آموزش علوم پنجم دبستان · فصل ۱۱

بکارید و بخورید، به زبان ساده

سه لیوان جوانهٔ عدس با رشدهای متفاوت، سه گلدان ماسه و باغچه و مخلوط، جوانهٔ زردِ تاریکی کنار جوانهٔ سبز و نهالی با خط‌کش

گیاه برای رشد آب، خاک، هوا و نور لازم دارد. با آزمایش‌های ساده می‌بینی هر کدام چه اثری دارد و چطور یک نهال را در جای مناسب می‌کاری.

صفحه‌های ۸۹ تا ۹۸ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بگویی آب چه اثری بر رشد گیاه دارد
  • توضیح دهی گیاه چگونه از خاک مواد می‌گیرد
  • نقش هوا و نور را در رشد گیاه بگویی
  • برای کاشتن یک نهال جای مناسب انتخاب کنی

پیش‌نیاز: اجزای گیاه و فصل «خاک با ارزش» (خاک رس، ماسه و گیاخاک)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم پنجم دبستان کدام درس است؟

درس ۱آب چه اثری بر رشد گیاه دارد؟

این درس: صفحه‌های ۹۱ تا ۹۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. گیاه چه بخش‌هایی دارد؟

۲. در درس «خاک با ارزش» دیدی گیاخاک از کجا می‌آید؟

جواب: ۱. ریشه، ساقه و برگ. ۲. از پوسیدن بقایای گیاهان.

آب چه اثری بر رشد گیاه دارد؟#

در راهروی مدرسه چند گلدان شمعدانی هست. بعضی سبز و شاداب‌اند و بعضی پژمرده. نمی‌دانی چرا. شاید کم‌آبی، شاید نور، شاید خاک. برای فهمیدن، باید فقط یک چیز را عوض کنی و بقیه را همان نگه داری.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر دانه‌ای را در جای خشک بگذاری و هیچ آبی ندهی، چه می‌شود؟ اگر به آن آب شور بدهی چه؟

جواب: دانه بدون آب جوانه نمی‌زند و گیاه بدون آب پژمرده می‌شود. آب شور هم رشد را کمتر از آب معمولی می‌کند. مقدار و نوع آب هر دو بر رشد گیاه اثر دارند. برای همین کشاورزان آبیاری منظم و به‌موقع را مهم می‌دانند: محصول بیشتر و بهتر می‌شود.

برای این‌که بفهمی آب چه اثری دارد، یک آزمایش منصفانه می‌چینی: فقط یک چیز را عوض می‌کنی. این‌جا آب فرق می‌کند؛ بقیه (دانه، خاک، نور، دما) یکی‌اند.

لیوان آب نتیجه
الف آب معمولی هر روز دانه‌ها جوانه می‌زنند
ب هیچ آبی جوانه نمی‌زنند
ج آب شور هر روز کم‌تر یا کندتر رشد می‌کنند

مثال ۱. در لیوان الف ۶ دانه و در لیوان ج ۶ دانه گذاشته‌ای. بعد ۷ روز در الف ۶ و در ج ۲ دانه جوانه زده است. اول تخمین بزن: چند دانه کمتر جوانه زده است؟

  1. الف: ۶ دانه.
  2. ج: ۲ دانه.
  3. ⁦۶ − ۲ = ۴⁩. در لیوان آب شور ۴ دانه کمتر جوانه زده است. با حدسمان می‌خواند؟ بله: آب شور کار دانه را سخت‌تر می‌کند. (این اعداد نمونه‌اند؛ عددهای آزمایش خودت را بنویس.)

مثال ۲. پنج دانه‌ای که با آب معمولی آبیاری می‌شوند، بعد از ۴ روز ساقه‌هایی به طول ۸، ۱۰، ۹، ۱۱ و ۷ میلی‌متر دارند. میانگین طول چقدر است؟

  1. اول جمع می‌زنیم: ⁦۸ + ۱۰ + ۹ + ۱۱ + ۷ = ۴۵⁩.
  2. تعداد دانه‌ها ۵ است.
  3. ⁦۴۵ ÷ ۵ = ۹⁩. میانگین ۹ میلی‌متر است.

