درس ۱کاوشگری: الاکلنگ و تعادل
این درس: صفحههای ۶۴ تا ۶۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. نیرو چه کارهایی میتواند با یک جسم بکند؟
۲. جرم یک جسم را با چه وسیلهای اندازه میگیریم و واحدش چیست؟
جواب: ۱. جسم را به حرکت درمیآورد، متوقف میکند یا شکلش را عوض میکند. ۲. با ترازو؛ واحدش گرم یا کیلوگرم است.
دو سکه در برابر یک سکه#
تو و خواهر کوچکترت در پارک روی یک الاکلنگ نشستهاید. تو سنگینتری، پس سمت تو پایین میماند و خواهرت بالا گیر میکند. بازی نمیشود. اما هنوز میشود الاکلنگ را به حالت افقی برگرداند. چطور؟
کمی سادهتر فکر کنیم. یک خطکش را وسط روی یک مداد میگذاریم و روی آن سکه میگذاریم. اگر خطکش افقی بماند، میگوییم در تعادل است. اگر یک سر بالا برود و سر دیگر پایین بیاید، تعادل ندارد. مدادی که زیر خطکش است تکیهگاه است؛ نقطهای که خطکش روی آن میچرخد.
قبل از ادامه، حدس بزن: دو سکه را ۶ سانتیمتر دور از تکیهگاه سمت چپ گذاشتهای. یک سکه را سمت راست کجا بگذاری تا خطکش افقی بماند: نزدیکتر از ۶ سانتیمتر، درست ۶ سانتیمتر، یا دورتر؟
جواب: دورتر، حدود ۱۲ سانتیمتر. سمتی که سکهٔ بیشتر دارد، باید نزدیکتر به تکیهگاه باشد و سمتی که سکهٔ کمتر دارد، باید دورتر.
برای هر سمت یک عدد بساز: تعداد سکهها را در فاصلهشان از تکیهگاه ضرب کن.
| سمت | تعداد سکه | فاصله از تکیهگاه (cm) | عدد |
|---|---|---|---|
| چپ | ۲ | ۶ | ۱۲ |
| راست | ۱ | ۱۲ | ۱۲ |
وقتی دو عدد برابرند، خطکش در تعادل است. اگر عدد یک سمت بزرگتر باشد، همان سمت پایین میرود. پس برای تعادل دو جسم لازم نیست جرمشان برابر باشد؛ جسم سنگینتر را نزدیکتر به تکیهگاه میگذاریم.
🧪 آزمایش در خانه: سکهها و تعادل.
وسیلهها: یک خطکش ۳۰ سانتیمتری، یک مداد ششضلعی که غلت نمیخورد (یا مدادی که با کمی چسب روی میز ثابت شده)، ۶ سکهٔ هماندازه، کاغذ و مداد.
قبل از آزمایش حدس بزن: دو سکه ۶ سانتیمتر از تکیهگاه سمت چپ باشند. یک سکه را کجا بگذاری تا خطکش در تعادل بماند؟ سه سکه ۴ سانتیمتر از تکیهگاه چطور؟ حدسهایت را بنویس.
- مداد را روی میز بگذار و خطکش را وسطش (روی نشان ۱۵ cm) روی آن قرار بده. اگر خطکش خالی افقی نماند، جای مداد را کمی جابهجا کن تا افقی بماند.
- دو سکه را روی هم و ۶ سانتیمتر دور از تکیهگاه سمت چپ بگذار (روی نشان ۹).
- یک سکه را سمت راست بگذار و آرام جابهجا کن تا خطکش افقی شود. فاصلهٔ سکه تا تکیهگاه را اندازه بگیر و بنویس.
- حالا سه سکه را ۴ سانتیمتر دور از تکیهگاه سمت چپ بگذار و همین کار را تکرار کن. بنویس چند سکه سمت راست لازم است و در چه فاصلهای.
- برای هر حالت عدد هر سمت را حساب کن: تعداد سکه ضرب در فاصله.
