آموزش علوم پنجم دبستان · فصل ۷

چه خبر؟ (۲)، به زبان ساده

لیموی نیم‌شده، شکر و نمک در نعلبکی، شاخهٔ نعنا و لیوان آب، سه تکه پارچهٔ نرم و زبر، یک پر و یک سنگ‌ریزهٔ صاف

می‌بینی زبان مزه را چگونه می‌فهمد، بو چگونه به بینی می‌رسد و پوست چطور سرما، گرما و لمس را حس می‌کند. مسیر هر حس تا مغز را یاد می‌گیری.

صفحه‌های ۵۳ تا ۶۲ کتاب۳ درس۲۹ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • مسیر مزه را از دهان تا مغز توضیح دهی
  • بگویی ذرّه‌های بودار چگونه حس بو را می‌سازند
  • بخش‌های پوست و کار گیرنده‌ها را نام ببری
  • چند روش ایمن و بهداشتی برای آزمایش حس‌ها بدانی

پیش‌نیاز: پیام حس‌ها از راه عصب به مغز می‌رسد (فصل «چه خبر؟ ۱») و شکر در آب حل می‌شود (از علوم کلاس‌های پایین‌تر)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم پنجم دبستان کدام درس است؟

درس ۱چشیدن

این درس: صفحه‌های ۵۵ تا ۵۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. پیام حس‌ها، مثل دیدن و شنیدن، با چه راهی به مغز می‌رسد؟

۲. اگر یک قاشق شکر در آب بریزی و هم بزنی، شکر چه می‌شود؟

جواب: ۱. از راه عصب (مثلاً عصب بینایی یا عصب شنوایی). ۲. در آب حل می‌شود و دانه‌هایش دیگر دیده نمی‌شوند.

چشیدن، یعنی چه؟#

تکه‌ای لیمو را می‌مکی و صورتت جمع می‌شود: ترش! بعد کمی عسل می‌خوری: شیرین. نیازی نیست چشم‌هایت باز باشد. بدن تو مزه را چطور می‌فهمد؟

قبل از ادامه، حدس بزن: شیرینی را فقط نوک زبان حس می‌کند یا همهٔ جاهای زبان؟

جواب: تقریباً همهٔ جاهای زبان مزه‌ها را حس می‌کنند. نقشه‌هایی که زبان را به ناحیه‌های جدا برای شیرینی و تلخی و ترشی تقسیم می‌کنند، درست نیستند.

زبان یک ماهیچه است. روی آن برجستگی‌های ریزی هست و جای جای زبان را پوشانده است. جویدن غذا آن را با بزاق (آب دهان) مخلوط می‌کند. ذرّه‌های غذا در بزاق حل می‌شوند و به برجستگی‌های زبان می‌رسند. برجستگی‌ها مزه را دریافت می‌کنند و از راه عصب چشایی به مغز پیام می‌فرستند. مغز تشخیص می‌دهد غذا شیرین است یا تلخ.

مرحله چه اتفاقی می‌افتد؟
۱ غذا با بزاق مخلوط می‌شود و ذرّه‌هایش حل می‌شوند
۲ برجستگی‌های زبان مزه را دریافت می‌کنند
۳ عصب چشایی پیام را به مغز می‌برد
۴ مغز مزه را تشخیص می‌دهد

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر چند دانه شکر خشک را روی زبانِ خشک بگذاری، شیرینی را همان لحظه حس می‌کنی؟

جواب: دیرتر. شکر باید اول در بزاق حل شود تا به برجستگی‌های زبان برسد.

مثال ۱. چرا یک تکه نان خشک را اگر مدتی در دهان نگه داری، مزه‌اش بیشتر می‌شود؟

  1. نان در دهان با بزاق مخلوط می‌شود.
  2. ذرّه‌های نان در بزاق حل می‌شوند.
  3. ذرّه‌ها به برجستگی‌های زبان می‌رسند و پیام بیشتری به مغز می‌رود.
  4. پس مزه بیشتر حس می‌شود.

مثال ۲. دو آزمایش را مقایسه کن: در یکی شکر روی زبان خشک ۱۲ ثانیه و در دیگری روی زبان تر ۴ ثانیه طول کشید تا شیرینی حس شود. تفاوت چقدر است؟

  1. اول تخمین بزن: حدود ۸ ثانیه.
  2. زمان کمتر را از زمان بیشتر کم می‌کنیم: ⁦۱۲ − ۴ = ۸⁩ ثانیه.
  3. با حدسمان می‌خواند؟ بله. با زبان تر ۸ ثانیه زودتر شیرینی حس شد.

