آموزش علوم نهم · فصل ۷

آثاری از گذشتهٔ زمین، به زبان ساده

فسیل‌ها نامهٔ گذشتهٔ زمین‌اند. می‌بینی چرا همهٔ جانداران فسیل نمی‌شوند، فسیل‌ها چگونه ساخته می‌شوند و چطور از آن‌ها سنّ لایه‌ها، آب‌وهوای گذشته و جای نفت و زغال‌سنگ را می‌فهمیم.

صفحه‌های ۷۳ تا ۸۲ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • فسیل را تعریف کنی و بگویی دو شرط اصلی فسیل شدن چیست
  • چند روش تشکیل فسیل (حفظ بدن، جانشینی مواد معدنی، قالب، اثر فعالیت) را از هم جدا کنی
  • فسیل راهنما را بشناسی و سنّ تقریبی لایه‌ها را از روی آن و ترتیب لایه‌ها بنویسی
  • کاربردهای فسیل در آب‌وهوای گذشته، سوخت‌های فسیلی و جابه‌جایی قاره‌ها را نام ببری

پیش‌نیاز: فسیل و لایه‌های رسوبی (علوم پنجم)، سنگ‌های رسوبی و تبخیری (علوم هشتم)، حرکت قاره‌ها (فصل قبل همین کتاب)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (نهم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم نهم کدام درس است؟

درس ۱فسیل و شرایط لازم برای تشکیل آن

این درس: صفحه‌های ۷۴ تا ۷۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در علوم پنجم دبستان، در فصل برگی از تاریخ زمین، دیدی از یک ردپا چه چیزهایی می‌شود فهمید. فسیل چه ربطی به ردپا دارد؟

۲. در علوم هشتم خواندی سنگ رسوبی چگونه ساخته می‌شود. رسوب‌ها چه می‌شوند تا سنگ بسازند؟

جواب: ۱. هر دو اثری از جانداران قدیمی‌اند که در رسوب و سنگ مانده است. ۲. ته‌نشین و لایه‌لایه روی هم جمع می‌شوند، فشرده و سخت می‌شوند و به سنگ رسوبی تبدیل می‌شوند.

فسیل چیست؟#

یک دریای کم‌عمق را تصور کن. رودها و باد ذره‌های ریز خاک و سنگ را از خشکی به این دریا می‌آورند و ذره‌ها کم‌کم در کفِ آن، لایه روی لایه، می‌نشینند. صدف یا ماهی‌ای که بمیرد و به کف برسد، زیر لایه‌های تازه پنهان می‌شود. در زمانی بسیار طولانی، لایه‌ها فشرده و سخت می‌شوند و به سنگ رسوبی تبدیل می‌شوند و نشانهٔ آن جاندار هم در سنگ می‌ماند.

به باقی‌ماندهٔ جسد یا اثر یک جاندار قدیمی که در رسوب‌ها و سنگ‌های رسوبی پوستهٔ زمین مانده باشد، فسیل می‌گوییم. دانشمندانی که فسیل‌ها را بررسی می‌کنند فسیل‌شناس نام دارند. فسیل‌ها خبر گذشته را نگه می‌دارند و فسیل‌شناسان از آن‌ها برای بازسازی تاریخچهٔ زمین استفاده می‌کنند. بعضی جانداران، مثل دایناسورها، فقط از روی فسیل‌هایشان شناخته می‌شوند چون نسلشان منقرض شده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: ماهی‌ای می‌میرد و به کف دریا می‌رود. یک چتر دریایی هم که بدنش نرم است در کنارش می‌میرد. کدام یک احتمال بیشتری دارد که فسیل شود؟

جواب: ماهی؛ چون استخوان و فلس سخت دارد. چتر دریایی که بیشتر از آب و بافت نرم است زودتر از بین می‌رود.