نتیجه: یک سکه نزدیک ۱۲ سانتیمتری به تعادل میرسد و عدد هر دو سمت نزدیک ۱۲ میشود. چند میلیمتر کم و زیاد شدن عادی است، چون سکهها و خطکش کامل نیستند. دلیل: وقتی تعداد سکهها دو برابر میشود، فاصله باید نصف شود تا اثر هر دو سمت برابر بماند.
| سمت چپ: تعداد | سمت چپ: فاصله (cm) | سمت راست: تعداد | سمت راست: فاصله (cm) |
|---|---|---|---|
| ۲ | ۶ | ۱ | |
| ۳ | ۴ | ۱ |
🧠 ترفند: برای پیدا کردن سریع جای تعادل: اگر یک طرف دو برابر سکه دارد، فاصلهاش تا تکیهگاه نصف میشود؛ اگر سه برابر دارد، یکسوم. دلیل: تعادل یعنی «تعداد × فاصله» در دو طرف برابر باشد؛ وقتی تعداد دو برابر شود، فاصله باید نصف شود تا حاصلضرب همان بماند. شرط: سکهها هماندازه باشند و خطکش خالی از اول روی تکیهگاه افقی بماند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: سکهها و مداد را به دهان نبر. فقط سکههای سبک و خطکش را به کار ببر و بار سنگین روی خطکش نگذار. اگر خطکش چوبی یا فلزی لبهای تیز دارد، با بزرگتر کار کن.
اهرم چیست؟#
خطکش و مداد یک اهرم ساختهاند. هر اهرم یک میله و یک تکیهگاه دارد و با آن میشود جسمها را جابهجا کرد. الاکلنگ هم یک اهرم است: تختهاش میله است و تکیهگاهش وسط آن قرار دارد. اهرم سه جزء دارد:
- جسم: چیزی که میخواهیم جابهجایش کنیم.
- نیرو: جایی که ما به اهرم نیرو وارد میکنیم.
- تکیهگاه: نقطهای که اهرم روی آن میچرخد.
در اهرم هر چه جسم به تکیهگاه نزدیکتر شود، برای بلند کردن آن نیروی کمتری لازم است.
مثال ۱. یک سکه ۱۲ سانتیمتر از تکیهگاه فاصله دارد. چند سکه را باید در فاصلهٔ ۳ سانتیمتری سمت دیگر بگذاری تا خطکش در تعادل بماند؟
- اول تخمین بزن: چون فاصله ۴ برابر کمتر است، سکهها باید حدود ۴ تا باشند.
- عدد سمت اول: ۱ × ۱۲ = ۱۲.
- برای سمت دوم باید تعداد × ۳ = ۱۲ شود. پس تعداد = ۱۲ ÷ ۳ = ۴.
- با حدسمان میخواند؟ بله. ۴ سکه.
مثال ۲. میخواهی جرم یک پاککن را با خطکش و سکه پیدا کنی. پاککن را ۶ سانتیمتر از تکیهگاه سمت چپ میگذاری. در سمت راست ۲ سکه را روی هم میگذاری و آنقدر جابهجا میکنی تا خطکش افقی شود: در ۹ سانتیمتری. اگر هر سکه ۵ گرم باشد (فرض کن)، جرم پاککن چقدر است؟
- اول تخمین بزن: پاککن نزدیکتر به تکیهگاه است، پس از ۲ سکه سنگینتر است؛ شاید حدود ۳ سکه، یعنی حدود ۱۵ گرم.
- عدد سمت راست: ۲ × ۹ = ۱۸.
- عدد سمت چپ هم باید ۱۸ شود: (جرم پاککن بر حسب سکه) × ۶ = ۱۸، پس پاککن همجرم ۱۸ ÷ ۶ = ۳ سکه است.
- جرم ۳ سکه: ۳ × ۵ = ۱۵ گرم.