🧪 آزمایش در خانه: شیرینی و شوری روی کجای زبان؟

وسیله‌ها: سه لیوان کوچک تمیز که فقط آب در آن‌ها بوده، آب ساده، کمی شکر، کمی نمک، سه قاشق چایخوری تمیز (برای هر مزه یک قاشق)، دستمال کاغذی، یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: قطرهٔ شکرآب را کجای زبانت حس می‌کنی: فقط نوک زبان یا همه‌جا؟

  1. دست‌هایت را با آب و صابون بشوی. بزرگ‌تر را در کنار خودت داشته باش و از او بپرس که حساسیت غذایی نداری.
  2. بزرگ‌تر در لیوان اول فقط آب بریزد، در دومی آب و کمی شکر و در سومی آب و کمی نمک. مزهٔ نمک باید ملایم باشد، نه تند.
  3. بزرگ‌تر جای لیوان‌ها را عوض کند تا ندانی کدام کدام است. هر نفر قاشق خودش را دارد و قاشقی که به دهان رفت، دوباره داخل لیوان نمی‌رود.
  4. با یک قاشق تمیز فقط یک قطره از یک لیوان بردار و روی نوک زبانت بگذار. بعد همین کار را کنار زبان و وسط زبان تکرار کن.
  5. بین هر لیوان با کمی آب ساده دهانت را بشوی و آب را بیرون بریز.
  6. در جدولی بنویس هر مزه را کجا حس کردی.

نتیجه: شیرینی را هم در نوک و هم در کنار زبان حس می‌کنی. شوری هم همین‌طور. وسط زبان معمولاً کمتر حس می‌کند. دلیل: برجستگی‌هایی که مزه را دریافت می‌کنند در بیشتر جاهای زبان هستند، ولی وسط زبان تعدادشان کمتر است. پس هیچ مزه‌ای فقط یک «جای مخصوص» ندارد.

🧪 آزمایش در خانه: زبان خشک، زبان تر.

وسیله‌ها: چند دانه شکر روی یک نعلبکی تمیز، یک قاشق چایخوری تمیز و خشک، دستمال کاغذی، یک ساعت برای شمردن ثانیه، یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: روی زبان خشک شیرینی را بعد از چند ثانیه حس می‌کنی؟ حدست را بنویس.

  1. دست‌هایت را بشوی. بزرگ‌تر با تو باشد.
  2. زبانت را بیرون بیاور و با دستمال کاغذی تمیز خشک کن.
  3. سه دانه شکر را با قاشق خشک روی زبان خشک بگذار و دهانت را باز نگه دار. ثانیه‌ها را بشمار تا شیرینی را حس کنی و عدد را بنویس.
  4. دهانت را بشوی. بعد همین سه دانه را روی زبان تر بگذار و دوباره بشمار.

نتیجه: معمولاً روی زبان تر شیرینی زودتر حس می‌شود. دلیل: شکر باید در بزاق حل شود تا به برجستگی‌های زبان برسد.

💭 آزمایش فکری: تصور کن بزاق نداشتی و غذایت کاملاً خشک بود. ذرّه‌های غذا حل نمی‌شدند و به برجستگی‌های زبان نمی‌رسیدند. نتیجه: غذا مزهٔ کمی می‌داد. پس بزاق فقط برای راحت قورت دادن نیست؛ برای چشیدن هم لازم است.

🧠 ترفند: اگر می‌خواهی مزهٔ یک غذا را خوب بفهمی، آن را آرام بجو و کمی در دهان نگه دار، بعد قورت بده. دلیل: جویدن غذا را با بزاق مخلوط می‌کند و ذرّه‌های بیشتری حل می‌شوند و به برجستگی‌های زبان می‌رسند. شرط: فقط برای غذای آشنا و نه خیلی داغ یا خیلی سرد؛ چیز ناشناخته را هرگز نچش.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط چیزهایی را بچش که می‌شناسی و بزرگ‌تر به تو می‌دهد. هرگز چیزی را که نمی‌شناسی، مثل مواد شوینده، دارو یا گیاه ناشناخته، به دهانت نگذار. قاشق، لیوان یا غذای دیگران را به دهان نبر. قبل از چشیدن، دست‌هایت را بشوی. از خوردن و نوشیدن غذای خیلی داغ و خیلی سرد پرهیز کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دربارهٔ جای حس مزه‌ها روی زبان کدام درست است؟
۲مراحل چشیدن را مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴چرا شکر خشکِ روی زبان خشک دیرتر شیرین حس می‌شود؟
۵کدام کار در آزمایش چشیدن بهداشتی است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

مسیر مزهٔ یک تکه شکلات را از دهان تا مغز بنویس.

