درس ۱از خاک تا ریشه
این درس: صفحههای ۱۰۰ تا ۱۰۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. ریشه چه کاری برای گیاه میکند؟
۲. در درس «بکارید و بخورید» دیدی گیاه از خاک چه چیزی میگیرد؟
جواب: ۱. آب و مواد مورد نیاز را از خاک میگیرد و گیاه را نگه میدارد. ۲. مواد غذایی محلول در آب خاک را؛ نه خود خاک را.
از خاک تا ریشه#
باغبان یک پارک نزدیک مدرسه هر روز به گیاهان آب میدهد. گیاهان این پارک سرسبزند، چون نور، آب، هوا و خاک مناسب دارند. اما آب و مواد خاک چطور وارد گیاه میشوند؟ گیاه که دهان ندارد؛ پس از کجا؟
قبل از ادامه، حدس بزن: آب را گیاه از کجا میگیرد: از برگها، از ساقه یا از ریشه؟
جواب: از ریشه. وقتی دانهای را در خاک میکاری، اولین قسمتی که از آن بیرون میآید، ریشه است. ریشه کمکم بزرگ میشود و آب و مواد مورد نیاز گیاه را از خاک میگیرد و وارد گیاه میکند.
ریشه چطور این کار را میکند؟ اگر ریشهٔ یک جوانه را با ذرّهبین نگاه کنی، روی آن پرزهای نازکی میبینی. به این پرزها تار کشنده میگویند. روی ریشهٔ همهٔ گیاهان تار کشنده وجود دارد. تارها آب و مواد محلول در خاک را میگیرند و در اختیار گیاه میگذارند.
اگر تارهای کشنده آسیب ببینند، گیاه نمیتواند آب و مواد محلول مورد نیازش را از خاک بگیرد. در نتیجه رشدش کم یا متوقف میشود. برای همین، وقتی میخواهی گلدان گیاهی را عوض کنی، ریشه را همراه خاک اطرافش جابهجا میکنی تا تارها نشکنند.
| بخش | کار |
|---|---|
| ریشه | آب و مواد را از خاک میگیرد |
| تار کشنده | پرزهای نازک ریشه که آب و مواد محلول را جذب میکنند |
| آب و مواد محلول | از خاک وارد گیاه میشوند |
مثال ۱. یک ریشه ۵ سانتیمتر طول دارد و تارهای کشنده فقط روی ۱ سانتیمتر آناند. اول تخمین بزن: چند سانتیمتر از ریشه بدون تار است؟
- طول کل ۵ cm.
- بخش تاردار ۱ cm.
- ۵ − ۱ = ۴. چهار سانتیمتر بدون تار است. با حدسمان میخواند؟ بله. تارها فقط روی بخشی از ریشه، کمی بالاتر از نوک آن، هستند؛ خودِ نوک تار ندارد.
مثال ۲. باغبانی نهالی را از خاک بیرون میآورد و خاک اطراف ریشه را کاملاً میتکاند. چرا نهال بعد از کاشتن دوباره رشدش کند میشود؟
- با تکاندن خاک، تارهای کشنده میشکنند.
- بدون تار، ریشه نمیتواند آب و مواد را خوب بگیرد.
- پس رشد نهال کم میشود.
🧠 ترفند: برای دیدن تارهای کشنده، دانه را روی پنبه یا دستمال خیس سبز کن، نه در خاک. دلیل: وقتی جوانه را از خاک بیرون میکشی، بیشتر تارهای نازک میشکنند یا لای خاک میمانند؛ روی پنبه، تارها سالم و جلوی چشماند. شرط: پنبه باید همیشه نمدار بماند؛ اگر خشک شود، تارها چروک میشوند و دیگر دیده نمیشوند.
🧪 آزمایش در خانه: تارهای کشنده را ببین.
وسیلهها: یک بشقاب کوچک، چند پد پنبهای (یا کمی پنبه)، یک لیوان پلاستیکی شفاف که فقط آب در آن بوده است، ۱۰ دانهٔ ترب یا شاهی، آب، ذرّهبین، خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: ریشهای که تازه از دانه درآمده با ذرّهبین چه شکلی دارد؟ پرزها از نوک ریشه شروع میشوند یا از جای دانه؟
- پد پنبهای را روی بشقاب بگذار و کمی خیس کن. دانهها را با فاصله روی آن بپاش.
- لیوان را وارونه روی بشقاب بگذار تا مثل یک گلخانهٔ کوچک رطوبت را نگه دارد.
