آموزش علوم پنجم دبستان · فصل ۵

حرکت بدن، به زبان ساده

مدل چوبی یک بازو با دو کش مثل ماهیچه، رشته‌ای از دکمه‌ها روی نخ که خم می‌شود در کنار یک مداد راست، و یک چوب صاف با زمان‌سنج

بدن تو با ماهیچه‌ها، استخوان‌ها و مفصل‌ها حرکت می‌کند و مغز و نخاع به آن‌ها فرمان می‌دهند. یاد می‌گیری هر کدام چه کاری دارند و چطور از آن‌ها مراقبت کنی.

صفحه‌های ۳۵ تا ۴۴ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • توضیح دهی چرا برای حرکت دادن یک مفصل دو ماهیچه لازم است
  • ماهیچه‌های با اراده و بی‌اراده را از هم جدا کنی
  • کار اسکلت، مفصل و ستون مهره‌ها را بگویی
  • بگویی مغز و نخاع و عصب‌ها چطور به بدن فرمان می‌دهند

پیش‌نیاز: بدن ما استخوان و ماهیچه دارد و برای رشد غذا و ورزش لازم است (از علوم کلاس‌های پایین‌تر)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم پنجم دبستان کدام درس است؟

درس ۱مدلی برای حرکت

این درس: صفحه‌های ۳۶ تا ۳۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. دو چیز را نام ببر که با هم حرکت می‌کنند: یکی سخت و یکی نرم.

۲. وقتی آرنجت را خم می‌کنی، قسمت‌های سخت زیر پوستت چه نام دارند؟

جواب: ۱. استخوان (سخت) و ماهیچه (نرم). ۲. استخوان‌ها.

بازویت چطور خم می‌شود؟#

سارا روی یک نیمکت نشسته است. او آرنجش را خم می‌کند تا یک کتاب سنگین را بلند کند. بعد دستش را راست می‌کند و کتاب را پایین می‌آورد. بازوی او چطور این کارها را انجام می‌دهد؟

بازو استخوان دارد، اما استخوان خودش حرکت نمی‌کند. حرکت را ماهیچه‌ها می‌سازند. ماهیچه‌ها به استخوان‌ها وصل‌اند. وقتی یک ماهیچه کوتاه می‌شود، استخوانی را که به آن وصل است می‌کشد و استخوان حرکت می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای خم کردن آرنج، ماهیچهٔ روی بازو کوتاه می‌شود یا ماهیچهٔ پشت بازو؟

جواب: ماهیچهٔ روی بازو. وقتی کوتاه می‌شود، ساعد را به‌طرف بالا می‌کشد و آرنج خم می‌شود. هم‌زمان ماهیچهٔ پشت بازو کشیده می‌شود. برای راست کردن دست، کار برعکس می‌شود: ماهیچهٔ پشت بازو کوتاه و ماهیچهٔ روی بازو کشیده می‌شود.

نکتهٔ مهم: ماهیچه فقط می‌تواند بکشد؛ هل نمی‌دهد. به همین دلیل برای هر حرکت به دو طرف، دو ماهیچه لازم است که در دو طرف استخوان قرار دارند. وقتی یکی کوتاه می‌شود، دیگری کشیده می‌شود.

دانشمندان برای فهمیدن چیزهایی که نمی‌بینیم مدل می‌سازند. یک مدل ساده از بازو این است: دو تکه مقوا به‌جای استخوان بازو و استخوان‌های ساعد، یک دکمهٔ فشاری که آن دو را در جای آرنج به هم وصل می‌کند و مثل آرنج می‌چرخد، و دو نخ به‌جای دو ماهیچه. یک نخ از جلوی مقوای بازو تا ساعد می‌رود؛ با کشیدنش ساعد بالا می‌آید، مثل ماهیچهٔ روی بازو. نخ دیگر پشت بازو است؛ با کشیدنش ساعد پایین می‌رود و دست راست می‌شود، مثل ماهیچهٔ پشت بازو. نخ را فقط می‌شود کشید، نه هل داد؛ درست مثل ماهیچه.