دوستت می‌گوید شیرینی فقط نوک زبان حس می‌شود. آزمایشی بگو که با آن بتوانی درست یا غلط بودن حرفش را بررسی کنی.

یک آب‌نبات سفت را در دهانت می‌گذاری. اول شیرینی کمی حس می‌کنی، ولی هرچه بیشتر در دهانت می‌ماند، شیرین‌تر به نظر می‌آید. چرا؟

چرا در آزمایش چشیدن فقط چیزهای شناخته‌شده را می‌چشیم و کنار بزرگ‌تر کار می‌کنیم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهشیرینی فقط نوک زبان و تلخی فقط ته زبان حس می‌شود.

برجستگی‌های زبان تقریباً همه‌جای زبان هستند. آزمایش شکرآب نشان می‌دهد شیرینی را در جاهای مختلف حس می‌کنی.

درستمزه‌ها را تقریباً در همهٔ جاهای زبان می‌توان حس کرد.

اشتباهبرجستگی‌های زبان مزه را می‌سازند.

مزه در غذا هست. برجستگی‌ها فقط آن را دریافت می‌کنند و پیام می‌فرستند.

درستبرجستگی‌ها مزه را دریافت می‌کنند و عصب چشایی پیام را به مغز می‌رساند.

اشتباهچشیدن فقط کار زبان است.

مغز مزه را تشخیص می‌دهد و برای تشخیص غذا بوی آن هم کمک می‌کند (درس بعدی).

درستزبان مزه را دریافت می‌کند و مغز با کمک بو آن را تشخیص می‌دهد.

فراتر از کتابزبان ماشین‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ماشین‌هایی ساخته شده‌اند که مایع‌ها را با حسگر می‌سنجند و فرق دو نوشیدنی یا دو شیر را پیدا می‌کنند. به این دستگاه‌ها گاهی «زبان الکترونیکی» می‌گویند. کارخانه‌ها از آن‌ها برای بررسی غذا و نوشیدنی استفاده می‌کنند، چون یک ماشین خسته نمی‌شود و همیشه یک‌جور اندازه می‌گیرد. اما ماشین هنوز مثل تو احساس خوشمزه‌بودن ندارد. او فقط ذرّه‌های مایع را اندازه می‌گیرد و عددی می‌دهد. برنامه‌هایی که با هوش مصنوعی ساخته می‌شوند هم می‌توانند از روی این عددها یاد بگیرند کدام نوشیدنی چه نوعی است. چشیدن واقعی هنوز کار زبان و مغز توست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲بوییدن

این درس: صفحه‌های ۵۷ تا ۵۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. برجستگی‌های زبان چه می‌کنند؟

۲. هوا را می‌بینی؟ هوا چیست؟

جواب: ۱. مزه را دریافت می‌کنند و عصب چشایی پیام را به مغز می‌برد. ۲. هوا را نمی‌بینیم، ولی هوا مادّه است و جا می‌گیرد.

بو از کجا می‌آید؟#

از بیرون به خانه برمی‌گردی و بوی غذا در راهرو پیچیده است. هنوز آشپزخانه را ندیده‌ای، اما می‌فهمی مادربزرگ چه پخته است. بو چطور از قابلمه به بینی تو رسیده؟

قبل از ادامه، حدس بزن: چیزی از قابلمه جدا می‌شود و همراه هوا می‌آید، یا بو چیزی نامرئی است که بدون مادّه خودش را می‌رساند؟

جواب: ذرّه‌های بسیار ریزی از غذا جدا می‌شوند و همراه هوا به بینی می‌رسند. به آن‌ها ذرّه‌های بودار می‌گوییم. ما آن‌ها را با چشم نمی‌بینیم.