🧠 ترفند: برای این‌که بفهمی گلدان آب می‌خواهد یا نه، یک چوب بستنی تمیز را حدود ۲ سانتی‌متر در خاک فرو کن و بیرون بیاور. اگر خشک و تمیز بیرون آمد، وقت آب دادن است؛ اگر خاک نم‌دار به آن چسبید، صبر کن. دلیل: رویهٔ خاک زودتر از همه خشک می‌شود، ولی ریشه‌ها پایین‌ترند و رطوبت آن‌جا مهم است. شرط: برای بیشتر گیاهان گلدانی درست است؛ کاکتوس‌ها خاک خشک‌تری می‌خواهند.

🧪 آزمایش در خانه: سه لیوان جوانه.

وسیله‌ها: سه لیوان شفاف و تمیز که فقط آب در آن‌ها بوده است، دستمال کاغذی، ۱۸ دانهٔ عدس سالم و خشک (خیس نکن؛ دانه‌ای که از قبل آب گرفته، در لیوان بی‌آب هم ممکن است جوانه بزند)، آب، نمک، قاشق، خط‌کش، ماژیک.

قبل از آزمایش حدس بزن: در کدام لیوان بعد از ۷ روز دانه‌ها بیشتر جوانه می‌زنند؟ در کدام کمتر؟

  1. لیوان‌ها را «الف»، «ب» و «ج» نام‌گذاری کن. در هر کدام دستمال کاغذی را تا کن و ۶ دانه روی آن بگذار.
  2. لیوان الف: هر روز ۲ قاشق آب معمولی. لیوان ب: هیچ آبی. لیوان ج: هر روز ۲ قاشق آب شور (نصف قاشق چای‌خوری نمک در یک لیوان آب).
  3. لیوان‌ها را روی میز کنار پنجره بگذار. هر ۲ روز، تعداد دانه‌های جوانه‌زده و طول ساقه (mm) را در جدول بنویس.
  4. بعد از ۷ روز مقایسه کن و میانگین طول ساقه‌های هر لیوان را حساب کن.
  5. دانه‌ها را نخور؛ بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: در الف در ۲ تا ۳ روز بیشتر دانه‌ها جوانه می‌زنند. در ب دانه‌ها خشک و بدون جوانه می‌مانند. در ج دانه‌های کمتری جوانه می‌زنند یا دیرتر جوانه می‌زنند و ساقه‌هایشان کوتاه‌تر از الف است. دلیل: دانه برای شروع رشد آب می‌خواهد و آب شور رشد را کم می‌کند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن گلدانی هیچ سوراخی در ته ندارد و همیشه توی آب ایستاده است. هرچه آب بیشتر، بهتر؟ ریشه‌ها هم برای تنفس هوا لازم دارند و در خاکی که همیشه پر از آب است، هوا به آن‌ها نمی‌رسد. نتیجه: آب مناسب لازم است؛ نه خیلی کم، نه خیلی زیاد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: لیوان‌ها را روی میز کنار پنجره بگذار، نه روی لبهٔ پنجره، و به بیرون پنجره خم نشو. دانه‌ها را نخور و آب شور را ننوش. اگر روی دستمال یا دانه‌ها پوشش پنبه‌مانند (کپک) دیدی، دست نزن و آن را به یک بزرگ‌تر بده تا دور بریزد. بعد از کار دست‌هایت را با آب و صابون بشوی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مقدار و نوع آب چه اثری بر رشد گیاه دارند؟
۲مراحل شروع رشد یک دانه را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳در لیوان آب معمولی ۶ دانه جوانه زد و در لیوان آب شور ۲ دانه. چند دانه کمتر جوانه زد؟
دانه
۴هر لیوان را به نتیجه‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۵کشاورزان چرا آبیاری منظم و به‌موقع را مهم می‌دانند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

ساقه‌های پنج جوانه ۶، ۸، ۷، ۹ و ۵ میلی‌متر شدند. میانگین چقدر است؟

در آزمایش، چرا باید در سه لیوان دانه، دستمال و نور یکی باشد؟

دوستت می‌گوید هرچه آب بیشتر باشد، گیاه بهتر رشد می‌کند. دو دلیل بیاور که او را قانع کند.

در آزمایش سه لیوان، چرا دانه‌ها را از شب قبل خیس نمی‌کنیم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههرچه بیشتر آب بدهیم، گیاه بهتر رشد می‌کند.

آب شور یا آب خیلی زیاد گیاه را ضعیف می‌کند.