- با حدسمان میخواند؟ بله، پاککن ۱۵ گرم است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن الاکلنگی چهار متری داری که تکیهگاهش در وسط است. خواهرت ۲۰ کیلوگرم جرم دارد و ۲ متر از تکیهگاه فاصله دارد. تو ۴۰ کیلوگرم جرم داری. نتیجه: باید ۱ متر از تکیهگاه فاصله بگیری، چون عدد خواهرت ۲۰ × ۲ = ۴۰ است و عدد تو ۴۰ × ۱ = ۴۰ میشود. جرمها برابر نیستند، ولی تعادل برقرار است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
یک سکه ۱۲ سانتیمتر از تکیهگاه سمت چپ است. چهار سکه را سمت راست در چه فاصلهای بگذاری تا خطکش در تعادل باشد؟
خواهرت ۱۵ کیلوگرم جرم دارد و روی الاکلنگ ۲ متر از تکیهگاه فاصله دارد. اگر تو ۳۰ کیلوگرم باشی، کجا باید بنشینی تا الاکلنگ در تعادل باشد؟
پاککنی را ۶ سانتیمتر از تکیهگاه میگذاری. در سمت دیگر ۴ سکه را روی هم در ۹ سانتیمتری میگذاری و خطکش افقی میشود. اگر هر سکه ۴ گرم باشد (فرض کن)، جرم پاککن چقدر است؟
سمت چپ خطکش ۳ سکه در ۵ سانتیمتری و سمت راست ۲ سکه در ۸ سانتیمتری است. کدام سمت پایین میرود؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدو جسم فقط وقتی در تعادلاند که جرمشان برابر باشد.
جسم سنگینتر هم میتواند با جسم سبکتری در تعادل باشد، اگر نزدیکتر به تکیهگاه قرار بگیرد. دو سکه در ۶ cm و یک سکه در ۱۲ cm تعادل ساختند.
درستتعداد (یا جرم) و فاصله با هم تعادل را میسازند: جسم سنگینتر نزدیکتر.
اشتباهبرای تعادل باید جسم سنگینتر را دورتر از تکیهگاه بگذارم.
اگر سنگینتر را دور بگذاری، عددش از طرف سبکتر بزرگتر میشود و آن سمت پایین میرود.
درستجسم سنگینتر را نزدیکتر به تکیهگاه میگذاریم.
اشتباهاهرم همان تکیهگاه است.
تکیهگاه فقط یک جزء اهرم است. اهرم میلهای است که روی تکیهگاه میچرخد.
درستاهرم سه جزء دارد: جسم، نیرو و تکیهگاه.
فراتر از کتابتعادل در ترازو و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ترازوی دو کفه هم یک اهرم است: دو کفه با میلهای به یک تکیهگاه وصلاند و وقتی جرم دو طرف برابر شود، میله افقی میماند. در گذشته قپان را برای وزن کردن بار به کار میبردند: وزنهٔ قپان را روی میله جابهجا میکردند تا تعادل برقرار شود. از ارشمیدس، دانشمند یونانی که بیش از دو هزار سال پیش زندگی میکرد، جملهای نقل میکنند: «جایی برای ایستادن به من بدهید تا زمین را تکان دهم.» منظورش اهرمی بسیار بلند بود. این جمله را نویسندگانی صدها سال بعد از او نوشتهاند، پس معلوم نیست دقیقاً همین را گفته باشد. رباتهایی که روی دو پا راه میروند، باید همیشه تعادل خود را حفظ کنند. آنها با حسگر میفهمند بدنشان به کدام طرف مایل شده و موتورها را طوری حرکت میدهند که نیفتند. برنامههای هوش مصنوعی به آنها کمک میکنند راه رفتن را خوب یاد بگیرند.
درس ۲کاربرد اهرمها
این درس: صفحهٔ ۶۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. اهرم چه جزءهایی دارد؟
۲. در اهرم، وقتی جسم را به تکیهگاه نزدیک میکنیم، نیروی لازم برای بلند کردنش چه میشود؟
جواب: ۱. جسم، نیرو و تکیهگاه. ۲. کمتر میشود.
اهرمهای اطراف ما#
در خانه، مدرسه و بازار پر از اهرم است. وقتی قیچی میکنی یا از انبر آشپزخانه استفاده میکنی، با اهرم کار میکنی. اهرمها مثل خطکش و سکه، سه جزء دارند: جسم، نیرو و تکیهگاه. اما جای این سه جزء در همهٔ اهرمها یکی نیست.
قبل از ادامه، حدس بزن: در یک قیچی باز، تکیهگاه کجاست: سر تیغهها، جایی که دستهها را میگیریم، یا نقطهای بین این دو؟
جواب: نقطهای بین این دو، یعنی همان جا که دو تیغه به هم وصل شدهاند. دستهها محل وارد شدن نیرو هستند و کاغذی که بین تیغههاست، جسم است.