وقتی نفس می‌کشی، ذرّه‌های بودار با هوا وارد بینی می‌شوند و به سلّول‌های گیرندهٔ بو می‌رسند. این سلّول‌ها در بالای بینی هستند و پیام را به مغز می‌فرستند. مغز بوها را از هم تشخیص می‌دهد. وقتی گل را بو می‌کنی، آن را به بینی نزدیک می‌کنی و کمی تند نفس می‌کشی. این کار ذرّه‌های بودار بیشتری را به بالای بینی می‌رساند.

مرحله چه اتفاقی می‌افتد؟
۱ ذرّه‌های بودار از چیزی جدا می‌شوند و در هوا پخش می‌شوند
۲ با نفس کشیدن وارد بینی می‌شوند
۳ به سلّول‌های گیرندهٔ بو در بالای بینی می‌رسند
۴ پیام به مغز می‌رود و مغز بو را تشخیص می‌دهد

بو و خطر. بو به ما هشدار می‌دهد. بوی شیرِ ترشیده، غذای سوخته یا دود به ما می‌گوید چیزی درست نیست. اگر بوی تند گاز را حس کنی، باید فوراً به بزرگ‌ترها خبر بدهی. به گاز شهری عمداً بوی تندی می‌دهند تا ما نشت آن را بفهمیم.

بو و مزه. برای تشخیص غذاها فقط زبان کافی نیست. بوی غذا هم کمک می‌کند. وقتی سرما می‌خوری و بینی‌ات گرفته است، غذاها کم‌مزه می‌شوند.

مثال ۱. یک نعناع تازه روی میز است و از فاصلهٔ دو متری هم بوی آن را حس می‌کنی. ذرّه‌های بودار چه راهی رفته‌اند؟

  1. از برگ نعناع جدا شده‌اند.
  2. با هوا در اتاق پخش شده‌اند.
  3. با نفس کشیدن وارد بینی تو شده‌اند.
  4. به سلّول‌های گیرندهٔ بو رسیده‌اند و پیام به مغز رفته است.

مثال ۲. در آزمایشی بوی نعناع را با یک برگ از فاصلهٔ ۲۵ سانتی‌متر و با دو برگ از فاصلهٔ ۳۵ سانتی‌متر حس کردی. بوی دو برگ از چند سانتی‌متر دورتر حس شد؟

  1. اول تخمین بزن: حدود ۱۰ سانتی‌متر.
  2. فاصلهٔ کمتر را از فاصلهٔ بیشتر کم می‌کنیم: ⁦۳۵ − ۲۵ = ۱۰⁩ سانتی‌متر.
  3. با حدسمان می‌خواند؟ بله. بوی دو برگ ۱۰ cm دورتر حس شد؛ چون ذرّهٔ بودار بیشتری در هوا بود.

🧪 آزمایش در خانه: بوی نعناع از چه فاصله‌ای می‌آید؟

وسیله‌ها: چند برگ نعنای تازهٔ شسته‌شده، یک خط‌کش بلند یا متر، کاغذ و مداد، یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: بوی یک برگ نعنا را از چند سانتی‌متری حس می‌کنی؟ با دو برگ از دورتر حس می‌کنی یا نزدیک‌تر؟

  1. چشم‌هایت را ببند. بزرگ‌تر یک برگ نعنا را با دو انگشت کمی مالش بدهد و از فاصلهٔ حدود ۴۰ سانتی‌متری آرام آرام به بینی تو نزدیک کند.
  2. وقتی اولین بار بو را حس کردی، بگو «حالا». بزرگ‌تر فاصلهٔ برگ تا بینی‌ات را با خط‌کش اندازه بگیرد و در جدول بنویسد.
  3. همین کار را با دو برگ تکرار کنید.
  4. بعد بینی‌ات را با دو انگشت بگیر و دوباره امتحان کن. می‌توانی بو را حس کنی؟

نتیجه: معمولاً بوی دو برگ را از فاصلهٔ بیشتری حس می‌کنی. با بینی گرفته بو را تقریباً حس نمی‌کنی. دلیل: بو به ذرّه‌های بودار مربوط است. برگ بیشتر، ذرّهٔ بودار بیشتری در هوا می‌گذارد. وقتی بینی‌ات بسته است، ذرّه‌ها به بالای بینی نمی‌رسند.