درستمقدار و نوع مناسب آب لازم است.

اشتباهدانه بدون آب هم جوانه می‌زند.

دانه برای شروع رشد آب می‌خواهد.

درستدانه با آب جوانه می‌زند.

اشتباهبرای آزمایش می‌توان چند چیز را با هم عوض کرد.

اگر چند چیز عوض شود، نمی‌فهمیم کدام اثر کرده.

درستفقط یک چیز را عوض می‌کنیم.

فراتر از کتابآبیاری هوشمندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بعضی مزرعه‌ها و گلخانه‌ها حسگرهای کوچک رطوبت خاک را اندازه می‌گیرند و یک مدار الکترونیکی شیر آب را باز و بسته می‌کند. به این کار آبیاری هوشمند می‌گویند. هوش مصنوعی هم می‌تواند از اندازه‌های حسگر و پیش‌بینی هوا یاد بگیرد که چه زمانی و چه مقدار آب بدهد تا آب هدر نرود. ربات‌های کشاورز هم می‌توانند بین ردیف‌ها حرکت کنند و فقط به گیاهان تشنه آب بدهند. همهٔ این‌ها از یک ایده می‌آیند: مقدار آب مناسب، نه کم و نه زیاد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲خاک چه اثری بر رشد گیاه دارد؟

این درس: صفحه‌های ۹۴ تا ۹۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کدام خاک آب را کندتر عبور می‌دهد: ماسه یا رس؟

۲. خاک باغچه از چه ساخته شده است؟

جواب: ۱. رس. ۲. مخلوطی از ماسه، رس و گیاخاک.

خاک چه اثری بر رشد گیاه دارد؟#

باغچه‌ای را تصور کن که در گوشه‌ای از آن فقط ماسه ریخته‌اند و جای دیگرش خاک باغچه است. هر دو جا یک اندازه نور و آب می‌گیرند. در کدام جا گیاه بهتر رشد می‌کند؟

قبل از ادامه، حدس بزن: بوتهٔ عدس در ماسه، بهتر رشد می‌کند یا در خاک باغچه؟

جواب: در خاک باغچه. خاک باغچه مخلوطی از ماسه، رس و مقداری کود است. در کود مواد غذایی گوناگونی هست (گیاخاک هم این مواد را دارد). این مواد در آبی که در خاک است حل می‌شوند و ریشه آن‌ها را می‌گیرد. پس گیاه خود خاک را نمی‌خورد؛ مواد غذایی محلول در آب خاک را جذب می‌کند.

مخلوط مناسبی از رس، ماسه و کود سه کار می‌کند: مواد لازم را به گیاه می‌دهد، مقدار مناسبی آب نگه می‌دارد و جای ریشه را آماده می‌کند.

خاک آب ریشه و مواد غذایی رشد
ماسه زود رد می‌شود و کم می‌ماند مواد غذایی کمی دارد ضعیف
رس کند رد می‌شود و زیاد می‌ماند فشرده است؛ ریشه سخت پیش می‌رود و هوا کم است معمولاً ضعیف‌تر از خاک باغچه
باغچه مقدار مناسبی می‌ماند کود و مواد غذایی دارد بهتر

برای مقایسهٔ سه گلدان باید از میانگین استفاده کنیم. اگر در هر گلدان چند ساقه داری، طول‌ها را جمع می‌زنی و بر تعدادشان تقسیم می‌کنی. نمودار ستونی کمک می‌کند ببینی کدام بیشتر است.

مثال ۱. ساقه‌های سه گیاه در خاک باغچه ۸، ۱۰ و ۹ سانتی‌متر شدند. اول تخمین بزن: میانگین حدود چند است؟

  1. جمع: ⁦۸ + ۱۰ + ۹ = ۲۷⁩.
  2. سه گیاه داریم: ⁦۲۷ ÷ ۳ = ۹⁩.
  3. میانگین ۹ سانتی‌متر است. با حدس (حدود ۹) می‌خواند.

مثال ۲. در منطقه‌ای باران کم می‌بارد. کدام خاک مناسب‌تر است: ماسهٔ تنها یا خاکی که آب را بهتر نگه دارد؟

  1. باران کم است، پس خاک باید آب را نگه دارد.
  2. ماسه آب را زود رد می‌کند.
  3. خاکی با رس و گیاخاک آب را بیشتر نگه می‌دارد و مناسب‌تر است.