شرایط لازم برای تشکیل فسیل#

همهٔ جانداران فسیل نمی‌شوند. حتی بیشتر آن‌ها فسیل نمی‌شوند. دو شرط اصلی هست:

شرط دلیل
جاندار قسمت سخت داشته باشد (استخوان، دندان، صدف آهکی یا سیلیسی) قسمت سخت دیرتر از بین می‌رود
جسد از فاسد شدن فوری دور بماند هوا (اکسیژن)، آب، گرما، باکتری‌ها و جانداران دیگر جسد را تجزیه می‌کنند

جانداران تجزیه‌کننده به‌سرعت جسد را از بین می‌برند. پس جسد باید در جایی بماند که این عامل‌ها به آن نرسند، مثلاً زود زیر رسوب‌ها پنهان شود. این شرایط در محیط دریایی مناسب‌تر از خشکی است، چون رسوب‌گذاری آنجا جریان دارد. به همین دلیل بیشتر فسیل‌ها در اقیانوس‌ها و دریاها تشکیل شده‌اند. در بیابان رسوب‌گذاری کم و فساد جسد سریع است. پس تنوع و تعداد فسیل در محیط دریایی بیشتر از بیابان است.

بعضی فسیل‌ها هم در محیط‌های غیردریایی ساخته شده‌اند: در یخچال‌های طبیعی، زیر خاکستر آتشفشانی، در صمغ گیاهان، در مواد نفتی، دریاچه‌ها، باتلاق‌ها و معادن نمک. در همه‌شان جسد خیلی زود از هوا و عامل‌های تجزیه‌کننده جدا شده است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن دو جاندار هم‌زمان در دو جا می‌میرند: یک صدف‌دار در کف یک دریای آرام که رسوب سریع روی آن می‌نشیند و یک جانور بدون استخوان روی خاک بیابان. در بیابان باد و گرما و باکتری و جانوران لاشه‌خوار جسد را تکه‌تکه می‌کنند؛ در دریا رسوب جسد را از اکسیژن و جانداران تجزیه‌کننده جدا می‌کند و صدف سخت می‌ماند. نتیجه: جاندار صدف‌دار در رسوب دریایی احتمال فسیل شدنش بسیار بیشتر است.

مثال ۱. از چهار جاندار زیر، کدام برای فسیل شدن مناسب‌تر است: صدف دریایی، کرم نرم خاکی، چتر دریایی، پرندهٔ بیابان؟

  1. صدف دارای پوستهٔ سخت آهکی است؛ این قسمت سخت دیر از بین می‌رود.
  2. صدف در دریا زندگی می‌کند و رسوب‌ها زود روی آن می‌آیند.
  3. کرم و چتر دریایی بافت نرم دارند و پرندهٔ بیابان در محیطی می‌میرد که فساد سریع است.
  4. صدف دریایی مناسب‌ترین است.

مثال ۲. در یک دریای باستانی هر سال ۳ میلی‌متر رسوب ته‌نشین می‌شود. جسد یک ماهی در ۲۰۰۰ سال زیر چند متر رسوب می‌رود؟

اول تخمین بزن: ۳ میلی‌متر در سال کم است ولی ۲۰۰۰ سال زیاد؛ حدوداً چند متر؟

  1. هر یک متر است:

با حدسمان می‌خواند؟ ۶ متر رسوب جسد را کاملاً از هوا و تجزیه‌کننده‌ها جدا می‌کند؛ پس رسوب‌گذاری سریع به فسیل شدن کمک می‌کند.

🧠 ترفند: برای حدس زدن «کدام جاندار احتمالاً فسیل شده» دو سؤال بپرس: قسمت سخت دارد؟ و زود از هوا و تجزیه‌کننده‌ها دور شده است؟ دلیل: این دو شرط جلوی فاسد شدن را می‌گیرند. شرط: این فقط برای احتمال است؛ حتی صدف سخت هم همیشه فسیل نمی‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱پس از مرگ یک جاندار چه می‌شود؟
۲هر جاندار را به شانس فسیل شدنش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳کدام یک شرط لازم برای تشکیل فسیل نیست؟
۴مراحل فسیل شدن یک ماهی دریایی را به ترتیب مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵در یک دریا هر سال ۴ میلی‌متر رسوب ته‌نشین می‌شود. جسدی در ۳۰۰۰ سال زیر چند متر رسوب می‌رود؟
m