تعداد برگ فاصلهٔ حس شدن بو (cm)
۱
۲

🧪 آزمایش در خانه: بینی گرفته، مزه کجا رفت؟

وسیله‌ها: دو نوع آب‌میوهٔ شیرین با میوه‌های متفاوت، مثلاً سیب و هلو (بزرگ‌تر انتخاب می‌کند)، چند لیوان کوچک تمیز، یک نی یا قاشق تمیز برای هر نفر، کاغذ و مداد، یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: با بینی گرفته، از ۴ بار چند بار میوه را درست حدس می‌زنی؟ با بینی باز چطور؟

  1. دست‌هایت را بشوی. بزرگ‌تر بپرسد حساسیت غذایی نداری. او آب‌میوه‌ها را در لیوان‌های کوچک بریزد.
  2. چشم‌هایت را ببند و بینی‌ات را با دو انگشت محکم بگیر.
  3. بزرگ‌تر هر بار یکی از دو آب‌میوه را به ترتیبی که تو نمی‌دانی به تو بدهد. هر بار یک جرعهٔ کوچک بخور و حدس بزن کدام است. جواب را بنویس.
  4. بعد از ۴ بار، بینی‌ات را رها کن و ۴ بار دیگر همین کار را با بینی باز انجام بده.
  5. تعداد جواب‌های درست را در جدول بنویس.

نتیجه: معمولاً با بینی گرفته حدس زدن سخت‌تر است و جواب‌های درست کمتر می‌شود. دلیل: مغز برای تشخیص مزهٔ میوه از بوی آن هم کمک می‌گیرد.

حالت جواب‌های درست از ۴
بینی گرفته
بینی باز

💭 آزمایش فکری: تصور کن گاز شهری هیچ بویی نداشت و کسی در آشپزخانه شیر گاز را باز گذاشته بود. نتیجه: هیچ‌کس نمی‌فهمید و خطر بزرگی پیش می‌آمد. برای همین به گاز بوی تند می‌دهند تا بینی ما مثل یک زنگ خطر کار کند.

🧠 ترفند: برای بو کردن یک چیز آشنا، آن را جلوی صورتت نگیر. با دست از روی آن به‌طرف بینی‌ات باد بزن. دلیل: باد دست چند ذرّهٔ بودار را به بینی می‌رساند؛ همین چند ذرّه برای حس کردن بو کافی است، ولی آن‌قدر زیاد نیست که اذیتت کند. شرط: این کار فقط برای غذاها و گیاهان آشناست؛ مادّهٔ ناشناخته را حتی با باد زدن هم بو نکن.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط بوی غذاها و گیاهان خوشبو را بو کن، مثل نعنا، لیمو و سرکه، و آن‌ها را دور از صورتت نگه دار. با دست کمی باد بزن تا بوی آن‌ها به بینی‌ات برسد. هرگز نفس عمیقی از ظرف مواد شوینده، رنگ، بنزین یا داروها نکش و مادّهٔ ناشناخته را بو نکن. اگر بوی گاز حس کردی، به بزرگ‌ترها بگو، کلید برق را نزن و از خانه بیرون برو. هرگز با کبریت یا فندک دنبال نشت گاز نگرد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱بو چگونه به بینی ما می‌رسد؟
۲مسیر یک بو را از غذا تا مغز مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳هر مورد را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴چرا برای بو کردن گل آن را نزدیک بینی می‌بریم؟
۵بوی تند گاز در خانه چه کاری برای ما می‌کند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

ذرّه‌های بودار یک لیمو را در اتاق به‌ترتیب نوشته و بگو چه بخشی از بدن آن‌ها را دریافت می‌کند.

چرا ذرّه‌های بودار را نمی‌توانیم با چشم ببینیم، ولی بو را حس می‌کنیم؟

فرزاد سرما خورده است و می‌گوید غذایش مزه ندارد. توضیح بده چرا.

بو در حفظ سلامت ما چه نقشی دارد؟ دو مثال بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبو یک چیز نامرئی است و نیازی به رسیدن ذرّه‌ای به بینی نیست.

بدون رسیدن ذرّه‌های بودار به بالای بینی، هیچ بویی حس نمی‌شود. وقتی بینی‌ات را می‌گیری، بو را حس نمی‌کنی.

درستذرّه‌های بسیار ریز بودار همراه هوا به بینی می‌رسند و سلّول‌های گیرندهٔ بو آن‌ها را دریافت می‌کنند.