🧠 ترفند: میانگین همیشه بین کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین عدد است. برای ۸، ۱۰ و ۹، جواب باید بین ۸ و ۱۰ باشد؛ اگر عددی بیرون از این بازه به دست آمد، حسابت اشتباه است. دلیل: میانگین یعنی جمع را به‌طور مساوی پخش کنیم؛ سهم مساوی نمی‌تواند از بزرگ‌ترین عدد بیشتر یا از کوچک‌ترین کمتر شود. شرط: همیشه درست است؛ فقط اگر همهٔ عددها برابر باشند، میانگین همان عدد است.

🧪 آزمایش در خانه: سه خاک، یک دانه.

وسیله‌ها: سه لیوان کاغذی یا پلاستیکی تمیز که فقط آب در آن‌ها بوده است، ماسهٔ تمیز، خاک باغچه (بدون کود شیمیایی و سم)، مخلوط نصف‌نصف این دو، ۹ دانهٔ عدس خیس‌شده، آب، خط‌کش، دستکش یک‌بارمصرف.

قبل از آزمایش حدس بزن: بعد از ۳ هفته ساقه‌ها در کدام لیوان بلندتر است؟ آیا در هفتهٔ اول هم فرقی می‌بینی؟

  1. لیوان‌ها را نام‌گذاری کن: ماسه، باغچه، مخلوط. هرکدام را به یک اندازه پر کن.
  2. در هر لیوان ۳ دانه به عمق ۱ cm بکار.
  3. همه را کنار هم روی میز کنار پنجره بگذار و هر ۲ روز به هرکدام ۲ قاشق آب بده (به همان اندازه).
  4. هر هفته طول ساقه‌ها را با خط‌کش بر حسب mm بنویس و میانگین هر لیوان را حساب کن.
  5. نمودار ستونی بکش. بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: در هفتهٔ اول فرق کم است، چون دانه غذای ذخیره دارد. بعد از چند هفته ساقه‌ها در خاک باغچه بلندتر و سبزتر می‌شوند و در ماسه ضعیف‌تر. دلیل: خاک باغچه مواد لازم و آب را بهتر دارد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن گیاه خاک را می‌خورد. آن‌وقت وقتی گیاهی بزرگ می‌شود، خاک گلدان باید خیلی کم شود. اما بعد از ماه‌ها خاک گلدان تقریباً همان‌قدر است. نتیجه: گیاه خاک را نمی‌خورد؛ از آب خاک مواد محلول را می‌گیرد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: خاک را فقط از باغچه‌ای بردار که به آن کود شیمیایی و سم نداده‌اند. هنگام کار با خاک دستکش یک‌بارمصرف بپوش، خاک را به دهانت نزدیک نکن و بعد از کار دست‌هایت را با آب و صابون بشوی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱گیاه از خاک چه می‌گیرد؟
۲طول ساقه‌های سه گیاه ۴، ۶ و ۵ سانتی‌متر است. میانگین چند سانتی‌متر است؟
cm
۳هر خاک را به ویژگی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴برای کشاورزی در جایی که باران کم می‌بارد کدام خاک مناسب‌تر است؟
۵برای مقایسهٔ اثر خاک‌ها بر رشد، کدام را باید یکسان نگه داری؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

میانگین طول ساقه‌ها در سه لیوان ماسه، باغچه و مخلوط به ترتیب ۲، ۸ و ۶ سانتی‌متر شد. کدام بهتر است؟

چهار ساقه ۳، ۵، ۴ و ۸ سانتی‌متر دارند. میانگین چقدر است؟

چرا در هفتهٔ اول آزمایش، فرق بین خاک‌ها کم است؟

دوستت می‌گوید گیاه خاک را می‌خورد. چه جوابی می‌دهی؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهگیاه خاک را می‌خورد.

گیاه مواد محلول در آب خاک را جذب می‌کند.

درستریشه مواد غذایی محلول را می‌گیرد.

اشتباهماسه بهترین خاک است.

ماسه آب کمی نگه می‌دارد.

درستخاک باغچه مخلوط مناسبی است.

اشتباهمیانگین یعنی جمع.

میانگین بعد از جمع باید بر تعداد تقسیم شود.