- بشقاب را روی میز کنار پنجره بگذار و هر روز ببین پد خشک نشده باشد.
- بعد از ۳ تا ۴ روز ریشهها را با ذرّهبین نگاه کن و شکل بکش.
- طول یک ریشه و طول قسمتی را که پرز دارد بر حسب mm بنویس.
- دانهها را نخور و دستهایت را بشوی.
نتیجه: ریشه پرزهای نازک و سفید دارد. اینها تارهای کشندهاند. خودِ نوک ریشه صاف و بیپرز است؛ پرزها کمی بالاتر از نوک شروع میشوند و در ریشهٔ جوان تا نزدیک دانه ادامه دارند. دلیل: تارها سطح تماس ریشه با آب را زیاد میکنند و آب و مواد محلول را میگیرند.
💭 آزمایش فکری: تصور کن تارهای کشنده را از ریشهٔ یک گیاه با دقت برداریم. گیاه همچنان در خاک مرطوب است. چه میشود؟ ریشه دیگر نمیتواند آب را خوب بگیرد و رشد گیاه کم یا متوقف میشود. نتیجه: تارها لازماند و باید مراقبشان بود.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: بشقاب را روی میز بگذار، نه روی لبهٔ پنجره. دانهها و جوانههای آزمایش را نخور. پرزهای سفید و یکدستی که دور خودِ ریشهاند تار کشندهاند؛ ولی پوشش پنبهمانندی که روی پنبه و دانهها پخش شود یا بوی بد بدهد کپک است: دست نزن و آن را به یک بزرگتر بده تا دور بریزد. بعد از کار دستهایت را با آب و صابون بشوی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
ریشهای ۸ cm است و تار روی ۳ cm دارد. چند سانتیمتر بدون تار است؟
دوستت میگوید ریشه فقط گیاه را در خاک نگه میدارد. چه جوابی میدهی؟
نهالی را از خاک بیرون آوردهای. چه کار کنی که تارهای کشنده آسیب نبینند؟
در آزمایش دانهها، چرا پد پنبهای باید خیس بماند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهریشه فقط گیاه را نگه میدارد.
ریشه آب و مواد خاک را هم میگیرد.
درستریشه با تارهای کشنده آب و مواد محلول را جذب میکند.
اشتباهگیاه آب را فقط از برگها میگیرد.
آب را از راه ریشه میگیرد.
درستریشه آب را از خاک میگیرد.
اشتباههر ریشهای که خاک اطرافش را بتکانیم باز هم خوب رشد میکند.
تکاندن خاک ممکن است تارها را بشکند.
درستریشه را با خاک جابهجا میکنیم.
فراتر از کتابریشههای رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مهندسان بعضی رباتهای کوچک را از ریشهٔ گیاهان الهام گرفته میسازند. ریشهها در خاک راه باز میکنند و بهسوی آب میروند. رباتهای ریشهمانند هم میتوانند در خاک فرو بروند و رطوبت را اندازه بگیرند. حسگرهای رطوبت در مزرعه، مثل تارهای کشنده، آب را «حس» میکنند و به برنامه خبر میدهند که گیاه تشنه است. هوش مصنوعی از این عددها یاد میگیرد که چه وقت آبیاری لازم است.
درس ۲از ریشه تا ساقه
این درس: صفحهٔ ۱۰۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. آب و مواد خاک از کجا وارد ریشه میشوند؟
۲. برگ، ساقه و ریشه کدام بالا و کدام پاییناند؟
جواب: ۱. از تارهای کشنده. ۲. برگ بالاست، ساقه وسط و ریشه در خاک پایین.
از ریشه تا ساقه#
آب از تارهای کشنده وارد ریشه شد. اما گلدان بالای میز است و برگها دور از ریشهاند. آب و مواد چگونه به ساقه و برگ میرسند؟
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر ساقهٔ یک گیاه را در آب رنگی بگذاری، بعد از چند ساعت رنگ فقط در ساقه میماند یا به برگها هم میرسد؟
جواب: به برگها هم میرسد. در ساقه لولههای باریکی به نام آوند هست. آوندها آب و مواد را از ریشه به ساقه و بقیهٔ قسمتهای گیاه میبرند. در برگ، این لولهها رگبرگ را میسازند. برای همین رگهای برگ را میتوانی ببینی.
| بخش | کار |
|---|---|
| ریشه | آب و مواد را میگیرد |
| آوند | لولهٔ باریکی که آب و مواد را بالا میبرد |
| رگبرگ | آوندهای درون برگ |
مثال ۱. در آزمایشی، آب رنگی در یک ساقه ۲ سانتیمتر بعد از ۱ ساعت بالا رفته و بعد از ۴ ساعت ۹ سانتیمتر. اول تخمین بزن: در این ۳ ساعت چند سانتیمتر بیشتر بالا رفته؟
- بعد از ۱ ساعت: ۲ cm.