در بدن در مدل
استخوان بازو و استخوان‌های ساعد دو تکه مقوا
آرنج دکمهٔ فشاری
ماهیچهٔ روی بازو نخی که ساعد را بالا می‌کشد
ماهیچهٔ پشت بازو نخی که ساعد را پایین می‌کشد

مثال ۱. سارا دستش را راست می‌کند. کدام ماهیچه کوتاه می‌شود؟

  1. برای راست کردن، ماهیچهٔ پشت بازو کار می‌کند.
  2. این ماهیچه کوتاه می‌شود و ساعد را به عقب می‌کشد.
  3. ماهیچهٔ روی بازو کشیده می‌شود.

مثال ۲. اگر یک ماهیچه کار نمی‌کرد و فقط یکی از آن دو بود، چه می‌شد؟

  1. دست فقط در یک جهت می‌توانست حرکت کند.
  2. برای برگرداندن آن به حالت اول، ماهیچهٔ دوم لازم است.
  3. پس هر مفصل به دو ماهیچه در دو طرف نیاز دارد.

🧠 ترفند: برای فهمیدن این‌که کدام ماهیچه کار می‌کند، دست دیگرت را روی بازو بگذار و حرکت را انجام بده. دلیل: ماهیچهٔ کوتاه‌شده سفت و کلفت می‌شود و زیر دستت حس می‌شود. شرط: دست را روی ماهیچه بگذار، نه روی استخوان.

🧪 آزمایش در خانه: ماهیچهٔ بازو کلفت می‌شود؟

وسیله‌ها: یک نوار کاغذی باریک، یک خط‌کش، مداد، یک کتاب کلفت.

قبل از آزمایش حدس بزن: دور بازوی تو، وقتی آرنجت را با یک کتاب خم می‌کنی، بزرگ‌تر می‌شود یا کوچک‌تر؟ حدست را بنویس.

  1. بازویت را شل کن و آرام کنار بدنت بگذار.
  2. از دوستت بخواه نوار کاغذی را دور وسط بازویت بپیچد. جای تماس دو سر نوار را با مداد نشان بزن و طول آن را با خط‌کش بر حسب سانتی‌متر (cm) اندازه بگیر.
  3. حالا کتاب را در دست بگیر و آرنجت را خم کن، طوری که بازو سفت شود.
  4. دوستت دوباره نوار را دور همان نقطه بپیچد و آن را اندازه بگیرید.
  5. هر دو اندازه را بنویس و مقایسه کن.

نتیجه: وقتی بازو سفت شده، دور آن معمولاً کمی بیشتر است؛ اغلب یکی دو سانتی‌متر. دلیل: ماهیچهٔ روی بازو کوتاه و کلفت‌تر می‌شود. این همان چیزی است که با دستت هم حس می‌کنی. اگر فرقی ندیدی، بازو را بیشتر سفت کن و نوار را دقیقاً دور همان نقطه بپیچ.

💭 آزمایش فکری: تصور کن می‌خواهی در را بکشی بسته شود، ولی فقط می‌توانی آن را بکشی، نه هل بدهی. نتیجه: برای بستن و باز کردن، دو طناب در دو طرف لازم است. ماهیچه‌ها هم مثل همین طناب‌ها هستند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: از کتاب سبک و معمولی استفاده کن، نه چیز خیلی سنگین. اگر دردی حس کردی، فوراً کار را متوقف کن و به یک بزرگ‌تر بگو.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱وقتی آرنج خم می‌شود، چه اتفاقی برای ماهیچهٔ روی بازو می‌افتد؟
۲چرا برای خم و راست کردن آرنج دو ماهیچه لازم است؟
۳در مدل مقوایی بازو، دکمهٔ فشاری کار کدام قسمت بدن را نشان می‌دهد؟
۴سارا کتابی در دست دارد و آرنجش را خم می‌کند. مرحله‌ها را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵دور بازوی سارا وقتی شل است ۲۰ cm و وقتی سفت است ۲۲ cm است. دورِ بازویش چند سانتی‌متر بیشتر شده است؟
cm

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

وقتی دستت را راست می‌کنی، کدام ماهیچه کوتاه می‌شود؟ چرا؟

چرا می‌گوییم ماهیچه‌ها «می‌کشند» و «هل نمی‌دهند»؟

دور بازوی علی وقتی شل است ۱۹ و وقتی سفت است ۲۰ سانتی‌متر است. دورش چند سانتی‌متر بیشتر شده و چرا؟

چطور می‌توانی مدل مقوایی بازو را طوری به کار ببری که خم و راست شدن ساق پا را نشان دهد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهماهیچه‌ها استخوان را هل می‌دهند.