درستمیانگین = جمع ÷ تعداد.

فراتر از کتابخاک و حسگرهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کشاورزان امروز می‌توانند با حسگرهایی که در خاک فرو می‌کنند، رطوبت و حتی میزان مواد غذایی را بسنجند. دستگاه عددها را به گوشی می‌فرستد. بعضی برنامه‌های هوش مصنوعی هم از عکس برگ‌ها می‌فهمند گیاه چه چیزی کم دارد. وقتی تو در آزمایش میانگین ساقه‌ها را حساب می‌کنی، همان کاری را می‌کنی که این دستگاه‌ها می‌کنند: اندازه می‌گیری، مقایسه می‌کنی و تصمیم می‌گیری.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳هوا و نور چه اثری بر رشد گیاه دارند؟

این درس: صفحهٔ ۹۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. هر جاندار برای زنده ماندن به چه چیزهایی نیاز دارد؟ دو مثال بزن.

۲. در بخش «آب چه اثری بر رشد گیاه دارد؟»، دانه‌هایی که هیچ آبی نمی‌گرفتند چه شدند؟

جواب: ۱. مثلاً هوا و آب. ۲. جوانه نزدند.

هوا و نور چه اثری بر رشد گیاه دارند؟#

گیاهان هم مثل همهٔ جانداران برای تنفس و رشد کردن به هوا نیاز دارند. ریشه‌ها در خاک هوا می‌گیرند و برگ‌ها از هوای اطراف. اگر خاک خیلی فشرده یا پر از آب باشد، هوا به ریشه نمی‌رسد.

اما نور چه؟ گلدانی را کنار پنجره می‌گذاری و گلدان دیگری را در کمد تاریک. هر دو آب می‌گیرند.

قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از چند روز، گیاهی که در تاریکی است چه رنگی پیدا می‌کند؟

جواب: زرد و کم‌رنگ. اگر به گیاه نور نتابد، برگ‌هایش زرد می‌شوند و پس از مدتی از بین می‌روند. پس گیاه برای رشد به نور هم نیاز دارد، نه فقط به آب و خاک.

کشاورزان این را خوب می‌دانند. برای گرفتن محصول بهتر، گیاهان باید خاک حاصلخیز، نور، آب و هوای کافی داشته باشند. کشاورزان برای فراهم کردن این شرایط زحمت زیادی می‌کشند.

اگر نباشد چه می‌شود
آب گیاه پژمرده می‌شود
نور برگ‌ها زرد می‌شوند و گیاه از بین می‌رود
هوا گیاه نمی‌تواند تنفس کند و رشدش متوقف می‌شود
خاک مناسب رشد ضعیف می‌شود

مثال ۱. گیاهی ۸ برگ دارد. بعد از چند روز تاریکی ۵ برگش زرد شده است. چند برگ هنوز سبز است؟

  1. کل برگ‌ها ۸ است.
  2. ۵ برگ زرد شده است.
  3. ⁦۸ − ۵ = ۳⁩. سه برگ هنوز سبز است.

مثال ۲. در پارک، گیاهی زیر سایهٔ یک ساختمان بلند ضعیف مانده است، با این‌که آب و خاک خوبی دارد. چرا؟

  1. آب و خاک مناسب است.
  2. سایه نور را کم کرده است.
  3. پس می‌توان گیاه را به جایی برد که نور بیشتری می‌گیرد.

🧠 ترفند: گلدانی را که کنار پنجره است، هر چند روز یک بار کمی بچرخان. دلیل: نور فقط از طرف پنجره می‌آید و ساقه کم‌کم به‌طرف نور خم می‌شود؛ با چرخاندن، همهٔ طرف‌های گیاه نور می‌گیرند و گیاه صاف‌تر بالا می‌رود. شرط: فقط وقتی لازم است که نور از یک طرف بیاید؛ گیاهی که در فضای باز از همه طرف نور می‌گیرد، چرخاندن نمی‌خواهد.

🧪 آزمایش در خانه: نور یا تاریکی؟

وسیله‌ها: دو لیوان جوانه (مثلاً از آزمایش درس اول؛ جوانه‌ها حدود ۳ روزه باشند)، یک جعبهٔ مقوایی دردار، آب، خط‌کش، ماژیک.