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا بیشتر فسیل‌ها در دریا ساخته شده‌اند و نه روی بیابان؟

در یک خلیج هر سال ۲ میلی‌متر رسوب ته‌نشین می‌شود. چند سال طول می‌کشد تا جسدی زیر ۳۰ متر رسوب برود؟

دو جانور هم‌اندازه در یک دریا می‌میرند: یکی صدف‌دار و یکی بی‌استخوان و بدن نرم. فرض کن هر دو زود زیر رسوب می‌روند. باز هم یکی احتمال بیشتری دارد؟ توضیح بده.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههر جانداری که بمیرد روزی فسیل می‌شود.

فقط تعداد کمی از جانداران شرایط لازم را داشته‌اند؛ بقیه قبل از فسیل شدن تجزیه شده‌اند.

درستفسیل شدن نیاز به قسمت سخت و دفن سریع و دور ماندن از فساد دارد.

اشتباهفسیل فقط از جانداران بزرگ مثل دایناسور به‌جا می‌ماند.

فسیل صدف، گیاه، حشره و میکروب‌ها هم هست؛ اندازه شرط نیست، شرایط شرط است.

درستهر جانداری که شرایط را داشته باشد می‌تواند فسیل شود، بزرگ یا کوچک.

اشتباهدر بیابان فسیل بیشتر از دریا پیدا می‌شود چون زمین خشک می‌ماند.

در بیابان رسوب‌گذاری کم و فساد سریع است؛ در دریا رسوب جسد را سریع می‌پوشاند.

درستتنوع و تعداد فسیل در محیط دریایی بیشتر از بیابان است.

فراتر از کتابفسیل‌هایی که هنوز در ظرف بسته‌اندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی فسیل‌ها شبیه یک جسد نگه‌داری‌شده‌اند. حشره‌ای که در صمغ درخت گیر کرده، وقتی صمغ سفت شود، سال‌ها از هوا و باکتری جدا می‌ماند و بدن نرمش هم باقی می‌ماند. فسیل‌شناس‌ها امروز از این نمونه‌ها با دستگاه‌های تصویربرداری و رایانه، تصویر سه‌بعدی می‌سازند بی‌آنکه نمونه را بشکنند. یادگیری ماشین هم به آن‌ها کمک می‌کند هزاران عکس از فسیل را جدا و دسته‌بندی کنند. اگر دوست داری ببینی رایانه چگونه یاد می‌گیرد، یک نگاه به دورهٔ آیرو بینداز.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲راه‌های تشکیل فسیل

این درس: صفحه‌های ۷۶ تا ۷۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. فسیل شدن چه دو شرطی دارد؟

۲. چرا قسمت‌های سخت جاندار بهتر از قسمت‌های نرم می‌مانند؟

جواب: ۱. داشتن قسمت سخت و دور ماندن جسد از فساد. ۲. قسمت‌های نرم زود تجزیه می‌شوند، ولی استخوان و صدف دیرتر از بین می‌روند.

یک فسیل، چند روش#

فسیل‌ها همه به یک شکل ساخته نمی‌شوند. چند روش اصلی را ببین:

روش چه رخ می‌دهد مثال
قسمت سخت دفن می‌شود قسمت نرم از بین می‌رود، قسمت سخت (فلس، استخوان، صدف) می‌ماند و رسوب روی آن می‌نشیند فسیل ماهی، صدف
کل بدن حفظ می‌شود جسد زود از هوا و تجزیه‌کننده‌ها دور می‌ماند و حتی قسمت نرم هم می‌ماند حشره در صمغ، ماموت در یخچال
جانشین شدن مواد معدنی آب زیرزمینی جسد را حل می‌کند و مواد معدنی جای آن می‌نشینند تنهٔ درخت سنگ‌شده
قالب فقط شکل جاندار در رسوب می‌ماند قالب خارجی و داخلی صدف
اثر فعالیت ردپا یا اثر خزیدن می‌ماند ردپای جانور