ماهیچه فقط می‌تواند کوتاه شود و بکشد.

درستبرای حرکت در جهت دیگر ماهیچهٔ روبه‌رو می‌کشد.

اشتباههنگام خم کردن آرنج هر دو ماهیچه با هم کوتاه می‌شوند.

اگر هر دو کوتاه شوند، دست حرکت نمی‌کند؛ یکی کوتاه و دیگری کشیده می‌شود.

درستوقتی یک ماهیچه کوتاه می‌شود، روبه‌رویی‌اش کشیده می‌شود.

اشتباهاستخوان خودش حرکت می‌کند.

استخوان فقط وقتی حرکت می‌کند که ماهیچه آن را بکشد.

درستماهیچه‌ها حرکت را می‌سازند.

فراتر از کتاببازوی رباتی و ماهیچه‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

مهندس‌ها وقتی بازوی ربات می‌سازند، از همین ایدهٔ دو ماهیچه الهام می‌گیرند. در بعضی بازوهای رباتی دو موتور یا دو فنر در دو طرف هستند و یکی می‌کشد و دیگری برمی‌گرداند. حتی دست‌های مصنوعی هم گاهی با حسگر کار می‌کنند و ماهیچه‌های واقعی را اندازه می‌گیرند. هوش مصنوعی کمک می‌کند حرکت‌ها نرم‌تر شود. اگر دوست داری مدل یک بازوی رباتی بسازی، این دوره را ببین: آیرو.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ماهیچه‌ها

این درس: صفحهٔ ۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ماهیچه چه کاری می‌تواند بکند: بکشد یا هل بدهد؟

۲. برای راست کردن دست کدام ماهیچه کوتاه می‌شود؟

جواب: ۱. فقط می‌تواند بکشد. ۲. ماهیچهٔ پشت بازو.

ماهیچه‌ها در بدن#

ماهیچه فقط در دست و پا نیست. در همهٔ بدن ماهیچه‌ها کار می‌کنند. وقتی لبخند می‌زنی، پلک می‌زنی، غذا می‌جوی و نفس می‌کشی، ماهیچه‌ها کار می‌کنند.

بعضی ماهیچه‌ها را ما با اراده‌مان حرکت می‌دهیم، مثل ماهیچه‌های دست و پا و صورت. بعضی دیگر بدون این‌که به آن‌ها فکر کنیم کار می‌کنند، مثل ماهیچه‌های قلب و معده. حتی وقتی خوابی هم کارشان تمام نمی‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: قلبت وقتی ورزش می‌کنی سریع‌تر می‌زند یا آهسته‌تر؟

جواب: سریع‌تر. بدنت هنگام ورزش به خون بیشتری نیاز دارد و ماهیچهٔ قلب تندتر کار می‌کند تا خون را در رگ‌ها بچرخاند.

ماهیچه چه کار می‌کند؟ با اراده‌ات است؟
ماهیچهٔ بازو و پا استخوان‌ها را حرکت می‌دهد بله
ماهیچهٔ صورت لبخند و اخم و پلک زدن بله
ماهیچهٔ قلب خون را در رگ‌ها می‌چرخاند نه
ماهیچهٔ معده به گوارش غذا کمک می‌کند نه

برای رشد ماهیچه‌ها غذای مناسب لازم است: شیر، گوشت و تخم‌مرغ. ورزش کردن هم ماهیچه‌ها را قوی‌تر می‌کند.

مثال ۱. کدام ماهیچه کارش را بدون این‌که اراده کنی انجام می‌دهد؟

  1. ماهیچهٔ دست را با اراده حرکت می‌دهیم.
  2. ماهیچهٔ قلب بدون اراده کار می‌کند.
  3. پس جواب: ماهیچهٔ قلب.

مثال ۲. در ۱۵ ثانیه ۲۰ بار ضربان قلبت را شمردی. در یک دقیقه حدوداً چند ضربان می‌شود؟

  1. یک دقیقه ۶۰ ثانیه است و ⁦۶۰ ÷ ۱۵ = ۴⁩.
  2. پس ضربان‌ها را در ۴ ضرب می‌کنیم.
  3. ⁦۲۰ × ۴ = ۸۰⁩ ضربان در دقیقه.