- بعد از ۴ ساعت: ۹ cm.
- ۹ − ۲ = ۷. در سه ساعت ۷ cm بیشتر بالا رفته است. (این اعداد نمونهاند.)
مثال ۲. گل سفیدی یک شب در آب آبیرنگ بوده است. صبح روی گلبرگهایش رگههای ریز آبی دیده میشود. این رگهها چه هستند؟
- آب آبی از ته ساقه وارد آوندها شده است.
- آوندها آب را تا گلبرگها بالا بردهاند.
- رگههای آبی همان آوندهای ریز گلبرگاند که آب رنگی به آنها رسیده است.
🧠 ترفند: برای دیدن رگبرگها، برگ نازکی را جلوی پنجرهٔ روشن بگیر و از پشت به آن نگاه کن. رگبرگها مثل خطهای شاخهشاخه دیده میشوند. دلیل: رگبرگها از بقیهٔ برگ ضخیمترند و نور را جور دیگری رد میکنند. شرط: برگ باید نازک باشد؛ و آن را رو به آسمان روشن بگیر، هرگز رو به خورشید.
🧪 آزمایش در خانه: کرفسِ رنگی.
وسیلهها: یک ساقهٔ کرفس برگدار که ته آن را فروشنده بریده است (اگر خشک بود، یک بزرگتر یک برش تازه بزند)، یک لیوان تمیز که فقط آب در آن بوده است، آب، رنگ خوراکی (آبی یا قرمز، با اجازهٔ یک بزرگتر)، خطکش، یک سینی برای جلوگیری از لک شدن.
قبل از آزمایش حدس بزن: بعد از چند ساعت رنگ به کجای کرفس میرسد؟ بالا میرود یا فقط پایین میماند؟
- لیوان را روی سینی بگذار و نصفش را از آب پر کن. چند قطره رنگ خوراکی در آن بریز و هم بزن.
- ساقهٔ کرفس را در لیوان بگذار.
- بعد از ۱ ساعت، ۴ ساعت و فردا صبح، ارتفاعی را که رنگ در ساقه رسیده با خطکش بر حسب cm بنویس.
- برگهای کرفس را نگاه کن. رگبرگها چه رنگی شدهاند؟
- کرفس رنگی را نخور. بعد از کار دستهایت را بشوی.
نتیجه: رنگ در ساقه بالا میرود و رگبرگها رنگی میشوند. اگر ساقه را از وسط برش بزنند (کار یک بزرگتر)، نقطههای رنگی کوچکی میبینی. دلیل: آب رنگی در آوندها بالا رفته است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن آوندها بسته باشند. آب به ریشه رسیده، اما راهی برای بالا رفتن نیست. برگها چه میشوند؟ پژمرده. نتیجه: آوندها آب و مواد را به همهٔ بخشها میرسانند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: رنگ خوراکی را فقط با اجازهٔ یک بزرگتر بردار و لیوان را روی سینی بگذار تا لباس و میز لک نشود. بریدن ساقه کار یک بزرگتر است. کرفس رنگی را نخور و بعد از کار دستهایت را با آب و صابون بشوی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
رنگ در ساقهٔ کرفس بعد از ۳ ساعت ۶ cm و بعد از ۷ ساعت ۱۴ cm بالا رفته. تفاوت چقدر است؟
چرا رگبرگهای کرفس بعد از آزمایش رنگی دیده میشوند؟
گیاهی ساقهاش شکسته و برگهایش پژمردهاند. چرا؟
اگر ساقهٔ کرفسی را که در آب رنگی بوده از عرض ببُرند، چرا رنگ بهصورت چند نقطهٔ جدا دیده میشود، نه در همهٔ برش؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهآب از برگها پایین میرود تا به ریشه برسد.
آوندها آب را از ریشه به بالا میبرند.
درستمسیر آب از ریشه به ساقه و برگ است.
اشتباهآوند یعنی ریشه.