بدن کامل در صمغ و یخچال#

در برخی موارد جسد در محیطی دور از عامل‌های تجزیه‌کننده می‌ماند و حتی بخش‌های نرم هم حفظ می‌شود. حشره یا عنکبوتی که در صمغ گیاه به دام افتاده و صمغ بعداً سفت شده یا ماموتی که در یخچال طبیعی یخ زده، نمونه‌اند. در معدن نمک هم جسد با نمک خشک و حفظ شده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: تنهٔ یک درخت سنگ‌شده را در دست داری. آیا این همان چوب اصلی است که فقط سخت شده است یا ماده‌اش عوض شده؟

جواب: ماده‌اش عوض شده. شکل ظاهری مثل چوب است، ولی از مواد معدنی ساخته شده است.

جانشین شدن مواد معدنی#

فرض کن قسمت‌های سخت جاندار در رسوب دفن شده‌اند. آب زیرزمینی که از رسوب می‌گذرد، ذره‌ذره جسد را حل می‌کند و هم‌زمان مولکول‌های مواد معدنی را که در آب هست جای همان ذره‌ها می‌گذارد. در پایان، شکل ظاهری جاندار همان است، ولی ترکیب شیمیایی مواد سازندهٔ قسمت سخت عوض شده است. مواد جانشین معمولاً سیلیسی یا آهکی‌اند. به همین دلیل تنهٔ درخت فسیل‌شده با خود چوب تفاوت دارد.

قالب خارجی و داخلی#

اگر فقط شکل بیرونی و برجستگی‌های صدف در رسوب بماند، قالب خارجی پدید می‌آید. اگر رسوب نرم به درون صدف یا استخوان نفوذ کند و سطح داخلی بدن را ثبت کند و سپس سخت شود، قالب داخلی ساخته می‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: قالب‌های پوست گردو

وسیله‌ها: خمیر بازی یا گل رس، نصف یک پوست گردوی خالی (از آشپزخانه؛ خوردنی نیست، اگر به گردو حساسیت داری به‌جایش یک برگ درخت بردار و فقط مرحلهٔ ۲ را انجام بده)، یک بشقاب.

قبل از آزمایش حدس بزن: پوست گردو بیرونش پرچین‌وچروک و داخلش یک دیوارهٔ میانی دارد. قالب خارجی کدام را نشان می‌دهد و قالب داخلی کدام را؟

  1. خمیر را روی بشقاب پهن کن تا یک قرص ضخیم شود.
  2. پوست گردو را از طرف برآمده آرام روی خمیر فشار بده و با احتیاط بردار. این مدلِ «قالب خارجی» است.
  3. کمی خمیر را داخل پوست گردو فشار بده تا پر شود و آرام بیرون بیاور. این مدلِ «قالب داخلی» است.
  4. پوست گردو را کنار بگذار. از کسی که آزمایش را ندیده بخواه فقط با دیدن دو قالب بگوید هر کدام از کدام طرف پوست ساخته شده و از کجا فهمید.
  5. در پایان دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: قالب خارجی یک فرورفتگی است که چین‌وچروک‌های بیرون پوست را نشان می‌دهد؛ قالب داخلی یک تکهٔ برآمده است که جای دیوارهٔ میانی رویش شیار انداخته است. دلیل: هر قالب فقط سطحی را ثبت می‌کند که خمیر با آن در تماس بوده است. در طبیعت رسوب جای خمیر را می‌گیرد و خود جاندار ممکن است بعداً از بین برود.

اثر فعالیت جانداران#

گاهی خودِ بدن جاندار نمی‌ماند، بلکه نشانه‌ای از کارش می‌ماند؛ مثل ردپا یا مسیر خزیدن یا جای استراحت. اگر این اثر روی رسوب نرم باشد و رسوب‌های دیگر آن را بپوشانند و سخت شود، فسیل می‌شود.

مثال ۱. یک تکه سنگ شکل دقیق یک شاخه را دارد ولی از سنگ است. کدام روش فسیل شدن است؟

  1. شکل ظاهری همان شاخه است.
  2. جنس آن مواد معدنی (سیلیسی یا آهکی) است، نه چوب.
  3. پس آب زیرزمینی شاخه را حل کرده و مواد معدنی جایش نشسته‌اند: جانشین شدن مواد معدنی.

مثال ۲. در رسوب سخت‌شده‌ای فقط یک جای خالی با خط‌های موازی به شکل صدف است. این چه نوع فسیل است؟

  1. از خود صدف چیزی نمانده است.
  2. فقط شکل بیرونی و برجستگی‌هایش در سنگ مانده است.
  3. پس قالب خارجی است.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن روش تشکیل یک فسیل، دو سؤال به ترتیب بپرس: «شکل جاندار مانده یا فقط اثر کارش (مثل ردپا)؟» و اگر شکل مانده: «جنسش مادهٔ خود جاندار است، مادهٔ معدنی دیگری است یا فقط رسوب و جای خالی؟» دلیل: روش‌ها دقیقاً در همین دو چیز فرق دارند: چه چیزی مانده و از چه جنسی است. شرط: جنس را با بررسی دقیق (در آزمایشگاه) می‌فهمند، نه با یک نگاه، چون در جانشینی شکل عوض نمی‌شود.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: اگر در طبیعت فسیل دیدی، از پرتگاه یا شیب تند بالا نرو و بدون بزرگ‌تر سراغ سنگ‌ها نرو. فسیل منطقه‌های حفاظت‌شده را برندار.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در تنهٔ درخت سنگ‌شده چه اتفاقی افتاده است؟
۲هر فسیل را به روش تشکیلش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳کدام یک قالب داخلی است؟
۴مراحل ساخته شدن فسیل جانشینی را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵کدام جمله درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

فرق قالب خارجی و قالب داخلی چیست؟

یک ماموت در یخچال طبیعی پیدا شده و پوست و موهایش حفظ شده‌اند. چرا بافت نرم هم مانده است؟

سنگی دقیقاً شکل یک استخوان را دارد، ولی بررسی آزمایشگاه نشان داده که جنسش مادهٔ آهکی است، نه استخوان. این فسیل با چه روشی ساخته شده است؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهفسیل همیشه خودِ بدن جاندار است که سخت شده.

در جانشینی ماده عوض می‌شود و در قالب و ردپا حتی بدنی در کار نیست.

درستفسیل می‌تواند بدن، قالب، جانشینی مواد معدنی یا اثر فعالیت باشد.

اشتباهقالب خارجی و داخلی یکی است.

یکی جای بیرون صدف است و دیگری رسوبی که درونش را پر کرده است.

درستقالب خارجی سطح بیرون را و قالب داخلی سطح درون را ثبت می‌کند.

فراتر از کتابرایانه و فسیلبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

فسیل‌شناس‌ها امروز گاهی فسیل‌ها را با دستگاه‌های تصویربرداری لایه‌به‌لایه اسکن می‌کنند و از روی آن‌ها مدل سه‌بعدی می‌سازند. یک ربات یا برنامه می‌تواند هزاران اسکن را با هم مقایسه کند و شکل‌های مشابه را پیدا کند. همین ایده، در ربات‌ها هم هست: یک دوربین و یک برنامه الگوهای شکل را از هم جدا می‌کنند. در فسیل‌شناسی هنوز آخرین تصمیم با متخصص است، ولی کمک رایانه سرعت کار را زیاد کرده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳کاربرد فسیل‌ها

این درس: صفحه‌های ۷۹ تا ۸۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. فسیل چیست و در چه نوع سنگی پیدا می‌شود؟

۲. در فصل قبل دیدی فسیل یکسان در آفریقا و آمریکای جنوبی چه چیزی را نشان می‌دهد؟

جواب: ۱. باقی‌ماندهٔ جاندار قدیمی؛ در سنگ‌های رسوبی. ۲. این دو قاره زمانی کنار هم بوده‌اند.

فسیل‌ها مثل سرنخ‌های یک پرونده#

یک کارآگاه از روی ردها و شواهد می‌فهمد دیروز چه شده است. فسیل‌ها برای زمین‌شناسان همین نقش را دارند: سرنخ‌هایی از گذشته‌اند. اما همهٔ فسیل‌ها برای تاریخ‌دانی خوب نیستند. فسیل‌هایی که فسیل راهنما نامیده می‌شوند، ویژگی‌های خاصی دارند:

ویژگی فسیل راهنما چرا لازم است
سن مشخص و کوتاه بگوید لایه تقریباً چند میلیون سال است
پراکندگی زیاد در جاهای دوری هم پیدا شود
تعداد فراوان پیدا کردنش آسان باشد
تشخیص آسان فسیل‌شناس با اطمینان بشناسدش

تعیین سنّ لایه‌ها#

فسیل راهنما سنّ مشخصی دارد. مثلاً اگر نوعی صدف فقط در دوره‌ای کوتاه حدود ۹۰ میلیون سال پیش زندگی کرده باشد، هر لایه‌ای که این صدف را دارد هم حدود ۹۰ میلیون سال سن دارد، چه در یک قاره باشد چه در قارهٔ دیگر. با این روش می‌توان سنّ لایه‌ها را تخمین زد. اما دو نکته را باید بدانی:

  1. در یک توالی از لایه‌های رسوبی، هر لایه از لایهٔ بالایی‌اش قدیمی‌تر و از لایهٔ پایینی‌اش جدیدتر است؛ به شرط آن که لایه‌ها وارونه نشده باشند. دلیل: لایهٔ پایین اول ته‌نشین شده است.
  2. رسوب‌ها هنگام تشکیل تقریباً افقی ته‌نشین می‌شوند؛ پس اگر لایه‌ای از حالت افقی خارج شده باشد، بعد از رسوب‌گذاری چیزی آن را تغییر داده است.

قبل از ادامه، حدس بزن: در شکل بالا، سنّ لایهٔ ۳ چه محدوده‌ای دارد؟

جواب: بین ۹۰ و ۱۲۰ میلیون سال. لایهٔ ۳ زیر لایهٔ ۲ و بالای لایهٔ ۴ است؛ پس از لایهٔ ۴ جدیدتر و از لایهٔ ۲ قدیمی‌تر است.

🧠 ترفند: لایه‌ای را که سنش معلوم نیست مثل لای یک ساندویچ ببین: سنش بین سنّ نزدیک‌ترین لایهٔ سن‌دارِ بالایش (کمترین سن) و نزدیک‌ترین لایهٔ سن‌دارِ پایینش (بیشترین سن) است. دلیل: هر لایه بعد از لایهٔ زیرش و پیش از لایهٔ رویش ته‌نشین شده است. شرط: لایه‌ها وارونه نشده باشند.

🧪 آزمایش در خانه: لایه‌ها در یک ظرف شفاف

وسیله‌ها: یک ظرف یا بطری پلاستیکی شفاف و دهان‌گشاد که تمیز است و فقط آب در آن بوده، ماسهٔ تمیز، خاک باغچه (از حیاطی بدون کود و سم)، دو تکه کاغذ رنگی کوچک (قرمز و آبی)، یک قاشق، یک سینی.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر یک کاغذ قرمز روی لایهٔ اول و یک کاغذ آبی روی لایهٔ سوم بگذاری، کسی که فقط ظرف تمام‌شده را می‌بیند از کجا می‌فهمد کدام زودتر گذاشته شده است؟