🧠 ترفند: برای شمردن ضربان در یک دقیقه لازم نیست یک دقیقهٔ کامل بشماری. ضربان‌ها را ۱۵ ثانیه بشمار و عدد را در ۴ ضرب کن. دلیل: یک دقیقه ۶۰ ثانیه است و ⁦۶۰ ÷ ۱۵ = ۴⁩، یعنی یک دقیقه چهار تا ۱۵ ثانیه دارد. شرط: درست ۱۵ ثانیه بشمار؛ اگر ۱۰ ثانیه شمردی، باید در ۶ ضرب کنی. جواب تقریبی است، چون ضربان در هر لحظه کمی فرق می‌کند.

🧪 آزمایش در خانه: ضربان قلب قبل و بعد از پریدن.

وسیله‌ها: یک ساعت یا زمان‌سنج، کاغذ و مداد.

قبل از آزمایش حدس بزن: بعد از ۲۰ بار پریدن، ضربان قلبت بیشتر می‌شود، کمتر می‌شود یا همان می‌ماند؟

  1. یک دقیقه آرام بنشین.
  2. دستت را روی سمت چپ سینه یا روی گردنت بگذار و ضربان را ۱۵ ثانیه بشمار. ضربان‌ها را در ۴ ضرب کن تا تعداد در دقیقه به دست بیاید.
  3. حالا ۲۰ بار آرام بپر و دوباره بشمار.
  4. هر دو عدد را بنویس و مقایسه کن.

نتیجه: بعد از پریدن ضربان بیشتر می‌شود. دلیل: ماهیچه‌های پا بیشتر کار می‌کنند و بدن به خون بیشتری نیاز دارد، پس قلب تندتر می‌زند. بعد از چند دقیقه استراحت، ضربان دوباره به حالت عادی برمی‌گردد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن ماهیچهٔ قلبت فقط وقتی به آن فکر می‌کنی کار کند. نتیجه: وقتی بخوابی یا حواست جای دیگری باشد، قلب می‌ایستد. اما قلب بی‌اراده کار می‌کند، حتی در خواب.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: اگر بیماری قلبی یا تنفسی (مثل آسم) داری، آزمایش پریدن را انجام نده و فقط ضربان در حال استراحت را بشمار. آرام بپر و نزدیک وسیله‌های سخت یا لبه‌دار نایست. اگر سرگیجه یا درد گرفتی، بنشین و به یک بزرگ‌تر بگو.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام ماهیچه بدون این‌که اراده کنی کار می‌کند؟
۲هنگام ورزش ضربان قلب چه می‌شود؟
۳در ۱۵ ثانیه ۱۸ ضربان شمردی. در یک دقیقه حدوداً چند ضربان می‌شود؟
ضربان
۴هر ماهیچه را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

دو ماهیچهٔ بدن را که بدون اراده کار می‌کنند نام ببر.

در ۱۵ ثانیه ۲۲ ضربان شمردی. در یک دقیقه چند ضربان می‌شود؟

چرا بعد از دویدن نفس‌نفس می‌زنی و قلبت تندتر می‌زند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمهٔ ماهیچه‌ها را با اراده حرکت می‌دهیم.

ماهیچهٔ قلب و معده بدون اراده کار می‌کنند.

درستبعضی ماهیچه‌ها با اراده‌اند و بعضی بی‌اراده.

اشتباهوقتی می‌خوابیم ماهیچه‌ها کار نمی‌کنند.

قلب و ماهیچه‌های نفس کشیدن در خواب هم کار می‌کنند.

درستبعضی ماهیچه‌ها هیچ‌وقت نمی‌ایستند.

اشتباهضربان قلب همیشه یک عدد ثابت است.

هنگام ورزش یا ترس ضربان تندتر می‌شود.

درستضربان با فعالیت بدن عوض می‌شود.

فراتر از کتابقلب مصنوعی و حسگرهای ضربانبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ساعت‌های هوشمند و بعضی دستبندها با نور ضربان قلب را اندازه می‌گیرند و عدد را روی صفحه نشان می‌دهند. پزشک‌ها و ورزشکارها از آن‌ها استفاده می‌کنند. هوش مصنوعی می‌تواند الگوی ضربان را بررسی کند و اگر چیزی غیرعادی ببیند، هشدار بدهد. اما برای تشخیص بیماری باید پزشک نظر بدهد. اگر دوست داری ببینی یک حسگر ساده چطور کار می‌کند و عدد را به برنامه می‌دهد، می‌توانی این دوره را ببینی: آیرو.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳اسکلت و ستون مهره‌ها

این درس: صفحه‌های ۳۹ تا ۴۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چرا برای حرکت دادن دست دو ماهیچه لازم است؟

۲. ماهیچه‌ها به چه چیزی وصل‌اند؟

جواب: ۱. چون ماهیچه فقط می‌کشد و برای هر دو جهت، یک ماهیچه در هر طرف لازم است. ۲. به استخوان‌ها.

اسکلت#

دست و سر خودت را لمس کن. زیر پوست چیز سختی حس می‌کنی؛ این استخوان‌هاست. مجموع استخوان‌های بدن اسکلت را می‌سازند. سر، گردن، تنه، دست و پا هر کدام استخوان‌های زیادی دارند و استخوان‌ها شکل‌های گوناگونی دارند. اسکلت شکل بدن را می‌سازد و بدن را روی پا نگه می‌دارد. استخوان‌های سر جمجمه را می‌سازند که از مغز محافظت می‌کند، و دنده‌ها قفسهٔ سینه را می‌سازند که دور قلب و شش‌ها است. اگر بدن فقط یک استخوان بلند بود، نمی‌توانستیم دست یا پایمان را خم کنیم.

قبل از ادامه، حدس بزن: چرا استخوان‌های بدن ما کوچک و چند تکه‌اند، نه یک تکه؟

جواب: چون جای اتصال دو استخوان یک مفصل است. مفصل‌ها اجازه می‌دهند استخوان‌ها نسبت به هم حرکت کنند.

مفصل جایی است که دو استخوان به هم وصل شده‌اند. بین دو استخوان غضروف قرار دارد که کمک می‌کند استخوان‌ها نرم روی هم بلغزند. دو استخوان را هم رشته‌های محکم کنار هم نگه می‌دارند.

ستون مهره‌ها#

پشت گردنت را لمس کن. چند برآمدگی کوچک حس می‌کنی. این‌ها مهره هستند. مهره‌ها روی هم قرار گرفته‌اند و ستون مهره‌ها را می‌سازند. هر مهره سوراخی دارد. وقتی مهره‌ها روی هم قرار می‌گیرند، سوراخ‌ها یک لوله می‌سازند. نخاع درون این لوله قرار دارد. بین مهره‌ها هم غضروف است که ستون را قابل خم شدن می‌کند.

مثال ۱. چرا می‌توانی کمر و گردنت را خم کنی؟

  1. ستون مهره‌ها از مهره‌های زیادی ساخته شده است.
  2. بین مهره‌ها غضروف و مفصل است.
  3. پس هر مهره کمی حرکت می‌کند و در مجموع ستون خم می‌شود.

مثال ۲. اگر ستون مهره‌ها فقط یک استخوان بود، نخاع چه می‌شد؟

  1. نخاع در این صورت هنوز در درون ستون بود.
  2. اما ستون نمی‌توانست خم شود.
  3. پس همین‌که مهره‌ها زیاد و جدا هستند به ما کمک می‌کند.

🧠 ترفند: برای یادآوری این‌که غضروف کجاست، به نوک بینی‌ات یا لالهٔ گوشت دست بزن. دلیل: غضروف نرم‌تر و انعطاف‌پذیرتر از استخوان است. شرط: غضروف همیشه این‌قدر نرم نیست؛ در مفصل‌ها لایهٔ نازک و صاف است.

🧪 آزمایش در خانه: مدل ستون مهره‌ها.

وسیله‌ها: یک تکه نخ یا ریسمان بلند، هشت دکمهٔ بزرگ سوراخ‌دار، یک مداد.

قبل از آزمایش حدس بزن: مدلی که از دکمه‌ها می‌سازی خم می‌شود، یا مثل مداد سفت است؟ نخ کجاست؟

  1. نخ را از سوراخ هر دکمه رد کن و دکمه‌ها را کنار هم بیاور.
  2. دو سر نخ را گره بزن تا دکمه‌ها نریزند.
  3. مدل را خم کن و با مداد مقایسه کن.
  4. به نخ نگاه کن: وسط دکمه‌ها نیست؟

نتیجه: مدل دکمه‌ها خم می‌شود و مداد نه. نخ در داخل دکمه‌ها محافظت می‌شود. دلیل: ستون مهره‌ها هم از مهره‌های جدا ساخته شده و نخاع مثل نخ درون آن است.

💭 آزمایش فکری: تصور کن می‌خواهی بازی کنی و پایت را ببری بالا. اگر مفصل زانو نبود و دو استخوان بدون مفصل به هم چسبیده بودند، چه می‌شد؟ نتیجه: زانو خم نمی‌شد و راه رفتن و دویدن سخت می‌شد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: دکمه‌ها را در دهان نگذار. نخ را دور گردن یا انگشتت نپیچ. اگر یک بزرگ‌تر کنارت است، با او کار کن.

مراقب باش!#

استخوان زنده است و از مواد محکمی ساخته شده است؛ مثل بقیهٔ بدن رشد می‌کند و اگر آسیب ببیند، خودش را ترمیم می‌کند. با این همه، یک ضربهٔ سخت، مثلاً زمین خوردن هنگام بازی، می‌تواند استخوان را ترک بدهد یا بشکند. پزشک برای دیدن استخوانِ زیر پوست از عکس رادیولوژی کمک می‌گیرد. اگر استخوان شکسته باشد، آن را سر جایش قرار می‌دهد و با گچ یا آتل ثابت نگه می‌دارد تا درست جوش بخورد.

قبل از ادامه، حدس بزن: چرا استخوان شکسته را ثابت نگه می‌دارند و تکانش نمی‌دهند؟

جواب: چون دو تکهٔ استخوان باید چند هفته درست کنار هم بمانند تا استخوان تازه بینشان ساخته شود و جوش بخورند. اگر تکان بخورند، کج جوش می‌خورند یا دیرتر خوب می‌شوند.

برای سلامت استخوان‌ها و ستون مهره‌ها:

کار چرا؟
خوردن شیر و لبنیات به اندازهٔ کافی به رشد و محکم شدن استخوان کمک می‌کند
بودن در نور آفتاب به اندازه به بدن کمک می‌کند استخوان محکم بسازد
صاف نشستن پشت میز ستون مهره‌ها خمیده و خسته نمی‌شود
گذاشتن کیف روی هر دو شانه و سبک نگه داشتن آن وزن کیف به‌طور یکسان پخش می‌شود

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مفصل چیست؟
۲غضروف در مفصل چه کاری می‌کند؟
۳هر قسمت را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴کدام جمله دربارهٔ استخوان درست است؟
۵اگر ستون مهره‌ها فقط یک استخوان سفت بود، چه می‌شد؟
۶فرهاد هنگام بازی زمین خورده و پایش درد می‌کند. پزشک برای دیدن استخوانش از چه چیزی کمک می‌گیرد؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

سه کار اسکلت را بنویس.

چرا بین مهره‌ها غضروف لازم است؟

درون ستون مهره‌ها چه چیزی قرار دارد؟ چرا مهم است؟

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباهاستخوان‌ها همه‌جا محکم به هم چسبیده‌اند.

در مفصل‌ها دو استخوان کنار هم‌اند و می‌توانند حرکت کنند.

درستمفصل اجازهٔ حرکت می‌دهد.

اشتباهغضروف فقط یک نوع استخوان است.

غضروف از استخوان نرم‌تر است و بین استخوان‌ها را نرم می‌کند.

درستغضروف جای دیگری دارد و کار دیگری.

اشتباهستون مهره‌ها یک استخوان است.

از مهره‌های زیادی ساخته شده است.

درستبه‌همین دلیل خم می‌شود.

اشتباهاستخوان مثل سنگ است؛ زنده نیست و اگر بشکند همان‌طور می‌ماند.

استخوان زنده است، رشد می‌کند و اگر بشکند و درست ثابت نگه داشته شود، دوباره جوش می‌خورد.

درستاستخوان زنده است؛ با شیر، آفتاب و ورزش محکم‌تر می‌شود.

فراتر از کتابکمر و کیف مدرسهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کیف سنگین یا نشستن خمیده می‌تواند فشار زیادی به ستون مهره‌ها بیاورد. پزشک‌ها توصیه می‌کنند کیف را روی هر دو شانه بگذاری، سبک نگهش داری و صاف بنشینی. مهندس‌هایی که صندلی و میز مدرسه می‌سازند، با اندازه‌گیری قد بچه‌ها صندلی‌هایی طراحی می‌کنند که کمر را بهتر نگه دارد. حسگرهای کوچکی هم هست که می‌توانند اگر خیلی خم شده باشی، هشدار بدهند. اگر می‌خواهی ببینی حسگرها چطور در ربات‌ها کار می‌کنند، می‌توانی این دوره را ببینی: آیرو.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴مغز و نخاع

این درس: صفحه‌های ۴۳ تا ۴۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. نخاع کجا قرار دارد؟

۲. استخوان‌های سر چه نام دارند؟

جواب: ۱. درون ستون مهره‌ها. ۲. جمجمه.