قبل از آزمایش حدس بزن: بعد از ۵ روز، جوانه‌های داخل جعبه چه رنگی دارند؟ بلندترند یا کوتاه‌تر؟

  1. دو لیوان را مرتب کن و روی هر کدام یک برچسب بزن: «نور» و «تاریکی».
  2. لیوان «نور» را روی میز کنار پنجره بگذار. لیوان «تاریکی» را در جعبه بگذار و درِ آن را ببند.
  3. هر روز به هرکدام ۱ قاشق آب بده (در جعبه را فقط برای آب دادن باز کن).
  4. روز پنجم رنگ و طول ساقه (mm) را مقایسه کن. شکل بکش.
  5. بعد از آزمایش دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: جوانه‌های جعبه زرد یا سفیدِ کم‌رنگ‌اند و ساقه‌شان باریک و سست است. بیشتر وقت‌ها حتی بلندتر از جوانه‌های کنار پنجره شده‌اند، چون در تاریکی ساقه دراز و باریک می‌شود؛ ولی این بلندی نشانهٔ سلامت نیست. جوانه‌های کنار پنجره سبز، کوتاه‌تر و محکم‌اند. دلیل: گیاه برای رشد خوب و سبز ماندن به نور نیاز دارد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک گیاه زیر پوشش کاملاً بسته‌ای باشد که نور را رد نکند. آب و خاک هم دارد. بعد از چند هفته چه می‌شود؟ برگ‌ها زرد می‌شوند. نتیجه: آب و خاک به‌تنهایی کافی نیستند؛ نور هم لازم است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: جعبهٔ بسته و دستمال خیس جای خوبی برای کپک است. اگر پوشش پنبه‌مانند دیدی، جعبه را نبو و به جوانه‌ها دست نزن؛ آن را به یک بزرگ‌تر بده تا دور بریزد. جوانه‌های آزمایش را نخور و بعد از کار دست‌هایت را با آب و صابون بشوی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱گیاهی آب و خاک خوب دارد ولی در تاریکی است. چه می‌شود؟
۲اثر تاریکی بر گیاه را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۳هر نیاز را به اثر نبودنش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴گیاهی ۱۰ برگ دارد و در تاریکی ۶ برگش زرد شد. چند برگ سبز مانده است؟
برگ
۵کشاورز برای محصول بهتر باید چه چیزی فراهم کند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

جوانه‌های داخل جعبه زرد و کم‌رنگ شدند و جوانه‌های کنار پنجره سبز ماندند. چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

از ۱۲ برگ یک گیاه ۷ برگ زرد شد. چند برگ سالم مانده؟

گیاهی در گلدانی پشت یک پردهٔ ضخیم است. چه پیشنهادی می‌دهی؟

چرا خاک خیلی فشرده یا پر از آب برای ریشه مناسب نیست؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهگیاه فقط آب می‌خواهد.

گیاه نور، هوا و خاک مناسب هم لازم دارد.

درستگیاه به چند چیز با هم نیاز دارد.

اشتباهگیاه در تاریکی هم سبز می‌ماند.

بدون نور برگ‌ها زرد می‌شوند.

درستگیاه به نور نیاز دارد.

اشتباهگیاه نفس نمی‌کشد.

گیاه هم مثل همهٔ جانداران به هوا نیاز دارد.

درستگیاه هم تنفس می‌کند و به هوا نیاز دارد.

اشتباهجوانه‌های داخل جعبه بلندترند، پس تاریکی برای گیاه بهتر است.

در تاریکی ساقه دراز، باریک و زرد می‌شود؛ این بلندی از ضعف است، نه از سلامت.

درستجوانهٔ سبز و محکمِ کنار پنجره سالم‌تر است، حتی اگر کوتاه‌تر باشد.

فراتر از کتابچراغ برای گیاهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بعضی ساختمان‌ها گیاهان را زیر چراغ‌های مخصوصی پرورش می‌دهند که نور خورشید را شبیه‌سازی می‌کنند. با حسگر نور و یک مدار ساده می‌شود طوری برنامه‌ریزی کرد که چراغ فقط وقتی روشن شود که نور اتاق کم است. برنامهٔ هوش مصنوعی هم می‌تواند از روی رنگ برگ‌ها بفهمد گیاه نور کافی دارد یا نه. تو هم می‌توانی با دو لیوان و یک جعبه همین را آزمایش کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴درخت‌کاری

این درس: صفحهٔ ۹۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ریشهٔ درخت به خاک چه کمکی می‌کند؟

۲. گیاه برای رشد چهار چیز نیاز دارد. دو تای آن را نام ببر.