  1. ظرف را روی سینی بگذار.
  2. با قاشق یک لایه ماسه بریز و کاغذ قرمز را کنار دیوارهٔ ظرف روی آن بگذار؛ این «فسیل اول» است.
  3. یک لایه خاک و بعد یک لایه ماسه بریز و کاغذ آبی را کنار دیواره روی آن بگذار. یک لایه خاک هم رویش بریز.
  4. ظرف را از کنار نگاه کن و ترتیب لایه‌ها و جای دو کاغذ را از پایین به بالا بنویس.
  5. از کسی که ریختن را ندیده بپرس کدام کاغذ زودتر گذاشته شده و چرا. در پایان دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: کاغذ قرمز پایین‌تر است، پس زودتر گذاشته شده: «قدیمی‌تر». دلیل: هر لایه روی لایهٔ قبلی ریخته می‌شود، پس چیزی که پایین‌تر است زودتر آمده است. این قاعده فقط تا وقتی درست است که لایه‌ها جابه‌جا یا وارونه نشده باشند؛ در طبیعت چین‌خوردگی شدید می‌تواند لایه‌ها را وارونه کند و زمین‌شناس باید اول این را بررسی کند.

شناخت محیط گذشته#

وقتی دقیق‌تر نگاه می‌کنیم فسیل‌ها از گذشتهٔ زمین دو چیز دیگر را هم می‌گویند:

  • آب‌وهوای گذشته. ذخیرهٔ زغال‌سنگ در یک منطقه نشان می‌دهد جنگلی در آب‌وهوای گرم و مرطوب آنجا بوده است. فسیل مرجان در لایه‌های رسوبی یک کوهستان یعنی روزی آنجا دریا بوده است؛ مرجان‌هایی که آبسنگ می‌سازند امروز در دریای گرم و کم‌عمق زندگی می‌کنند.
  • فرایندهای گذشته. فرایندهایی که امروز زمین را تغییر می‌دهند، در گذشته هم همین‌طور بوده‌اند. پس با شناخت امروز می‌توان گذشته را بازسازی کرد. این جمله را زمین‌شناسان دوست دارند: «حال، کلید گذشته است».

فسیل و سوخت‌های فسیلی#

زغال‌سنگ، نفت و گاز از بقایای جانداران ساخته شده‌اند که سال‌های طولانی زیر رسوب مانده‌اند. زمین‌شناسان برای یافتن این ذخیره‌ها از فسیل‌های بسیار ریز در نمونه‌هایی که از اعماق زمین برمی‌دارند کمک می‌گیرند. فسیل جانداران ذره‌بینی که در نمونهٔ سنگ هست، نشان می‌دهد آیا احتمال نفت و گاز هست.

اثبات جابه‌جایی قاره‌ها#

فسیل‌های یکسان در دو سوی اقیانوس (مثل آفریقا و آمریکای جنوبی) یکی از شاهدهای قاره‌های متحرک‌اند که در فصل قبل خواندی.

مثال ۱. لایهٔ A (بالا)، B، C و D (پایین). در B فسیل راهنمای ۲۵ میلیون ساله و در D فسیل راهنمای ۶۰ میلیون ساله دیده می‌شود. سنّ C و سنّ A چه محدوده‌ای دارد؟

  1. لایه‌ها وارونه نشده‌اند؛ پایین قدیمی‌تر است.
  2. C بین B و D است، پس سنش بین ۲۵ و ۶۰ میلیون سال است.
  3. A بالای B است، پس از ۲۵ میلیون سال جوان‌تر است.

مثال ۲. دریاچه‌ای خشک در یک بیابان لایه‌هایی با فسیل ماهی دارد. این چه می‌گوید؟

  1. ماهی در آب زندگی می‌کند.
  2. پس آنجا زمانی دریاچه یا دریا بوده است.
  3. امروز بیابان است، یعنی محیط تغییر کرده است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هنگام گردش در طبیعت برای دیدن لایه‌ها کنار پرتگاه و برش جاده‌ای ایستادن خطرناک است؛ ممکن است سنگ بریزد. از فاصلهٔ ایمن ببین و بدون بزرگ‌تر نرو.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱همهٔ فسیل‌ها برای تعیین سنّ لایه‌ها مناسب‌اند؟
۲لایه‌های زیر را از قدیمی‌ترین به جدیدترین مرتب کن (لایه‌ها وارونه نشده‌اند).