آوند لولهٔ باریک درون ساقه است.
درستآوند آب را در ساقه بالا میبرد.
اشتباهرگبرگ فقط برای زیبایی است.
رگبرگ آوند است و آب را به برگ میرساند.
درسترگبرگ مسیر رسیدن آب به برگ است.
فراتر از کتابلولههای گیاه و لولههای رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
آوندهای گیاه مثل لولههای باریکی هستند که آب را بالا میبرند. بعضی درختها آب را تا دهها متر بالا میرسانند. مهندسان وقتی میخواهند مایع را در یک دستگاه کوچک جابهجا کنند، گاهی لولههای بسیار نازک میسازند که شبیه آوندهای گیاهاند. در آبیاری قطرهای هم لولههای باریک آب را درست کنار ریشه میرسانند تا آب هدر نرود. برنامههای هوش مصنوعی از عکس گیاه میفهمند آب به برگها رسیده است یا نه. همهٔ اینها از یک ایده میآیند: آب از مسیر درست باید برسد.
درس ۳راه ورود هوا به گیاه
این درس: صفحههای ۱۰۳ تا ۱۰۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. گیاه هم مثل همهٔ جانداران به چه چیزی برای تنفس نیاز دارد؟
۲. آوندها آب را به کجا میبرند؟
جواب: ۱. به هوا. ۲. از ریشه به ساقه و برگها.
راه ورود هوا به گیاه#
ما هوا را از راه بینی وارد ششهایمان میکنیم. اما گیاه نه بینی دارد و نه شش. پس هوا از کدام راه وارد گیاه میشود؟
قبل از ادامه، حدس بزن: روی برگ یک گیاه سوراخهایی هست؟ اگر هست، چقدر بزرگاند؟
جواب: بله، ولی بسیار ریزند و با چشم دیده نمیشوند. روی رو و پشت برگ، سوراخهای ریزی وجود دارد که هوا از آنها وارد گیاه میشود. به این سوراخهای ریز روزنه میگویند. روی هر دو رو روزنه هست، ولی در بیشتر گیاهان بیشترِ روزنهها پشت برگاند.
گیاهان هم مثل جانداران دیگر به اکسیژن نیاز دارند و تنفس میکنند. آنها اکسیژن مورد نیاز خود را از راه روزنهها دریافت میکنند و کربندیاکسید را دفع میکنند.
| چه میشود | |
|---|---|
| روزنه | سوراخ ریز روی رو و پشت برگ؛ در بیشتر گیاهان بیشترشان پشت برگ |
| اکسیژن | برای تنفس از راه روزنه وارد گیاه میشود |
| کربندیاکسید | از راه روزنه دفع میشود |
اگر روزنهها بسته شوند، هوا به برگ نمیرسد و برگ پژمرده میشود.
مثال ۱. کدام برگ بلندتر است؟ برگ الف ۱۴ و برگ ب ۹ سانتیمتر است. اول تخمین بزن: تفاوت چقدر است؟
- بزرگتر ۱۴ و کوچکتر ۹.
- ۱۴ − ۹ = ۵.
- تفاوت ۵ سانتیمتر است.
مثال ۲. چرا گیاه هم مثل ما به هوا نیاز دارد، ولی با بینی نفس نمیکشد؟
- گیاه تنفس میکند و اکسیژن لازم دارد.
- گیاه بینی ندارد.
- هوا از روزنههای برگ وارد میشود.
🧠 ترفند: سه واژه را با «راه» به یاد بسپار: تار کشنده = راه ورود آب به ریشه، آوند = راه آب از ریشه تا برگ، روزنه = راه ورود هوا به برگ. دلیل: هر سه راهاند، ولی هر کدام برای یک چیز و در یک جای گیاه. شرط: این فقط برای یادآوری است؛ ریشه هم از هوای لای خاک هوا میگیرد، پس روزنه را «تنها راه هوا» نخوان.
🧪 آزمایش در خانه: برگ را از نزدیک ببین.
وسیلهها: یک برگ از گیاه خانگی یا باغچه (مثلاً شمعدانی)، ذرّهبین، کاغذ، مداد، خطکش.
قبل از آزمایش حدس بزن: روی و پشتِ برگ با هم فرق دارند؟ رگها در کدام طرف بیشتر دیده میشوند؟
- برگ را آرام بچین یا برگی را که افتاده بردار. طولش را بر حسب cm بنویس.
