باور دارند همهٔ اعضای سامانهٔ خورشیدی از یک ابر چرخان از گاز و غبار به نام سحابی خورشیدی تشکیل شدهاند.
سیارات#
امروزه دانشمندان به جرمی سیاره میگویند که به دور خورشید میچرخد، جرم کافی برای ایجاد شکل کروی دارد و اجرام کوچکتر اطراف مدارش را جذب کرده است. سیارهها دو دستهاند: سیارههای سنگی (درونی): تیر، ناهید، زمین و بهرام؛ سیارههای گازی (بیرونی): مشتری، کیوان، اورانوس و نپتون.
قبل از ادامه، حدس بزن: «سال» در هر سیاره یعنی زمانی که یک دور به دور خورشید میگردد. سال در سیارهٔ نزدیک به خورشید کوتاهتر است یا بلندتر از سال زمین؟
جواب: کوتاهتر. سیارهٔ نزدیکتر مسیر کوتاهتری دارد و تندتر میچرخد. مثلاً سال تیر حدود ۸۸ شبانهروز است و سال نپتون حدود ۱۶۵ سال زمین.
| سیاره | طول سال (تقریباً) | دسته |
|---|---|---|
| تیر | ۸۸ شبانهروز | سنگی |
| زمین | ۳۶۵ شبانهروز | سنگی |
| بهرام | ۶۸۷ شبانهروز | سنگی |
| مشتری | ۱۱٫۸۶ سال | گازی |
خردهسیارهها و سیارکها#
تا سال ۲۰۰۶ میلادی پلوتو را سیارهٔ نهم میدانستند، ولی چون جرم کم و توان جذب اجرام اطراف مدارش را ندارد، از ردهٔ سیارهها خارج شد. امروز پلوتو یکی از خردهسیارههاست و جزو اجرام ماورای نپتون شمرده میشود. سیارکها میلیاردها جرم سنگی کوچکاند که به دور خورشید میگردند و بیش از ۹۰ درصدشان بین مدار بهرام و مشتری، در کمربند اصلی سیارکها، جمع شدهاند.
قمر و ماهواره#
جرمی که به دور سیاره میگردد قمر است. زمین یک قمر طبیعی دارد: ماه. ماه با تندی متوسط حدود ۱ کیلومتر بر ثانیه در مداری بیضی دور زمین میگردد و فاصلهٔ متوسطش حدود ۳۸۰٬۰۰۰ کیلومتر است. ماهوارهها قمرهای مصنوعیاند. ماهوارههای مخابراتی تماس و برنامههای رادیو و تلویزیون را میرسانند و ماهوارههای هواشناسی در پیشبینی هوا کمک میکنند.
مثال ۱. نور چند ثانیه طول میکشد تا از ماه به زمین برسد؟ (۳۸۰٬۰۰۰ کیلومتر، تندی نور ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر بر ثانیه)
اول تخمین بزن: کمی بیشتر از یک ثانیه.
با حدسمان میخواند؟ حدود ۱٫۳ ثانیه؛ بله.
سامانهٔ موقعیتیاب جهانی (GPS)#
سامانه از حدود ۲۴ ماهواره ساخته شده است. گیرندهٔ تو فاصلهاش تا هر ماهواره را از روی زمان رسیدن موج میفهمد. با یک فاصله، گیرنده روی یک دایره است؛ با دو فاصله، روی دو نقطهٔ برخورد دو دایره؛ با فاصلهٔ سوم فقط یک نقطه میماند. (در عمل ماهوارهٔ چهارم هم ساعت گیرنده را تصحیح میکند.)
مثال ۲. سه ایستگاه ، و هر کدام فاصلهٔ یک نقطه را ۵ واحد اعلام میکنند. موقعیت کجاست؟
- از A و B با فاصلهٔ ۵: دو نقطهٔ و (چون ).
- فاصلهٔ هر نقطه تا C: برای : ، یعنی ۵. برای : ، یعنی حدود ۱۲٫۴.
- فقط با فاصلهٔ سوم میخواند؛ پس موقعیت است.
🧪 آزمایش در خانه: طناب سامانهٔ خورشیدی
وسیلهها: یک متر نواری یا یک نخ که با متر نشانهگذاری شده (حدود ۳ متر)، ۸ تکه کاغذ کوچک و مداد، یک سالن یا راهرو.
قبل از آزمایش حدس بزن: اگر فاصلهٔ زمین تا خورشید ۱۰ سانتیمتر باشد، نپتون در چه فاصلهای است؟ فکر میکنی از اتاق بیرون میرود؟
- نخ را روی زمین پهن کن (کمی بیش از ۳ متر لازم است). یک سرش خورشید است. فاصلهٔ ۱ واحد نجومی را ۱۰ سانتیمتر بگیر.
- با فاصلههای واحد نجومی هر سیاره (تیر ۰٫۳۹، ناهید ۰٫۷۲، زمین ۱، بهرام ۱٫۵۲، مشتری ۵٫۲، کیوان ۹٫۵۸، اورانوس ۱۹٫۲، نپتون ۳۰٫۱) فاصله را به سانتیمتر حساب کن.
- با متر روی نخ برای هر سیاره یک تکه کاغذ بگذار و نامش را بنویس.
- نخ و برگهها را ببین. فاصلهٔ سیارههای سنگی نسبت به گازی چگونه است؟
- اندازهٔ خورشید در این مقیاس حدود یک میلیمتر و زمین یک دانهٔ گرد و غبار است؛ آن را با نوک مداد تصور کن.
نتیجه: سیارههای سنگی همه در ۱۶ سانتیمتر اولاند و سیارههای گازی تا حدود ۳ متر پراکندهاند: مشتری ۵۲ سانتیمتر، کیوان ۹۶ سانتیمتر، اورانوس ۱۹۲ سانتیمتر و نپتون ۳۰۱ سانتیمتر. دلیل: فاصلهٔ سیارهها بهشدت از هم بیشتر میشود. فضای میان آنها تقریباً خالی است و خورشید و سیارهها در مقابل فاصلهها بسیار کوچکاند.
🧠 ترفند: نور خورشید هر واحد نجومی را در حدود ۵۰۰ ثانیه میپیماید؛ پس برای سیارهای که چند واحد نجومی از خورشید دور است، همان عدد را در ۵۰۰ ضرب کن تا بدانی نور خورشید چند ثانیه در راه است. دلیل: ۱۵۰ میلیون کیلومتر ÷ ۳۰۰ هزار کیلومتر بر ثانیه = ۵۰۰ ثانیه. شرط: فاصله برحسب واحد نجومی باشد و جواب تقریبی است (مثلاً برای مشتری: ۵٫۲ × ۵۰۰ = ۲۶۰۰ ثانیه، حدود ۴۳ دقیقه).
شهاب و شهابسنگ#
هر شب میتوان تیرهای درخشان نوری را دید که به سرعت میگذرند؛ آنها شهاب نام دارند. تکههای ریز سنگ و غبار که در سامانهٔ خورشیدی سرگرداناند (کتاب آنها را جداشده از سیارکها میداند؛ بسیاریشان هم از دنبالهدارها جدا شدهاند) هنگام ورود به جو زمین میسوزند و شهاب را میسازند. هر ساله هزاران سنگ فضایی وارد جو میشوند و به سطح میخورند؛ به آنها شهابسنگ (شخانه) میگویند. بیشتر شهابسنگها در اقیانوسها سقوط میکنند، چون بیشترِ زمین را آب پوشانده است. شهابسنگها سه گروهاند: سنگی، آهنی و سنگیآهنی.
مثال ۳. چرا بیشتر شهابسنگها در اقیانوسها سقوط میکنند؟
- شهابسنگها بیهدف و از همهٔ جهتها میآیند.
- حدود سهچهارم سطح زمین را آب پوشانده است.
- پس بیشتر شهابسنگها به آب میخورند.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سال در تیر ۸۸ شبانهروز است. سیارهٔ تیر در یک سال زمین چند بار به دور خورشید میگردد؟ (تقریبی)
در مدل ۱ واحد نجومی = ۱۰ سانتیمتر، زمین ۱۰ سانتیمتر و کیوان (۹٫۵۸ واحد نجومی) چند سانتیمتر از خورشید فاصله دارد؟ فاصلهٔ کیوان تا زمین چقدر است؟
چرا پلوتو دیگر سیاره نیست؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهسیارهها مثل ستارهها از خود نور دارند.
نور سیارهها بازتاب نور خورشید است؛ ستارهها خودشان نور تولید میکنند.
درستستاره نور تولید میکند، سیاره نور بازتاب میدهد.
اشتباهشهاب و شهابسنگ یکی است.
شهاب ردّ نورانی در جوّ است؛ شهابسنگ تکهای است که به زمین رسیده.
درستشهاب در جو میسوزد؛ شهابسنگ به سطح میرسد.
اشتباهفاصلهٔ سیارهها از هم تقریباً یکسان است.
فاصلهها از خورشید دور میشوند و فضای بین سیارههای بیرونی بسیار بزرگتر است.
درستسیارههای سنگی نزدیکاند و سیارههای گازی خیلی دورتر.
فراتر از کتابGPS در گوشی و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
گیرندهٔ GPS داخل گوشی یا بردی کوچک است. با ESP32 هم میشود ماژول GPS خرید و موقعیت را خواند. مثل مثال ۲ همین درس، گیرنده از ماهوارهها فاصله میگیرد و با «تقاطع دایرهها» (در فضا کرهها) موقعیت را حساب میکند. رباتهای خودران از آن برای مسیریابی استفاده میکنند. یک ربات کوچک مدرسهای با GPS میتواند مسیر رفته را ثبت کند و روی نقشه رسم کند. اگر دوست داری آن را امتحان کنی، دورهٔ آیرو را ببین.
درس ۴سفر به فضا
این درس: صفحههای ۱۱۹ تا ۱۲۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. فاصلهٔ نور از ماه به زمین چند ثانیه بود؟
۲. در درس قبل، سیارهها چند دسته بودند؟
جواب: ۱. حدود ۱٫۳ ثانیه. ۲. دو دسته: سنگی (درونی) و گازی (بیرونی).
چرا به فضا میرویم؟#
انسان از گذشته دور به فضا و سفر به آن علاقهمند بوده است. در میان سیارههای سامانهٔ خورشیدی، جز زمین، مریخ مهمترین جایی است که دانشمندان در آن دنبال نشانههای حیات (بهویژه حیاتِ گذشته) میگردند؛ سیارههای دیگر چنین شرایطی ندارند. دانشمندان هزاران سیارهٔ فراخورشیدی (سیارههایی که به دور ستارههای دیگر میگردند) کشف کردهاند. سفر به فضا هیجانانگیز است ولی مشکلات خاص خودش را دارد.
| مشکل | چرا |
|---|---|
| نبود هوا | فضا تقریباً خلأ است؛ فضانورد باید لباس فضایی و اکسیژن همراه داشته باشد |
| دمای شدید | سمت آفتاب بسیار گرم و سمت سایه بسیار سرد است |
| بیوزنی | فضانورد در مدار بهنظر شناور است؛ ماهیچه و استخوانش ضعیف میشود |
| فاصلههای بزرگ | سفر و ارتباط ساعتها یا ماهها طول میکشد |
انسانها به دور زمین در سفینهها گشتهاند و تا ماه رفتهاند. دانشمندان تجهیزات علمی و دوربینها را در سفینههای بدون سرنشین گذاشتهاند و آنها از فضای میان سیارهای و سیارههای مختلف عکس و اطلاعات فرستادهاند. مریخنورد رباتی است که روی مریخ حرکت میکند و از آنجا داده میفرستد.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر از زمین فرمانی برای مریخنورد بفرستی، پیام لحظهای میرسد یا مدتی طول میکشد؟
جواب: مدتی طول میکشد؛ چون پیام با تندی نور میرود و فاصله بزرگ است. اگر مریخ ۹۰ میلیون کیلومتر دور باشد: یعنی ۵ دقیقه، و جوابش هم ۵ دقیقه دیرتر برمیگردد.
مثال ۱. فاصلهٔ مریخ از زمین بین حدود ۵۵ میلیون تا ۴۰۰ میلیون کیلومتر عوض میشود. پیام رادیویی (تندی ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر بر ثانیه) در نزدیکترین و دورترین حالت چقدر طول میکشد؟
اول تخمین بزن: ۵۵ میلیون تقسیم بر ۳۰۰ هزار: حدود ۱۸۰ ثانیه.
- نزدیکترین:
- دورترین:
با حدسمان میخواند؟ بله: بین ۳ تا ۲۲ دقیقه. پس مریخنورد نمیتواند همهچیز را با دستور مستقیم زمین انجام دهد؛ باید خودش تصمیمهای ساده بگیرد.
💭 آزمایش فکری: تصور کن رباتی روی مریخ است و ۲۰ دقیقه طول میکشد تا فرمان «بایست» به آن برسد. اگر در حال حرکت بهطرف یک پرتگاه باشد، تا فرمان برسد افتاده است. پس ربات باید حسگر (مثلاً فاصلهسنج و دوربین) داشته باشد و خودش تصمیم بگیرد که پیش از پرتگاه بایستد. نتیجه: ارتباط کند، خودرانشدن ربات را لازم میکند.