بر پایهٔ جای تکیهگاه، جسم و نیرو، اهرمها را در سه گروه میگذاریم:
| گروه | مثالها |
|---|---|
| ۱) تکیهگاه بین جسم و نیرو | الاکلنگ، قیچی، انبردست، گیرهٔ لباس |
| ۲) جسم بین تکیهگاه و نیرو | گردوشکن، بازکن بطری |
| ۳) نیرو بین جسم و تکیهگاه | موچین، انبر آشپزخانه، چوب ماهیگیری |
اهرم جرم جسم را کم نمیکند. جسم همانقدر جرم دارد. اهرم کار را آسان میکند، ولی همیشه از یک راه نه:
- بیشتر اهرمهای گروه ۱ و همهٔ اهرمهای گروه ۲، مثل گردوشکن، کمک میکنند با نیروی کمتری جسم را جابهجا کنیم، چون نیرو دورتر از تکیهگاه وارد میشود تا جسم.
- اهرمهای گروه ۳، مثل موچین، نیرو را کم نمیکنند. انگشت تو باید کمی محکمتر از نوک موچین فشار بدهد. اما با آنها میشود چیزهای ریز را دقیق و راحت گرفت.
مثال ۱. گیرهٔ لباس را در گروه درست بگذار.
- فنر گیرهٔ لباس همان جایی است که دو بخش گیره میچرخند: تکیهگاه.
- جایی که با دو انگشت فشار میدهی، یک سر گیره است: نیرو.
- جایی که گیره پارچه را میگیرد، سر دیگر است: جسم.
- تکیهگاه بین نیرو و جسم است، پس گیرهٔ لباس در گروه ۱ است.
مثال ۲. گردوشکن را در گروه درست بگذار.
- گردوشکن در یک سر مفصل دارد؛ این سر تکیهگاه است.
- گردو را میان دو بخش میگذاریم، پس جسم در وسط است.
- دستها سر دیگر را فشار میدهند؛ این سر محل وارد شدن نیرو است.
- جسم بین تکیهگاه و نیرو است، پس گردوشکن در گروه ۲ است.
🧪 آزمایش در خانه: فشار نزدیک فنر یا سر گیره؟
وسیلهها: یک گیرهٔ لباس چوبی یا پلاستیکی، یک برگ کاغذ، یک مداد.
قبل از آزمایش حدس بزن: گیره را نزدیک فنر فشار بدهی یا از سر دستهها، کدام راحتتر باز میشود؟ حدست را بنویس.
- گیره را باز و بسته کن و سه بخش آن را پیدا کن: جای فنر (تکیهگاه)، جای فشار دادن (نیرو) و جایی که چیزی را میگیرد (جسم).
- از کنار گیره را روی کاغذ بکش و جای این سه بخش را روی طرح بنویس.
- گیره را با انگشت شست و اشاره نزدیک فنر فشار بده و حس کن چقدر باید فشار بدهی.
- حالا گیره را از آخرین قسمت دستهها فشار بده و دوباره حس کن.
- بنویس کدام حالت راحتتر بود.
نتیجه: وقتی گیره را از سر دستهها فشار میدهی، با نیروی کمتری باز میشود. دلیل: سر دستهها از تکیهگاه (فنر) دورتر است و هر چه جای وارد شدن نیرو از تکیهگاه دورتر باشد، نیروی کمتری لازم است.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن گروه هر اهرم فقط بپرس: «کدام جزء وسط است؟» اگر تکیهگاه وسط است، گروه ۱؛ اگر جسم وسط است، گروه ۲؛ اگر نیرو وسط است، گروه ۳. دلیل: سه گروه با همین جزء وسطی از هم جدا میشوند. شرط: اول تکیهگاه را درست پیدا کن، یعنی جایی که اهرم دور آن میچرخد، نه جایی که دستت است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن گردوی سختی دارید و میخواهید آن را با گردوشکن بشکنید. یک بار گردو را نزدیک مفصل میگذارید و یک بار نزدیک دستهها. نتیجه: وقتی گردو نزدیک مفصل، یعنی نزدیک تکیهگاه است، با نیروی کمتری میشکند. به همین دلیل بزرگترها گردوی سخت را عمیق، نزدیک مفصل میگذارند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: قیچی، انبردست و هر وسیلهٔ تیز یا سنگین را فقط با بزرگتر به کار ببر. انگشتهایت را لای گیره یا گردوشکن نگذار و گردوی سخت را فقط با بزرگتر بشکن. هرگز برای بلند کردن بار سنگین با میله و تکیهگاه کار نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سه وسیله را در سه گروه اهرم بگذار: قیچی، موچین، بازکن بطری. برای هر کدام بگو چه چیزی در وسط است.