جواب: ۱. خاک را نگه می‌دارد و فرسایش را کم می‌کند. ۲. مثلاً آب و نور؛ هوا و خاک مناسب هم.

درخت‌کاری#

یک نهال درخت در دستت است و می‌خواهی آن را در محلهٔ خودت بکاری. نهال خودش نمی‌تواند جایش را انتخاب کند. تو باید به جای او فکر کنی: کجا نور می‌گیرد؟ خاکش چه شکلی است؟ آب کافی دارد؟

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نهال را در خاکی بکاری که خیلی رس دارد و آب در آن کند می‌رود، چه کاری می‌توانی برایش بکنی؟

جواب: می‌توانی گیاخاک و ماسه را خوب با آن خاک مخلوط کنی تا خاکی شبیه خاک باغچه بسازی. چنین خاکی پوک‌تر است و آب و هوا بهتر به ریشه می‌رسد. کاشتن درخت فقط کندن گودال نیست؛ باید شرایط رشد را بشناسی. علوم تجربی به ما کمک می‌کند این شرایط را بشناسیم.

جا مشکل راه حل
خاک پر از رس آب کند رد می‌شود و هوا کم است گیاخاک و ماسه را خوب با آن مخلوط کنیم
خاک نسبتاً شور رشد کمتر می‌شود گیاهی بکاریم که شوری را تحمل کند و آب معمولی بدهیم
باران کم آب کم است به‌موقع و منظم آب بدهیم و خاک را مرطوب نگه داریم

با کاشتن گیاهان، علاوه بر این‌که غذا به دست می‌آوریم، به پاکیزگی محیط زیست هم کمک می‌کنیم. درخت‌ها همان کاری را هم می‌کنند که در درس «خاک با ارزش» دیدی: ریشه‌شان خاک را نگه می‌دارد و فرسایش را کم می‌کند.

مثال ۱. نهالی ۴۰ سانتی‌متر قد دارد. بعد ۴ هفته ۴۶ سانتی‌متر شده است. اول تخمین بزن: چند سانتی‌متر رشد کرده؟

  1. قد اول ۴۰ cm.
  2. قد بعد ۴۶ cm.
  3. ⁦۴۶ − ۴۰ = ۶⁩. نهال ۶ cm رشد کرده است. با حدسمان می‌خواند؟ کم‌وبیش؛ نهال‌ها آرام رشد می‌کنند.

مثال ۲. برای کاشتن در جایی که باران کم می‌بارد، چه کار می‌کنی؟

  1. چون آب کم است، گیاه به آبیاری نیاز دارد.
  2. خاکی با گیاخاک آب را بهتر نگه می‌دارد.
  3. پس نهال را در خاک مناسب می‌کاری و منظم آب می‌دهی.

🧠 ترفند: در ایران و جاهای دیگرِ نیمکرهٔ شمالی زمین، جلوی دیواری که رو به جنوب است معمولاً آفتابی‌ترین جای حیاط است. دلیل: در این نیمکره، خورشید ظهر در آسمانِ طرف جنوب است و سایهٔ این دیوار پشت آن می‌افتد، نه جلویش. شرط: فقط در نیمکرهٔ شمالی؛ در نیمکرهٔ جنوبی (مثل استرالیا) دیوار رو به شمال آفتابی‌تر است. درخت یا ساختمان بلندی جلوی دیوار هم می‌تواند سایه بیندازد، پس با چشم خودت سایه‌ها را هم ببین.

🧪 آزمایش در خانه: بهترین جا برای نهال.

وسیله‌ها: یک ساعت، دفترچه، خط‌کش، یک لیوان تمیز که فقط آب در آن بوده است، پر از آب، دستکش یک‌بارمصرف، حیاط یا گلدان‌های خانه.