- رو و پشت را با ذرّهبین نگاه کن. رنگ، پرز و رگها را بنویس.
- شکل بکش و رگ اصلی و رگهای فرعی را نشان بده.
- بعد دستهایت را بشوی.
نتیجه: رگها در پشت برگ برجستهترند و پشت برگ معمولاً کمرنگتر است. روزنهها را نمیبینی چون بسیار ریزند. دلیل: روزنهها فقط با میکروسکوپ دیده میشوند.
🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم پوستهٔ بسیار نازک و شفافی را از پشت یک برگ جدا میکند، آن را روی تیغهٔ شیشهای میکروسکوپ میگذارد و به دانشآموزان نشان میدهد. زیر میکروسکوپ، روزنهها مثل دهانههای ریزی دیده میشوند که هر کدام بین دو لبهٔ لوبیاییشکل است. اگر معلم پوستهٔ روی همان برگ را هم نشان دهد، در بیشتر گیاهان روزنههای کمتری در آن دیده میشود. تیغههای شیشهای نازکاند و میشکنند؛ برای همین این کار فقط در آزمایشگاه و با معلم انجام میشود.
💭 آزمایش فکری: تصور کن پشت یک برگ لوبیا را با لایهٔ نازکی روغن بپوشانند و روی برگ دیگری از همان گیاه را. روغن روزنههای زیرش را میبندد. کدام برگ زودتر آسیب میبیند؟ برگی که پشتش پوشیده شده. چند روز بعد کمکم زرد و پژمرده میشود، ولی برگی که فقط رویش پوشیده شده بیشتر وقتها سالمتر میماند. دلیل: در بیشتر گیاهان بیشترِ روزنهها پشت برگاند و با بستن آنها راه هوا تقریباً بسته میشود. نتیجه: روزنهها راه ورود هوا به گیاهاند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط برگ گیاهی را که میشناسی بچین، آن هم با اجازهٔ یک بزرگتر؛ شیرهٔ بعضی گیاهان پوست را آزار میدهد. برگ را به دهان و چشمت نزدیک نکن و بعد از کار دستهایت را با آب و صابون بشوی.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
سه برگ ۱۲، ۱۰ و ۱۴ سانتیمتر دارند. بلندترین چند سانتیمتر بیشتر از کوتاهترین است؟
گیاهان گاز کربندیاکسید را از کجا دفع میکنند؟
چرا نمیتوانی روزنه را با ذرّهبین ببینی؟
چرا میگوییم گیاه هم مثل ما تنفس میکند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهگیاه نفس نمیکشد.
گیاه هم مثل جانداران به اکسیژن نیاز دارد و تنفس میکند.
درستگیاه از راه روزنه تنفس میکند.
اشتباهروزنهها را میتوان با چشم دید.
روزنهها بسیار ریزند.
درستبا میکروسکوپ دیده میشوند.
اشتباههوا از راه آوندها وارد برگ میشود.
آوندها لولههای آب و مواد محلولاند؛ هوا از سوراخهای ریز برگ وارد میشود.
درستهوا از روزنهها وارد برگ میشود و آوندها آب را میآورند.
فراتر از کتابروزنه و حسگرهای گیاهیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دانشمندان برای بررسی سلامت گیاه، روزنهها را با میکروسکوپ میشمارند و عکس میگیرند. امروز برنامههای هوش مصنوعی میتوانند روزنهها را در عکسها پیدا و بشمارند، کاری که پیشتر ساعتها طول میکشید. در گلخانهها حسگرها کربندیاکسید و رطوبت را اندازه میگیرند. آنها به برنامه خبر میدهند که هوای گلخانه برای گیاه مناسب است یا نه. تو هم میتوانی با برگ و ذرّهبین شروع به مشاهده کنی.
آزمون فصل ۱۲
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
گیاه آب را از کجا میگیرد؟
از خاک و با تارهای کشندهٔ ریشه.
آوند چیست؟
لولهای باریک در ساقه که آب و مواد را از ریشه به ساقه و برگ میبرد.
گیاه چطور نفس میکشد؟
از راه سوراخهای ریز برگ که روزنه نام دارند: اکسیژن میگیرد و کربندیاکسید را دفع میکند.
چرا روزنه را نمیبینم؟
چون بسیار ریز است؛ فقط با میکروسکوپ دیده میشود.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر میکند، فصل ۳، رنگینکمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان میشود (۱)، فصل ۹، کارها آسان میشود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید