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳هر مشاهده را به نتیجه‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴کدام یک از اینها از ویژگی‌های فسیل راهنما نیست؟
۵در یک ستون رسوبی وارونه‌نشده، فسیل راهنمای لایهٔ بالا ۸۰ میلیون ساله و لایهٔ پایین ۱۴۰ میلیون ساله است. اختلاف سنّ این دو لایه چند میلیون سال است؟
میلیون سال

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا فسیل راهنما برای تعیین سنّ لایه‌ها بهتر از یک فسیل معمولی است؟

در دو منطقهٔ دور از هم دو لایه فسیل راهنمای یکسان ۹۰ میلیون ساله دارند. چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

لایه‌ای در یک دیوارهٔ پرتگاه شیب ۴۵ درجه دارد. چه چیزی از گذشته می‌گوید؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههر فسیل می‌تواند سنّ لایه را مشخص کند.

فقط فسیل‌های راهنما سنّ مشخص و پراکندگی زیاد دارند.

درستبرای تعیین سنّ لایه‌ها فسیل راهنما لازم است.

اشتباهلایهٔ بالایی همیشه قدیمی‌تر است.

لایه‌ای که زودتر ته‌نشین شده پایین‌تر است؛ پس پایین قدیمی‌تر است (اگر وارونه نشده باشد).

درستدر لایه‌های وارونه‌نشده، هرچه پایین‌تر، قدیمی‌تر.

اشتباهاگر فسیل ماهی در بیابان بود، یعنی ماهی راه رفته و آمده.

ماهی نمی‌تواند در بیابان زندگی کند؛ پس آن‌جا زمانی دریا یا دریاچه بوده است.

درستفسیل جانداران آبزی در خشکی یعنی آنجا زمانی آب بوده است.

فراتر از کتابربات‌ها و سوخت‌های فسیلیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اکتشاف نفت و گاز امروز با دستگاه‌های لرزه‌ای شروع می‌شود: موج‌هایی به زمین می‌فرستند و بازتابشان را حسگرها ثبت می‌کنند و رایانه نقشهٔ لایه‌ها را می‌سازد. سپس چاه اکتشافی می‌زنند و نمونهٔ سنگ را با فسیل‌های ریز بررسی می‌کنند. ایدهٔ «موج بفرست و بازتابش را بگیر» در حسگر فاصله‌سنج ربات‌ها هم هست. دانشمندان امروز سعی می‌کنند به انرژی‌های پاک‌تر هم بروند؛ چون سوخت‌های فسیلی تجدیدناپذیرند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

چرا فسیل‌ها در سنگ‌های رسوبی پیدا می‌شوند؟

چون رسوب‌ها جسد را زود می‌پوشانند و از فساد جدا می‌کنند. در سنگ‌های آذرین ذوب‌شده‌ای که از ماگما ساخته می‌شوند معمولاً جاندار نمی‌ماند.

همهٔ جانداران فسیل می‌شوند؟

نه. شرایط فسیل شدن برای بیشتر جانداران فراهم نبوده است و فقط تعداد کمی فسیل شده‌اند.

فسیل راهنما چیست؟

فسیلی با سنّ مشخص، پراکندگی زیاد و تشخیص آسان که با آن سنّ تقریبی لایه‌ها را می‌گویند.

آیا خود چوب در تنهٔ درخت سنگ‌شده هست؟

نه. در جانشین شدن، مواد معدنی جای ماده را گرفته‌اند؛ شکل مانده ولی ترکیب عوض شده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم نهم: فصل ۱، مواد و نقش آنها در زندگی، فصل ۲، رفتار اتم‌ها با یکدیگر، فصل ۳، به‌دنبال محیطی بهتر برای زندگی، فصل ۴، حرکت چیست، فصل ۵، نیرو، فصل ۶، زمین‌ساخت ورقه‌ای، فصل ۸، فشار و آثار آن، فصل ۹، ماشین‌ها، فصل ۱۰، نگاهی به فضا، فصل ۱۱، گوناگونی جانداران، فصل ۱۲، دنیای گیاهان، فصل ۱۳، جانوران بی‌مهره، فصل ۱۴، جانوران مهره‌دار، فصل ۱۵، باهم‌زیستن