قبل از آزمایش حدس بزن: کدام گوشهٔ حیاط (یا خانه) در روز بیشتر آفتاب می‌گیرد؟ خاک کجا آب را سریع‌تر می‌خورد؟

  1. سه جا انتخاب کن (مثلاً کنار دیوار، وسط حیاط و گوشهٔ سایه).
  2. چند بار در روز (مثلاً ساعت ۹ صبح، ۱۲ و ۳ بعدازظهر) بنویس هر جا آفتاب دارد یا سایه. تعداد ساعت‌هایی را که آفتاب دارد تخمین بزن.
  3. با دستکش یک قاشق خاک کنار بزن و یک قاشق آب بریز. ببین چند ثانیه طول می‌کشد تا آب در خاک برود.
  4. بنویس کدام جا بیشتر آفتاب دارد و آب در آن زودتر یا دیرتر می‌رود.
  5. هرگز به خورشید نگاه نکن. بعد از کار دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: جایی که چند ساعت آفتاب دارد و خاکش آب را نه خیلی زود و نه خیلی دیر رد می‌کند برای نهال مناسب‌تر است. دلیل: نهال به نور و آب مناسب نیاز دارد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن سه نهال داری و آب و خاک یکسان. یکی را در آفتاب می‌کاری، یکی را زیر سایهٔ ساختمان و یکی را در جعبه‌ای بسته. بعد از چند هفته کدام قوی‌تر است؟ آن که نور دارد. نتیجه: نور را هم باید مثل آب و خاک در انتخاب جای کاشتن حساب کرد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن؛ آفتاب را از روی سایه‌ها بفهم. فقط در جایی از حیاط کار کن که یک بزرگ‌تر اجازه داده است و خاکی را که کود شیمیایی یا سم خورده دست نزن. با دستکش کار کن و بعد دست‌هایت را با آب و صابون بشوی.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برای کاشتن یک نهال چه چیزی لازم است؟
۲هر مشکل را به راه حلش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۳مراحل مراقبت از نهال را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۴نهالی ۵۰ سانتی‌متر قد داشت و بعد ۴ هفته ۵۸ سانتی‌متر شد. چند سانتی‌متر رشد کرد؟
cm
۵درخت‌کاری علاوه بر غذا به چه چیزی کمک می‌کند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

نهالی در هفتهٔ اول ۳۰ cm و بعد از سه هفته ۳۷ cm بود. چند سانتی‌متر رشد کرد؟

برای کاشتن گیاه در جایی که خاک آن رس زیادی دارد چه پیشنهاد می‌دهی؟

برای مراقبت از نهالی که کاشته‌ای، دو چیز را که در همین فصل یاد گرفتی نام ببر و بگو هر کدام چه کمکی می‌کند.

چرا نباید همهٔ درخت‌های یک دامنه را قطع کرد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهنهال خودش بزرگ می‌شود و مراقبت نمی‌خواهد.

نهال به نور، آب و خاک مناسب نیاز دارد.

درستباید از نهال مراقبت کرد.

اشتباههر خاکی برای هر درختی خوب است.

خاک پر از رس یا شور مشکل دارد.

درستباید شرایط خاک را بشناسیم.

اشتباهدرخت‌کاری فقط برای میوه است.

درخت‌کاری به پاکیزگی محیط زیست هم کمک می‌کند.

درستکاشتن گیاه چند فایده دارد.

فراتر از کتابجنگل‌کاری با پهپادبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در بعضی جاها پهپادها دانه‌ها را از بالا در زمین‌های بزرگ می‌پاشند. نقشهٔ زمین را برنامه‌های هوش مصنوعی می‌خوانند تا ببینند کجا خاک و آب مناسب است. دانشمندان هم با حسگرها رشد درخت‌ها را دنبال می‌کنند. با این حال، درخت‌کاری واقعی همان است که تو یاد می‌گیری: جای مناسب، خاک مناسب و مراقبت. هر نهال با مراقبت تو بزرگ می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۱۱

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

گیاه چه چیزهایی لازم دارد؟

آب، خاک مناسب، هوا و نور.

گیاه خاک را می‌خورد؟

نه. ریشه مواد محلول در آب خاک را جذب می‌کند.

میانگین را چطور حساب کنم؟

عددها را جمع می‌کنی و بر تعدادشان تقسیم می‌کنی.

چرا گیاه در تاریکی زرد می‌شود؟

چون نور برای رشد لازم است و بدون آن برگ‌ها زرد می‌شوند و گیاه از بین می‌رود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر می‌کند، فصل ۳، رنگین‌کمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان می‌شود (۱)، فصل ۹، کارها آسان می‌شود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