اشتباهبرای شناختن یک مادّهٔ ناشناخته باید آن را نزدیک بینی ببرم و عمیق نفس بکشم.

ذرّه‌های بعضی مواد، مثل شوینده‌ها و رنگ‌ها، به بینی و ریه آسیب می‌زنند.

درستفقط بوی غذاها و گیاهان خوشبو را، با کمی باد زدن و از فاصله، بو کنیم.

اشتباهطعم غذا فقط با زبان فهمیده می‌شود.

بو هم به تشخیص غذا کمک می‌کند. وقتی بینی‌ات گرفته است، غذا کم‌مزه می‌شود.

درستزبان و بینی با هم به تشخیص غذا کمک می‌کنند.

فراتر از کتاببینی ماشین‌ها و سگ‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

سگ‌ها بینی بسیار حساسی دارند و مأموران از آن‌ها برای پیدا کردن چیزها استفاده می‌کنند. دانشمندان هم حسگرهایی ساخته‌اند که ذرّه‌های بعضی گازها را در هوا پیدا می‌کنند. به این حسگرها گاهی «بینی الکترونیکی» می‌گویند. در کارخانه‌ها و ساختمان‌ها از آن‌ها برای پیدا کردن نشت گاز یا دود استفاده می‌شود. یک ربات هم با کمک حسگر گاز می‌تواند یک مکان خطرناک را برای آدم‌ها بررسی کند. برنامه‌های هوش مصنوعی از عددهای حسگر یاد می‌گیرند چه بویی خطر دارد. اما حسگر هم ذرّه‌های بودار را مثل بینی تو دریافت می‌کند و عددی می‌دهد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳لمس کردن

این درس: صفحه‌های ۵۹ تا ۶۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. گیرندهٔ نور در چشم چیست؟

۲. سلّول‌های گیرندهٔ بو کجای بدن‌اند؟

جواب: ۱. شبکیه، که سلّول‌های ویژه‌ای برای دریافت نور دارد. ۲. در بالای بینی.

پوست چه کار می‌کند؟#

شبی سرد از بیرون وارد خانه می‌شوی و دست‌هایت یخ زده‌اند. اولین چیزی که حس می‌کنی چیست؟ سرما. آب گرم دست‌هایت را می‌شویی و گرمایش را حس می‌کنی. چیزی را که لمس می‌کنی هم می‌فهمی نرم است یا زبر. این‌ها کار پوست است.

پوست تمام بدن را می‌پوشاند. از ما در برابر میکروب‌ها، سرما و گرما محافظت می‌کند.

قبل از ادامه، حدس بزن: همهٔ جاهای پوست به یک اندازه لمس را حس می‌کنند، یا بعضی جاها حساس‌ترند؟

جواب: بعضی جاها حساس‌ترند. در پوست گیرنده‌های گوناگونی هست که سرما، گرما و لمس را حس می‌کنند و پیام را به مغز می‌فرستند. هر جا که تعداد گیرنده‌ها بیشتر باشد، آن‌جا حساس‌تر است.

بخش پوست کارش
لایهٔ سلّول‌های مرده بالاترین لایه است و از ما محافظت می‌کند
غدّهٔ چربی چربی می‌سازد و پوست را چرب می‌کند
غدّهٔ عرق عرق می‌سازد و پوست را مرطوب می‌کند
گیرنده‌های پوست سرما، گرما و لمس را حس می‌کنند و پیام را به مغز می‌فرستند

نوک انگشت‌ها گیرندهٔ زیادی دارد و حساس است. پشت دست گیرندهٔ کمتری دارد و حساسیتش کمتر است. افراد نابینا برای خواندن خط بریل از نوک انگشت‌هایشان استفاده می‌کنند، چون این‌جا بسیار حساس است.

مثال ۱. حشره‌ای روی بازویت می‌نشیند و بی‌آنکه نگاه کنی می‌فهمی. چرا؟

  1. حشره گیرنده‌های لمس پوست بازو را تحریک می‌کند.
  2. گیرنده‌ها پیام را به مغز می‌فرستند.
  3. مغز پیام را می‌گیرد.
  4. تو حس می‌کنی چیزی روی بازویت است.