فرمانده بدن#

وقتی توپی به‌طرفت می‌آید، چه می‌کنی؟ چشم‌هایت آن را می‌بینند، فکر می‌کنی و دستت را جلو می‌بری. این کارها را مغز مدیریت می‌کند. مغز مسئول فکر کردن، به‌یاد آوردن، حل کردن مسئله و فرمان دادن به همهٔ بدن است. وقتی می‌خوابیم هم مغز کار می‌کند و قلب و شش‌ها را زیر نظر دارد.

مغز در جمجمه قرار دارد و نخاع در ستون مهره‌ها. مغز و نخاع نرم و آسیب‌پذیرند، به همین دلیل درون استخوان قرار گرفته‌اند.

قبل از ادامه، حدس بزن: مغز چطور به ماهیچهٔ دستت می‌گوید کوتاه شود؟

جواب: از راه عصب‌ها. عصب‌ها رشته‌هایی هستند که مثل سیم، مغز و نخاع را به همهٔ بدن وصل می‌کنند. فرمان از مغز به نخاع و از آن‌جا از راه عصب به ماهیچه می‌رسد.

میلیون‌ها میلیون سلول عصبی در مغز و نخاع هستند و دستورهای لازم برای بخش‌های گوناگون بدن را صادر می‌کنند. هر سلول عصبی یک هسته و یک رشتهٔ دراز دارد. عصب‌ها فقط فرمان نمی‌برند؛ پیام‌ها را هم به مغز می‌آورند. مثلاً چشم و گوش پیام‌شان را از راه عصب به مغز می‌رسانند.

قسمت کار
مغز فکر کردن، یادآوری و فرمان دادن
نخاع کمک به مغز در کنترل بدن
عصب‌ها رساندن فرمان به ماهیچه‌ها و رساندن پیام به مغز
جمجمه و ستون مهره‌ها محافظت از مغز و نخاع

مثال ۱. توپ را می‌بینی و آن را می‌گیری. چه کسی کارها را هماهنگ می‌کند؟

  1. چشم توپ را می‌بیند.
  2. پیام از راه عصب به مغز می‌رود.
  3. مغز فرمان می‌دهد و ماهیچه‌های دست کوتاه می‌شوند.

مثال ۲. ماهی‌ها و پرنده‌ها و گربه‌ها هم مغز دارند. آیا آن‌ها هم برای حرکت به عصب نیاز دارند؟

  1. آن‌ها هم باید ماهیچه‌ها را حرکت دهند.
  2. برای این کار فرمان لازم است.
  3. پس آن‌ها هم عصب دارند.

🧠 ترفند: برای یادآوری مسیر یک پیام، بگو «چشم، عصب، مغز، عصب، ماهیچه». دلیل: پیام اول به مغز می‌رسد و بعد فرمان بیرون می‌آید. شرط: بعضی واکنش‌های بسیار سریع، مثل کشیدن دست از چیز داغ، از مسیر کوتاه‌تر می‌روند.

🧪 آزمایش در خانه: گرفتن خط‌کش.

وسیله‌ها: یک خط‌کش پلاستیکی بلند (نه فلزی)، یک دوست.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر حواست جای دیگری باشد، خط‌کش را زودتر می‌گیری یا دیرتر؟ حدست را بنویس.

  1. دوستت خط‌کش را از بالا نگه می‌دارد، عدد صفر پایین.
  2. تو انگشت شست و اشاره‌ات را باز، دو طرف خط‌کش و درست کنار عدد صفر نگه می‌داری، بدون این‌که به آن بزنی.
  3. دوستت بدون هشدار خط‌کش را رها می‌کند. تو آن را می‌گیری.
  4. عددی را که انگشتت روی آن است بخوان (cm).
  5. سه بار تکرار کن. یک بار هم هنگام شمردن بلند از ۱۰۰ به عقب این کار را انجام بده.

نتیجه: هر چه خط‌کش کمتر پایین بیاید، واکنش تو سریع‌تر بوده است. وقتی حواست جای دیگر است معمولاً بیشتر پایین می‌آید. دلیل: پیام چشم باید به مغز برسد و فرمان از راه عصب به ماهیچه‌های دست برسد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن فرمانی از مغز به ماهیچهٔ دستت نرسد. نتیجه: ماهیچه کوتاه نمی‌شود و دستت حرکت نمی‌کند، حتی اگر ماهیچه سالم باشد. پس عصب‌ها همان‌قدر مهم‌اند که ماهیچه‌ها.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: از خط‌کش پلاستیکی یا چوبی استفاده کن، نه فلزی که لبهٔ تیز دارد. ایستاده یا روی صندلی محکم انجام بده و اگر دستت درد گرفت، متوقف شو.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مغز در کجای بدن قرار دارد و چه چیزی از آن محافظت می‌کند؟
۲فرمان مغز از چه راهی به ماهیچه می‌رسد؟
۳مسیر پیام را هنگام گرفتن یک توپ مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۴وقتی می‌خوابی مغز چه می‌کند؟
۵در آزمایش خط‌کش، اولین بار خط‌کش ۹ و بار دوم ۱۴ سانتی‌متر پایین آمد. اختلاف چند سانتی‌متر است؟
cm

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

یک وظیفهٔ مغز و یک وظیفهٔ نخاع را بنویس.

مسیر پیام برای کشیدن دست از یک چیز داغ را از اول بنویس.

چرا مغز و نخاع را در استخوان قرار داده‌اند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمغز فقط وقتی بیداریم کار می‌کند.

مغز در خواب هم کار قلب و شش‌ها را زیر نظر دارد.

درستمغز همیشه فعال است.

اشتباهعصب‌ها فقط فرمان می‌برند.

عصب‌ها پیام‌های چشم و گوش و پوست را هم به مغز می‌رسانند.

درستعصب‌ها در دو جهت پیام می‌برند.

اشتباهماهیچه‌ها خودشان تصمیم می‌گیرند.

ماهیچه فرمان می‌گیرد و بعد کوتاه می‌شود.

درستفرمان از مغز می‌آید.

فراتر از کتابمغز و کامپیوتربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

بعضی کامپیوترها از ایدهٔ «شبکهٔ سلول‌های عصبی» الهام گرفته‌اند. در برنامه‌های هوش مصنوعی، تعداد زیادی واحد کوچک به هم وصل‌اند و با هم الگوها را یاد می‌گیرند. اما مغز واقعی بسیار پیچیده‌تر است. ربات‌ها هم حسگر دارند که مثل چشم و گوش پیام می‌دهند و کامپیوتر ربات مثل مغز فرمان می‌دهد. هنوز هیچ کامپیوتری جای مغز کامل را نمی‌گیرد؛ اما می‌توانی ربات ساده‌ای بسازی که از حسگر پیام بگیرد و موتور را حرکت دهد. این را در دورهٔ ربات‌سازی ببین: آیرو.

ادامه در یادستان:سروو موتور را در شبیه‌ساز بساز

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۵

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

پرسش‌های رایج

ماهیچه استخوان را هل می‌دهد یا می‌کشد؟

می‌کشد. ماهیچه با کوتاه شدن استخوانی را که به آن وصل است می‌کشد. هل دادن کار ماهیچه نیست.

چرا برای هر حرکت دو ماهیچه لازم است؟

چون ماهیچه فقط می‌کشد. برای حرکت در جهت برعکس، ماهیچهٔ دوم در طرف دیگر می‌کشد.

فرق مغز و نخاع چیست؟

مغز در جمجمه است و فکر و فرمان را مدیریت می‌کند. نخاع در ستون مهره‌هاست و به مغز در کنترل بدن کمک می‌کند.

استخوان زنده است؟

بله. استخوان زنده است و رشد می‌کند. اگر بشکند، دوباره ترمیم می‌شود.

برای قوی شدن استخوان‌ها و ماهیچه‌ها چه کنم؟

غذای خوب بخور (شیر، لبنیات، گوشت، تخم‌مرغ)، ورزش کن و از آفتاب کافی استفاده کن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر می‌کند، فصل ۳، رنگین‌کمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان می‌شود (۱)، فصل ۹، کارها آسان می‌شود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