مثال ۲. مریخنوردی هر روز ۴۰ متر پیش میرود. در ۱۲۰ روز چند کیلومتر رفته است؟
مثال ۳. چرا فضانورد در ایستگاه فضایی «بیوزن» میشود، در حالی که زمین هنوز او را جذب میکند؟
- ایستگاه و فضانورد هر دو به دور زمین در سقوط آزاد پیوستهاند.
- هر دو با هم میافتند و به هم فشار نمیآورند؛ پس فضانورد وزن را حس نمیکند.
- گرانش زمین هنوز هست (در ارتفاع ایستگاه فضایی حدود ۹۰ درصد سطح زمین)؛ فقط حس وزن از بین رفته است.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: مشاهدهٔ آسمان (ماه و ستارهها) خطری ندارد، ولی هرگز به خورشید نگاه نکن؛ حتی با دوربین دوچشمی، تلسکوپ یا فیلتر خانگی. برای دیدن خورشید فقط از تصویر و برنامههای معتبر یا ابزار ویژهٔ رصد خورشید در کنار یک متخصص استفاده کن.
🧠 ترفند: برای تخمین زمان پیام: فاصله (به میلیون کیلومتر) را بر ۰٫۳ تقسیم کن تا ثانیه به دست بیاید. دلیل: ۳۰۰٬۰۰۰ کیلومتر در ثانیه یعنی ۰٫۳ میلیون کیلومتر در ثانیه. شرط: تندی نور ثابت.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سفینهای ۲۴۰ میلیون کیلومتر دور است. پیام رادیویی چند دقیقه طول میکشد؟
چرا ربات مریخنورد باید حسگر داشته باشد؟
مریخنوردی در یک روز ۵۰ متر میرود. در ۲۰۰ روز چند کیلومتر؟
اشتباههای رایج ۲
اشتباهدر ایستگاه فضایی گرانش زمین وجود ندارد.
گرانش هنوز هست؛ فضانورد و ایستگاه با هم سقوط آزاد میکنند و وزن حس نمیشود.
درستبیوزنی یعنی حس وزن ندارد، نه گرانش نیست.
اشتباهبرای فرماندادن به ربات در مریخ همان لحظه جوابش را میگیریم.
پیام با تندی نور میرود و چند دقیقه تا دقیقهها طول میکشد.
درستارتباط با مریخ تأخیر دارد؛ ربات باید تا حدی خودران باشد.
فراتر از کتابربات و فضابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مریخنوردها تقریباً همان کاری میکنند که یک ربات مدرسهای میکند: حسگر میخوانند، تصمیم میگیرند و میروند. تفاوت اصلی تأخیر ارتباط است: چند دقیقه تا بیش از بیست دقیقه. به همین دلیل برنامهٔ مریخنورد باید خودش مانعها را تشخیص دهد. هوش مصنوعی هم در انتخاب مسیر امن و در دستهبندی عکسها به کار میرود. اگر دوست داری یک ربات خودران بسازی که با حسگر فاصلهسنج از مانع دور شود، نوشتهٔ حسگر فاصلهسنج را ببین.
آزمون فصل ۱۰
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۲۵ دقیقه.
پرسشهای رایج
چرا به خورشید نباید نگاه کرد؟
چون نور آن بسیار شدید است و با چشم، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ نور جمع میشود و به چشم آسیب جدی و ماندگار میزند.
سال نوری زمان است یا فاصله؟
فاصله. فاصلهای است که نور در یک سال میپیماید، حدود ۹٫۵ هزار میلیارد کیلومتر.
فرق شهاب و شهابسنگ چیست؟
شهاب ردّ نورانی تکهای است که در جو زمین میسوزد؛ شهابسنگ تکهای است که به سطح زمین میرسد.
چرا پلوتو سیاره نیست؟
چون جرمش کم است و نمیتواند اجرام اطراف مدارش را جذب کند؛ در سال ۲۰۰۶ میلادی از ردهٔ سیارهها خارج شد.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتمها با یکدیگر، فصل ۳، بهدنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمینساخت ورقهای، فصل ۷، آثاری از گذشتهٔ زمین، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشینها، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بیمهره، فصل ۱۴، جانوران مهرهدار، فصل ۱۵، باهمزیستن