مثال ۲. در یک آزمایش، دانش‌آموزی با چشم بسته از ۶ بار، روی نوک انگشت ۵ تا و پشت دست ۳ تا را درست تشخیص داد. نوک انگشت چند پاسخ درست بیشتر داشت؟

  1. اول تخمین بزن: حدود ۲.
  2. ⁦۵ − ۳ = ۲⁩.
  3. با حدسمان می‌خواند؟ بله. نوک انگشت ۲ پاسخ درست بیشتر داشت و این نشان می‌دهد آن‌جا حساس‌تر است.

🧪 آزمایش در خانه: دست سرد، دست گرم، یک آب.

وسیله‌ها: سه ظرف تمیز که فقط آب در آن‌ها بوده، آب سردِ شیر آب، آب ولرم (مثل آب حمام)، آب هم‌دمای اتاق، یک ساعت یا گوشی برای شمردن دقیقه، یک بزرگ‌تر.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر یک دستت در آب سرد و دست دیگرت در آب گرم باشد و بعد هر دو را در آب اتاق بگذاری، هر دو دست یک‌جور حس می‌کنند؟

  1. بزرگ‌تر ظرف اول را با آب سردِ شیر آب و ظرف دوم را با آب ولرم پر کند. آب را بزرگ‌تر امتحان می‌کند؛ نباید داغ باشد. ظرف سوم آب هم‌دمای اتاق دارد.
  2. دست چپت را یک دقیقه در آب سرد و دست راستت را یک دقیقه در آب ولرم بگذار.
  3. هر دو دستت را همزمان در آب اتاق بگذار.
  4. بنویس هر دست چه حسی دارد.

نتیجه: دستی که از آب سرد آمده است، آب اتاق را گرم‌تر حس می‌کند و دستی که از آب ولرم آمده، آن را خنک‌تر. دلیل: آب هر دو دست یکی است، ولی گیرنده‌ها فقط گرما یا سرمای واقعی را نمی‌گویند؛ آن‌ها تغییر نسبت به حالت قبلی را هم به مغز خبر می‌دهند.

🧪 آزمایش در خانه: نوک انگشت یا پشت دست؟

وسیله‌ها: سه تکه پارچهٔ تمیز با زبری متفاوت (مثلاً نرم، کمی زبر، خیلی زبر)، یک بزرگ‌تر، کاغذ و مداد.

قبل از آزمایش حدس بزن: با چشم بسته از ۶ بار چند بار پارچه را درست تشخیص می‌دهی: با نوک انگشت و با پشت دست؟

  1. چشم‌هایت را ببند. بزرگ‌تر یکی از پارچه‌ها را به ترتیبی که تو نمی‌دانی روی نوک انگشت تو بگذارد.
  2. بگو کدام پارچه است. بزرگ‌تر جواب درست یا نادرست را در جدول بنویسد. این کار را ۶ بار انجام دهید.
  3. همین کار را با پشت دستت ۶ بار تکرار کنید.
  4. جواب‌های درست را شمار.

نتیجه: معمولاً با نوک انگشت جواب‌های درست بیشتر است. دلیل: نوک انگشت گیرندهٔ لمس بیشتری دارد.

جای لمس جواب‌های درست از ۶
نوک انگشت
پشت دست

💭 آزمایش فکری: تصور کن پوستت گیرندهٔ گرما نداشت و یک قابلمهٔ داغ را برمی‌داشتی. دستت می‌سوخت، ولی خودت نمی‌فهمیدی تا بعد از آسیب. نتیجه: گیرنده‌های پوست مثل نگهبانی هستند که پیش از آسیب‌دیدن به مغز خبر می‌دهند.

🧠 ترفند: دمای آب حمام را با دستی امتحان نکن که تازه در آب گرم بوده است؛ بهتر است یک بزرگ‌تر با مچ یا آرنج امتحان کند. دلیل: دستی که در آب گرم بوده، آب داغ را کمتر داغ حس می‌کند، چون گیرنده‌ها تغییر نسبت به حالت قبلی را خبر می‌دهند. شرط: این روش فقط برای «خیلی داغ است یا نه» خوب است؛ برای اندازهٔ دقیق دما، دماسنج لازم است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: در آزمایش با آب، هرگز آب داغ نگذار. بزرگ‌تر با آرنج یا دستش دمای آب را امتحان کند. هیچ چیز نوک‌تیز را روی پوست خودت یا دیگران فشار نده. پارچه‌ها تمیز باشند. برای مراقبت از پوست، دست‌هایت را بشوی و از تابش مستقیم خورشید در ظهر دوری کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱دربارهٔ حساسیت جاهای مختلف پوست کدام درست است؟
۲هر بخش پوست را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳دستی را که از آب سرد درآمده در آب هم‌دمای اتاق می‌گذاری. آب را چگونه حس می‌کند؟
۴مراحل حس کردن لمس یک پر را روی دست مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۵افراد نابینا برای خواندن خط بریل چرا از نوک انگشت استفاده می‌کنند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

چرا پوست ما فقط یک پوشش ساده نیست؟ دو کار پوست را بنویس.

در آزمایش لمس، دانش‌آموزی با نوک انگشت ۴ جواب درست و با پشت دست ۱ جواب درست از ۶ داد. کدام جا حساس‌تر است و تفاوت چند جواب است؟

چرا یک بزرگ‌تر قبل از آزمایش آب، دمای آب را امتحان می‌کند؟

یک پر از پشت به گردنت می‌خورد. بنویس چه راهی تا حس شدن می‌رود.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمهٔ جاهای پوست به یک اندازه حساس‌اند.

تعداد گیرنده‌ها در همهٔ جاها یکی نیست. با آزمایش پارچه می‌بینی نوک انگشت بهتر تشخیص می‌دهد.

درستهر جا که گیرندهٔ بیشتری دارد، حساس‌تر است.

اشتباهپوست فقط بدن را می‌پوشاند و کار دیگری ندارد.

پوست از بدن محافظت می‌کند و گیرنده‌هایش سرما، گرما و لمس را به مغز خبر می‌دهند.

درستپوست هم محافظ است، هم گیرنده دارد.

اشتباهگیرنده‌های پوست مثل دماسنج دمای واقعی را می‌گویند.

دستی که از آب سرد درآمده، آب اتاق را گرم حس می‌کند؛ پس حس گیرنده‌ها به حالت قبلی هم بستگی دارد.

درستبرای اندازه‌گیری دقیق دما دماسنج لازم است.

فراتر از کتابپوست رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان برای ربات‌ها و دست‌های مصنوعی «پوست» می‌سازند. این پوست‌ها حسگرهای لمسی دارند که فشار و تماس را اندازه می‌گیرند، مثل گیرنده‌های پوست تو. یک ربات با این حسگرها می‌تواند فرق بین گرفتن یک تخم‌مرغ و یک گوجه‌فرنگی را حس کند و آن‌ها را بی‌آنکه خراب شوند بردارد. بعضی دست‌های مصنوعی برای افرادی که دست از دست داده‌اند هم حسگر لمسی دارند. برنامه‌های هوش مصنوعی از عددهای این حسگرها یاد می‌گیرند چقدر فشار لازم است. اما حسگر ساختهٔ انسان هنوز به اندازهٔ پوست تو دقیق نیست.

ادامه در یادستان:دکمه فشاری (Pushbutton) و رازِ پایه‌ی شناور

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

پرسش‌های رایج

آیا شیرینی را فقط با نوک زبان حس می‌کنیم؟

نه. مزه‌ها را تقریباً در همهٔ جاهای زبان می‌توان حس کرد. می‌توانی خودت با یک قطره شکرآب و کمک یک بزرگ‌تر امتحان کنی.

چرا وقتی سرما می‌خورم غذا مزه ندارد؟

بوی غذا به تشخیص مزه کمک می‌کند. وقتی بینی گرفته است، ذرّه‌های بودار به بالای بینی نمی‌رسند و غذا کم‌مزه به نظر می‌آید.

می‌توانم برای فهمیدن یک مادّه آن را بو کنم؟

فقط غذاها و گیاهان خوشبوی آشنا را، از فاصله و با کمی باد زدن. هرگز مادّهٔ ناشناخته، شوینده، رنگ یا بنزین را بو نکن.

چرا نوک انگشت‌ها حساس‌ترند؟

چون در نوک انگشت‌ها گیرنده‌های لمس بیشتری هست. به همین دلیل نابینایان خط بریل را با نوک انگشت می‌خوانند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر می‌کند، فصل ۳، رنگین‌کمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۸، کارها آسان می‌شود (۱)، فصل ۹، کارها آسان می‌شود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