چرا دستهٔ بعضی قیچیها بلند است؟
چرا گردوی سخت را نزدیک مفصل گردوشکن میگذارند؟
روی یک کاغذ گیرهٔ لباس را بکش و جای تکیهگاه، جسم و نیرو را مشخص کن. گیره در کدام گروه است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهاهرم جرم جسم را کم میکند.
جرم جسم با اهرم عوض نمیشود. اهرم فقط کار را آسان میکند؛ بیشتر اهرمها نیروی لازم را کم میکنند.
درستجرم همان است؛ اهرم کار را آسان میکند.
اشتباهدر همهٔ اهرمها تکیهگاه وسط است.
در گردوشکن جسم وسط است و در موچین نیرو. جای تکیهگاه در اهرمها فرق میکند.
درستاهرمها سه گروهاند؛ باید ببینیم کدام جزء بین دو جزء دیگر است.
اشتباههر چه نیرو را دورتر از تکیهگاه وارد کنم، بیشتر زحمت میکشم.
برعکس: هر چه جای وارد شدن نیرو از تکیهگاه دورتر باشد، به نیروی کمتری نیاز داریم. به همین دلیل گیره را از سر دستهها فشار میدهیم.
درستنیرو را دور از تکیهگاه وارد کن تا کار راحتتر شود.
فراتر از کتاباهرم در بدن و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در درس «حرکت بدن» خواندی که ماهیچهها استخوانها را حرکت میدهند. استخوانها و ماهیچهها با هم مثل اهرم کار میکنند. وقتی ساعدت را بالا میآوری، آرنج تکیهگاه است و ماهیچه بازو نزدیک آرنج نیرو وارد میکند. جسم، مثل یک کتاب در دستت، آن طرفتر است؛ یعنی نیرو بین تکیهگاه و جسم است، مثل موچین. اهرمها همیشه نیرو را کم نمیکنند: در موچین باید نیروی بیشتری وارد کنی، ولی دقت و سرعت میگیری. بازوی رباتها و دست مصنوعی هم مفصلهایی دارند که مثل تکیهگاه اهرماند و موتورها در جای ماهیچهها نیرو وارد میکنند. مهندسان با محاسبه و برنامههایی که با هوش مصنوعی ساخته میشود، مفصلها را طوری میچینند که ربات با کمترین انرژی کار کند.
ادامه در یادستان:یک بازوی متحرک را در شبیهساز بساز
آزمون فصل ۸
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
آیا دو جسم باید جرم برابر داشته باشند تا در تعادل باشند؟
نه. جسم سنگینتر را میتوان نزدیکتر به تکیهگاه گذاشت تا با جسم سبکتری که دورتر است، در تعادل باشد.
تکیهگاه همیشه وسط اهرم است؟
نه. در قیچی وسط است، ولی در گردوشکن جسم وسط است و در موچین نیرو وسط است.
آیا اهرم جسم را سبک میکند؟
نه. جرم جسم همان است. بیشتر اهرمها فقط کمک میکنند جسم را با نیروی کمتری جابهجا کنیم. اهرمهایی مثل موچین حتی نیروی بیشتری میخواهند، ولی گرفتن را دقیقتر میکنند.
چرا دستهٔ قیچی بلند است؟
دسته محل وارد شدن نیرو است. هر چه دسته بلندتر باشد، جای نیرو از تکیهگاه دورتر است و با نیروی کمتری میتوان برید.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر میکند، فصل ۳، رنگینکمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۹، کارها آسان میشود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ
