آموزش علوم پنجم دبستان · فصل ۳

رنگین‌کمان، به زبان ساده

منشور شیشه‌ای که نور سفید را به نواری رنگی تجزیه می‌کند، ذرّه‌بین روی برگ و قطرهٔ آب روی برگ کنار لیوان آب

نور سفید از چند رنگ ساخته شده است. می‌بینی چطور رنگین‌کمان درست می‌شود، ذرّه‌بین نور را کجا جمع می‌کند و عدسی‌ها در چه وسیله‌هایی هستند.

صفحه‌های ۱۷ تا ۲۴ کتاب۳ درس۲۸ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • توضیح دهی رنگین‌کمان چگونه با نور خورشید و ذرّه‌های آب ساخته می‌شود
  • بگویی ذرّه‌بین چه شکلی دارد و نور را چگونه کج و در کانون جمع می‌کند
  • فاصلهٔ کانون تا عدسیِ یک ذرّه‌بین را با خط‌کش اندازه بگیری
  • چند وسیلهٔ عدسی‌دار و کارشان را نام ببری

پیش‌نیاز: این‌که نور در خط راست می‌رود و خورشید و لامپ منبع نورند (از علوم کلاس‌های پایین‌تر)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم پنجم دبستان کدام درس است؟

درس ۱رنگین‌کمان

این درس: صفحه‌های ۱۸ تا ۱۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. خورشید، لامپ و چراغ‌قوه چه چیزی مشترک دارند؟

۲. چرا پشت یک دیوار سایه می‌افتد؟

جواب: ۱. هر سه نور تولید می‌کنند. ۲. چون نور در خط راست می‌رود و از دیوار مات نمی‌گذرد.

رنگین‌کمان از کجا می‌آید؟#

باران کوتاهی بند آمده است. ابرها کنار می‌روند و خورشید بیرون می‌آید. تو در حیاط ایستاده‌ای و ناگهان یک نوار رنگی بزرگ در آسمان می‌بینی. این رنگ‌ها از کجا آمده‌اند؟

قبل از ادامه، حدس بزن: رنگ‌های رنگین‌کمان از قطره‌های آب می‌آیند، از ابر، یا از خود نور خورشید؟

جواب: از خود نور خورشید. نور خورشید به چشم ما سفید است، ولی در واقع از رنگ‌های گوناگون ساخته شده و این رنگ‌ها با هم مخلوط‌اند. تا وقتی مخلوط‌اند، فقط یک نور سفید می‌بینیم.

بعد از باران، هنوز ذرّه‌های ریز آب در هوا مانده‌اند. نور خورشید وارد هر ذرّه می‌شود و مسیرش کمی کج می‌شود. هر رنگ به اندازهٔ خودش کج می‌شود، پس رنگ‌ها از هم جدا می‌شوند. به این کار می‌گوییم تجزیهٔ نور. آب هیچ رنگی به نور اضافه نمی‌کند. فقط رنگ‌هایی را که از اول در نور بوده‌اند از هم جدا می‌کند.

نور به دیوارهٔ پشتِ ذرّه هم می‌خورد و به همان طرفی که آمده بود برمی‌گردد. برای همین رنگ‌ها به‌طرف کسی می‌آیند که پشتش به خورشید است.

برای دیدن رنگین‌کمان سه چیز لازم است:

چه چیزی چه کاری می‌کند
خورشید نور سفیدِ ساخته‌شده از رنگ‌ها می‌فرستد
ذرّه‌های ریز آب در هوا نور را تجزیه می‌کنند
تو، با پشت به خورشید رنگ‌های جدا شده را می‌بینی

مثال ۱. در یک روز ابریِ بارانی خورشید دیده نمی‌شود. چرا رنگین‌کمان نمی‌بینیم؟

  1. رنگین‌کمان به ذرّه‌های آب نیاز دارد. این‌جا هستند.
  2. رنگین‌کمان به نور خورشید هم نیاز دارد. خورشید پشت ابرها پنهان است و نور کافی به ذرّه‌ها نمی‌رسد.
  3. یکی از دو چیز کم است. پس رنگین‌کمان ساخته نمی‌شود.

مثال ۲. در پارک، فواره‌ای آب را مثل مه ریز می‌پاشد و رنگین‌کمان کوچکی کنار آن پیدا شده است. بدون باران هم می‌شود؟

  1. فواره ذرّه‌های ریز آب را در هوا ساخته است. این همان کار باران است.
  2. خورشید باید پشت سر ما باشد و به مه بتابد.
  3. جواب بله است: رنگین‌کمان به باران نیاز ندارد؛ به ذرّهٔ آب و نور خورشید نیاز دارد.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن رنگین‌کمان به خورشید نگاه نکن؛ سایهٔ سرت را پیدا کن. رنگین‌کمان همیشه مثل کمانی دور سایهٔ سرت است، کمی دورتر از آن. دلیل: سایهٔ سرت درست روبه‌روی خورشید است و ذرّه‌های آب نور را تقریباً به همان طرفی که آمده برمی‌گردانند. شرط: خورشید باید بتابد. اگر خورشید خیلی بالا باشد، مثل ظهر تابستان، کمان پایین‌تر از افق می‌افتد و در آسمان دیده نمی‌شود؛ ولی در مه آب‌پاش باز هم پیدا می‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: رنگین‌کمانِ آب‌پاش.

وسیله‌ها: یک آب‌پاش دستیِ تمیز که فقط آب در آن بوده است (هرگز بطری شوینده)، آب، یک روز آفتابی، حیاط یا بالکن.

قبل از آزمایش حدس بزن: رنگ‌ها در کدام قسمتِ مه پیدا می‌شوند؟ لبهٔ بالایی کمان چه رنگی است؟

  1. طوری بایست که خورشید پشت سرت باشد. سایهٔ سرت را روی زمین پیدا کن. به خورشید نگاه نکن.
  2. آب‌پاش را روی «مه» بگذار و رو به جلو بپاش، طوری که مه بالای سایهٔ سرت پخش شود.
  3. اگر پشت مه یک دیوار یا درخت در سایه باشد، رنگ‌ها بهتر دیده می‌شوند.
  4. شکل رنگ‌ها را بکش. رنگ لبهٔ بالایی و لبهٔ پایینی را بنویس.
  5. چند پاشش کافی است. آب را هدر نده.

نتیجه: کمان رنگی کوچکی در مه، کمی دورتر از سایهٔ سرت، پیدا می‌شود. لبهٔ بیرونی آن قرمز است و لبهٔ درونی‌اش آبی و بنفش. دلیل: نور خورشید از پشت سرت وارد ذرّه‌های آب می‌شود، رنگ‌هایش جدا می‌شوند و از پشت ذرّه‌ها به‌طرف تو برمی‌گردند. اگر خورشید پشت ابر برود، رنگ‌ها ناپدید می‌شوند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن رنگ‌ها در خودِ آب بودند. آن‌وقت یک لیوان آب، یا قطره‌های باران در یک روز ابری، هم باید رنگی دیده شوند. اما آب شفاف و بی‌رنگ است و قطره‌ها فقط وقتی رنگ نشان می‌دهند که نور خورشید به آن‌ها بتابد. نتیجه: رنگ‌ها از آب نیستند؛ از نور خورشید می‌آیند و آب فقط آن‌ها را جدا می‌کند.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم در اتاقی تاریک یک باریکهٔ نازک نور را از یک منشور می‌گذراند. منشور تکه‌ای شیشهٔ شفاف و سه‌گوش است. روی یک صفحهٔ سفید نواری از رنگ‌ها می‌افتد: قرمز در یک سر و بنفش در سر دیگر. در نمایش دیگری، نور خورشید از آبِ یک ظرف می‌گذرد، به آینه‌ای کج در ته ظرف می‌خورد و برمی‌گردد و نوار رنگی روی دیوار می‌افتد. این همان کاری است که قطرهٔ باران می‌کند. دانش‌آموزان فقط تماشا می‌کنند، چون نور برگشته از آینه نباید به چشم کسی بیفتد. این نمایش‌ها نشان می‌دهند نور سفید از رنگ‌ها ساخته شده است.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز به خورشید نگاه نکن، حتی از لابه‌لای ابرها یا از روی آینه. در آزمایش رنگین‌کمان هم پشتت به خورشید باشد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱رنگ‌های رنگین‌کمان از کجا می‌آیند؟
۲مرحله‌های ساخته شدن رنگین‌کمان را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۳در مه فواره می‌خواهی رنگین‌کمان کوچکی ببینی. خورشید کجا باید باشد؟
۴«تجزیهٔ نور» یعنی چه؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک روز بارانی، آسمان کاملاً ابری است و خورشید دیده نمی‌شود. چرا رنگین‌کمان نمی‌بینی؟

دوستت می‌گوید: «آب رنگ‌ها را به نور می‌دهد.» با یک مشاهدهٔ ساده جوابش را بده.

در پارک، فواره‌ای مه ریز می‌سازد. در چه حالتی رنگین‌کمان کوچکی کنار آن می‌بینی؟ شرایط را بنویس.

نقاشی کن: یک پرتو نور سفید به یک قطرهٔ آب می‌رسد. در شکل چه چیزهایی باید باشد؟ نام ببر.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهآب رنگ‌ها را به نور می‌دهد.

اگر آب رنگ می‌داد، منشور بدون آب نباید رنگین‌کمان بسازد. رنگ‌ها از اول در نور هستند.

درستنور سفید از چند رنگ مخلوط ساخته شده و آب رنگ‌ها را از هم جدا می‌کند.

اشتباهبرای رنگین‌کمان حتماً باید باران ببارد.

رنگین‌کمان به ذرّه‌های ریز آب نیاز دارد، نه به باران. مه فواره یا آب‌پاش هم کافی است.

درستذرّه‌های ریز آب در هوا و نور خورشید لازم‌اند.

اشتباهنور خورشید سفید است، پس رنگی در آن نیست.

سفید بودن نور به این دلیل است که رنگ‌ها با هم مخلوط شده‌اند، نه اینکه نباشند.

درستنور سفید از رنگ‌های گوناگون ساخته شده است.

فراتر از کتابنور ستاره‌ها و رنگ‌ها در رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان نور ستاره‌ها را هم با دستگاهی شبیه منشور به رنگ‌ها تجزیه می‌کنند. هر ستاره الگوی رنگی مخصوص خودش را دارد و از روی آن می‌توان فهمید با چه چیزی ساخته شده است. این کار یکی از روش‌های شناخت ستاره‌های دور است. ربات‌ها و دوربین‌ها هم رنگ‌ها را اندازه می‌گیرند: حسگر رنگ در یک ربات می‌تواند بگوید یک چیز قرمز است یا آبی، چون هر رنگ را جداگانه اندازه می‌گیرد. کامپیوترهای هوش مصنوعی هم عکس را از اندازه‌های رنگ هر نقطه می‌خوانند. همهٔ این‌ها از یک ایده می‌آیند: نور سفید از چند رنگ ساخته شده است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲ذرّه‌بین

این درس: صفحه‌های ۲۰ تا ۲۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. نور سفید خورشید از چه ساخته شده است؟

۲. وقتی یک شیء مات جلوی نور قرار می‌گیرد، چه چیزی پشت آن ساخته می‌شود؟ چرا؟

جواب: ۱. از رنگ‌های گوناگون که با هم مخلوط‌اند. ۲. سایه، چون نور در خط راست می‌رود و از شیء مات نمی‌گذرد.

ذرّه‌بین چگونه کار می‌کند؟#

مادربزرگ برچسب ریز روی یک جعبهٔ دارو را می‌خواهد بخواند، ولی حرف‌ها خیلی کوچک‌اند. او یک ذرّه‌بین برمی‌دارد و حرف‌ها بزرگ دیده می‌شوند. ذرّه‌بین چه کاری با نور می‌کند؟

ذرّه‌بین یک عدسی است. عدسی تکه‌ای شفاف از شیشه یا پلاستیک است که شکل ویژه‌ای دارد: وسطش ضخیم‌تر از لبه‌هایش است. اسم عدسی را از دانهٔ عدس گرفته‌اند که شکلش همین‌طور است. نور وقتی از عدسی می‌گذرد، مسیرش کج می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر نور خورشید از یک ذرّه‌بین بگذرد، پرتوهایش پشت ذرّه‌بین از هم دور می‌شوند، کنار هم می‌مانند، یا به هم نزدیک می‌شوند؟

جواب: به هم نزدیک می‌شوند و در یک نقطه جمع می‌شوند. به این نقطه کانون عدسی می‌گوییم. فاصلهٔ کانون تا عدسی در ذرّه‌بین‌های مختلف فرق دارد. نور هر چیزِ خیلی دور، مثل پنجره‌ای در آن سوی اتاق، هم تقریباً در همین نقطه جمع می‌شود.

نکتهٔ مهم: ذرّه‌بین خودِ جسم را بزرگ نمی‌کند. جسم همان اندازهٔ قبلی است. ذرّه‌بین فقط مسیر نور را طوری عوض می‌کند که چشم تو آن را بزرگ‌تر می‌بیند.

نور وقتی در کانون جمع می‌شود، در همان نقطه خیلی گرم و روشن است. به همین دلیل هرگز با ذرّه‌بین نور خورشید را روی کاغذ، لباس یا پوست نمی‌اندازیم.

🧪 آزمایش در خانه: تصویر پنجره روی کاغذ و اندازهٔ فاصلهٔ کانون تا عدسی، بی‌نور خورشید.

وسیله‌ها: یک ذرّه‌بین، یک برگ کاغذ سفید، یک خط‌کش، اتاقی که کمی کم‌نور است و پنجره‌ای در آن سوی اتاق (یا یک لامپ روشن).

قبل از آزمایش حدس بزن: روی کاغذ تصویر پنجره دیده می‌شود؟ سر بالا یا وارونه؟ و فاصلهٔ ذرّه‌بین تا کاغذ حدوداً چند سانتی‌متر می‌شود؟ حدست را بنویس.

  1. در اتاق رو به پنجره بایست. پنجره‌ای را انتخاب کن که خورشید در آن دیده نمی‌شود. ذرّه‌بین را هرگز به‌طرف خورشید نگیر.
  2. ذرّه‌بین را با یک دست نگه دار و کاغذ را با دست دیگر پشتش بگیر.
  3. کاغذ را آرام جلو و عقب ببر تا تصویر پنجره روی کاغذ تیز شود.
  4. فاصلهٔ ذرّه‌بین تا کاغذ را با خط‌کش بر حسب سانتی‌متر (cm) اندازه بگیر و در جدول بنویس.
  5. اگر ذرّه‌بین دیگری هم داری، تکرار کن و فاصله‌ها را با هم مقایسه کن.

نتیجه: تصویر پنجره، کوچک و وارونه روی کاغذ می‌افتد. فاصله‌ای که اندازه گرفتی تقریباً همان فاصلهٔ کانون تا عدسی است، چون پنجره دور است و نورش هم مثل نور خورشید در کانون جمع می‌شود. ذرّه‌بین دیگر ممکن است فاصلهٔ دیگری بدهد.

ذرّه‌بین فاصلهٔ ذرّه‌بین تا کاغذ (cm) حدس من (cm)
۱
۲

مثال ۱. دو ذرّه‌بین را آزمایش کردی. در اولی کاغذ باید ۱۲ سانتی‌متر از ذرّه‌بین فاصله می‌داشت و در دومی ۱۸ سانتی‌متر. فاصلهٔ کانون تا عدسیِ کدام بیشتر است و چقدر؟

  1. اول حدس بزن: دومی بیشتر است و تفاوت حدود ۶ سانتی‌متر است.
  2. فاصله‌ها را مقایسه کن: ۱۸ cm از ۱۲ cm بیشتر است.
  3. تفاوت: ⁦۱۸ − ۱۲ = ۶⁩ سانتی‌متر.
  4. با حدست می‌خواند؟ بله. فاصلهٔ کانون تا عدسی در ذرّه‌بین دوم ۶ cm بیشتر است.

مثال ۲. تصویر پنجره روی کاغذ وارونه است. یعنی ذرّه‌بین خراب است؟

  1. در شکل ۳ پرتوی را دنبال کن که از بالای پنجره می‌آید. از وسط عدسی می‌گذرد و پایینِ کاغذ می‌رسد.
  2. پرتوی پایین پنجره، برعکس، بالای کاغذ می‌رسد. پرتوها در عدسی از روی هم رد می‌شوند و جایشان عوض می‌شود.
  3. پس بالا و پایین تصویر جابه‌جا می‌شود. ذرّه‌بین خراب نیست؛ تصویر چیز دور روی کاغذ همیشه وارونه است.

🧠 ترفند: برای پیدا کردن فاصلهٔ کانون تا عدسی به نور خورشید نیازی نیست. تصویر یک چیز دور را روی کاغذ تیز کن و فاصلهٔ کاغذ تا ذرّه‌بین را بخوان. دلیل: نور چیزهای خیلی دور هم مثل نور خورشید در کانون جمع می‌شود. شرط: آن چیز باید چند متر دور باشد. اگر نزدیک باشد، کاغذ باید دورتر از کانون برود و عددت بزرگ‌تر از فاصلهٔ کانون تا عدسی می‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: لیوان آب کدام پیکان را برمی‌گرداند؟

وسیله‌ها: یک لیوان شفاف و صاف بدون نقش (پلاستیکی باشد بهتر است)، آب، یک کارت یا کاغذ سفید، یک ماژیک.

قبل از آزمایش حدس بزن: روی کارت دو پیکان می‌کشی، یکی رو به راست و یکی رو به بالا. از پشت لیوانِ پر از آب، کدام برعکس دیده می‌شود؟ هر دو، هیچ‌کدام، یا فقط یکی؟

  1. روی کارت یک پیکان رو به راست و زیرش یک پیکان رو به بالا بکش.
  2. لیوان را روی میز بگذار و پر از آب کن. لیوان را روی میز نگه دار و بلندش نکن.
  3. کارت را پشت لیوان، چسبیده به آن، نگه دار. از روبه‌رو و از فاصلهٔ حدود نیم متر نگاه کن.
  4. حالا کارت را آرام از لیوان دور کن، تا حدود یک وجب. در تمام این مدت از روبه‌رو نگاه کن.

نتیجه: وقتی کارت به لیوان چسبیده است، پیکان‌ها پهن‌تر دیده می‌شوند ولی جهتشان عوض نمی‌شود. کمی که کارت دور شد، پیکان رو به راست ناگهان رو به چپ دیده می‌شود. ولی پیکان رو به بالا همچنان رو به بالا می‌ماند. دلیل: لیوان آب از چپ به راست گرد است، ولی از بالا به پایین صاف است. پس فقط در جهت چپ و راست مثل عدسی کار می‌کند و فقط چپ و راستِ چیزهای دور را جابه‌جا می‌کند. فاصله هم مهم است: چیزِ خیلی نزدیک فقط پهن‌تر دیده می‌شود.

💭 آزمایش فکری: تصور کن ذرّه‌بین را از یک شیشهٔ کاملاً تخت (مثل شیشهٔ پنجره) بسازند. نتیجه: چیزی بزرگ‌تر نمی‌شود و نوری هم جمع نمی‌شود، چون شکل عدسی است که مسیر نور را کج می‌کند، نه فقط شفاف بودن.

🔬 آزمایش (فقط در آزمایشگاه مدرسه): معلم در یک روز آفتابی ذرّه‌بین را رو به نور خورشید می‌گیرد و کاغذی را پشت آن جلو و عقب می‌برد تا یک نقطهٔ کوچک و بسیار روشن روی کاغذ بیفتد. آن نقطه همان کانون است. نور آن‌جا جمع شده و آن‌قدر گرم است که اگر کاغذ مدتی بماند می‌سوزد. در نمایش دیگری، معلم یک شمع روشن را جلوی ذرّه‌بین می‌گذارد و تصویر وارونهٔ شعله روی کاغذ دیده می‌شود. دانش‌آموزان در هر دو نمایش فقط تماشا می‌کنند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: نور خورشید را هرگز با ذرّه‌بین روی کاغذ، لباس، پوست یا چشم جمع نکن و هرگز از ذرّه‌بین به خورشید نگاه نکن. این کار می‌تواند بسوزاند و به چشم آسیب بزند. با ذرّه‌بین فقط در سایه یا داخل اتاق کار کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ذرّه‌بین چه کاری می‌کند؟
۲فاصلهٔ ذرّه‌بین تا کاغذِ تیز، برای ذرّه‌بین اول ۱۲ و برای دوم ۱۸ سانتی‌متر شد. تفاوتشان چند سانتی‌متر است؟
cm
۳هر واژه را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴با یک ذرّه‌بین تصویر پنجرهٔ دور را روی کاغذ تیز کردی. تصویر چگونه است؟
۵چرا نور خورشید را با ذرّه‌بین روی کاغذ، لباس یا پوست نمی‌اندازیم؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

فاصلهٔ کانون تا عدسی در ذرّه‌بین الف ۹ سانتی‌متر و ذرّه‌بین ب ۱۵ سانتی‌متر است. کدام بیشتر است و چقدر؟

سه جسم داری: یک لیوان آب، یک شیشهٔ تخت پنجره و یک ذرّه‌بین. کدام‌ها می‌توانند مثل عدسی کار کنند و چرا؟

در آزمایش پنجره، فاصلهٔ ذرّه‌بین تا کاغذِ تیز ۱۴ cm شد. چرا می‌گوییم فاصلهٔ کانون تا عدسیِ این ذرّه‌بین حدود ۱۴ cm است؟

یکی از دوستانت می‌گوید در آزمایش لیوان آب، پیکان همان‌طور ماند. چه ایرادی ممکن است باشد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهذرّه‌بین خود جسم را بزرگ می‌کند.

جسم همان اندازهٔ قبلی را دارد. ذرّه‌بین فقط مسیر نور را عوض می‌کند.

درستذرّه‌بین باعث می‌شود چشم ما جسم را بزرگ‌تر ببیند.

اشتباهذرّه‌بین نور می‌سازد.

ذرّه‌بین از خودش نوری ندارد. فقط نوری را که به آن می‌رسد جمع یا کج می‌کند.

درستعدسی نور را جمع می‌کند، نه اینکه نور بسازد.

اشتباههر شیشه‌ای مثل ذرّه‌بین کار می‌کند.

شیشهٔ تخت پنجره نور را جمع نمی‌کند. شکل وسط ضخیم‌تر مهم است.

درستفقط تکهٔ شفاف با شکل عدسی نور را جمع می‌کند.

فراتر از کتابعدسی در چشم و در دوربین گوشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اسم عدسی از دانهٔ «عدس» آمده، چون شکل دانهٔ عدس وسطش برآمده است. بیشتر ما با یک عدسیِ عجیب‌تر هر روز کار می‌کنیم: چشم خودمان! در چشم یک عدسی کوچک است که نور را روی پردهٔ پشت چشم جمع می‌کند، درست مثل ذرّه‌بین که نور را روی کاغذ جمع کرد. دوربین گوشی هم همین کار را می‌کند: عدسی کوچکش نور را روی یک حسگر جمع می‌کند و کامپیوتر آن را عکس می‌کند. ربات‌ها و خودروهای خودران هم با دوربین می‌بینند و پشت هر دوربین یک عدسی است. اگر فکر کنی، ایدهٔ جمع کردن نور که امروز آموختی در بسیاری از فناوری‌ها پنهان است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳کاربرد عدسی‌ها

این درس: صفحهٔ ۲۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ذرّه‌بین چه شکلی دارد؟ کدام قسمتش ضخیم‌تر است؟

۲. ذرّه‌بین چه کاری با پرتوهای نور می‌کند؟

جواب: ۱. یک عدسی است و وسطش ضخیم‌تر از لبه‌هایش است. ۲. مسیر نور را کج می‌کند و آن را در یک نقطه به نام کانون جمع می‌کند.

عدسی‌ها دور و بر ما#

ذرّه‌بین تنها وسیلهٔ عدسی‌دار نیست. اگر دور و برت را نگاه کنی، عدسی در جاهای زیادی پیدا می‌شود. در این جدول چند وسیله را می‌بینی.

وسیله عدسی چه کمکی می‌کند؟
ذرّه‌بین چیزهای کوچک را بزرگ‌تر نشان می‌دهد
میکروسکوپ چیزهای بسیار ریز، مثل ذرّه‌های ریز در یک قطره آب، را قابل دیدن می‌کند
دوربین دوچشمی چیزهای دور را با هر دو چشم نزدیک‌تر نشان می‌دهد
تلسکوپ ماه و ستاره‌ها را در آسمان شب بهتر و روشن‌تر نشان می‌دهد
دوربین عکاسی و دوربین گوشی تصویر صحنه را برای ثبت کردن می‌سازد
عینک به چشم کمک می‌کند تصویر را واضح ببیند

قبل از ادامه، حدس بزن: ساعت‌ساز و طلافروش در کارشان از عدسی استفاده می‌کنند. به نظرت برای چه؟

جواب: آن‌ها با قطعه‌های بسیار کوچک کار می‌کنند. یک عدسی کوچک جلوی چشمشان قطعه‌ها را بزرگ نشان می‌دهد تا بتوانند درست ببینند و کار کنند.

نکتهٔ مهم: همهٔ این وسیله‌ها یک کار نمی‌کنند. ذرّه‌بین چیز را بزرگ‌تر نشان می‌دهد. دوربین عکاسی تصویری می‌سازد که ثبت می‌شود. ولی در همهٔ آن‌ها عدسی همان کار همیشگی را می‌کند: مسیر نور را کج می‌کند. فرقشان در شکل عدسی‌ها و چیدن آن‌ها کنار هم است.

یک عدسی را هم می‌توان با آب ساخت. قطرهٔ آبِ کوچکی که روی یک سطح شفاف می‌نشیند وسطش برجسته‌تر از لبه‌هایش است و می‌تواند مثل یک عدسی ریز کار کند.

مثال ۱. یک ساعت‌ساز می‌خواهد پیچ‌های ریز یک ساعت را ببیند. کدام وسیله به او کمک می‌کند؟

  1. باید چیز کوچک را بزرگ‌تر ببیند.
  2. دوربین دوچشمی برای چیزهای دور است و کمکی نمی‌کند.
  3. ذرّه‌بین یا یک عدسی کوچک مناسب است.

مثال ۲. پدرت روی یک تپه ایستاده و می‌خواهد پرنده‌ای را روی یک درخت دور ببیند. کدام وسیله مناسب است؟

  1. پرنده دور است و باید نزدیک‌تر دیده شود.
  2. میکروسکوپ برای چیزهای ریزِ نزدیک است.
  3. دوربین دوچشمی مناسب است.

🧠 ترفند: برای این‌که بفهمی یک تکهٔ شفاف مثل ذرّه‌بین کار می‌کند یا نه، آن را روی یک نوشته بگذار و آرام چند سانتی‌متر بالا بیاور. اگر حرف‌ها بزرگ‌تر شدند، وسطش ضخیم‌تر است و مثل ذرّه‌بین است. دلیل: فقط تکه‌ای که وسطش ضخیم‌تر است نور را این‌طور کج می‌کند. شرط: فقط روی نوشته امتحان کن، هرگز رو به خورشید. شیشهٔ تخت حرف‌ها را بزرگ نمی‌کند.

🧪 آزمایش در خانه: عدسی از قطرهٔ آب.

وسیله‌ها: یک پوشهٔ پلاستیکی شفاف یا یک تکه طلق شفاف، آب، یک قاشق، یک نوشتهٔ ریز روی کاغذ.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر یک قطره آب روی ورق شفاف بگذاری و آن را روی نوشتهٔ ریز نگه داری، حرف‌ها چه می‌شوند؟

  1. ورق پلاستیکی را صاف روی نوشته بگذار.
  2. با نوک قاشق یک قطرهٔ آب روی ورق بچکان.
  3. از بالا، از نزدیک، به قطره و نوشتهٔ زیرش نگاه کن.
  4. یک قطرهٔ بزرگ‌تر و یک قطرهٔ کوچک‌تر هم امتحان کن و مقایسه کن.
  5. آب را با دستمال خشک کن.

نتیجه: حرف‌های زیر قطره بزرگ‌تر دیده می‌شوند. چون قطره وسطش برجسته است و مثل یک عدسی ریز نور را کج می‌کند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن همهٔ عدسی‌های دنیا ناپدید شوند. نتیجه: میکروسکوپ و تلسکوپ و دوربین دوچشمی کار نمی‌کنند، عکاسی و فیلم‌برداری ممکن نیست، و ساعت‌ساز نمی‌تواند قطعه‌های ریز را ببیند. پس عدسی‌ها در زندگی ما نقش بزرگی دارند.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز با دوربین دوچشمی، تلسکوپ یا ذرّه‌بین به خورشید نگاه نکن. این کار چشم را برای همیشه آسیب می‌زند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هر وسیله را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۲ساعت‌ساز چرا از عدسی استفاده می‌کند؟
۳یک قطرهٔ آب روی ورق پلاستیک شفاف قرار دارد و حرف‌های زیرش بزرگ‌تر دیده می‌شوند. چرا؟
۴کدام کار با دوربین دوچشمی یا تلسکوپ هرگز نباید انجام شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

برای هر کار یک وسیله بنویس: الف) دیدن یک پرنده روی درخت دور. ب) دیدن ذرّه‌های ریز در یک قطره آب.

پنج جا یا وسیله را که در خانه یا مدرسه دیده‌ای و عدسی دارد فهرست کن (از یک بزرگ‌تر کمک بگیر).

توضیح بده چرا یک قطرهٔ آب روی ورق شفاف می‌تواند مثل عدسی کار کند.

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباههر عدسی فقط برای بزرگ کردن است.

عدسی دوربین عکاسی تصویر می‌سازد و عدسی تلسکوپ چیز دور را نزدیک‌تر نشان می‌دهد.

درستعدسی‌ها کارهای گوناگونی می‌کنند، ولی همه مسیر نور را عوض می‌کنند.

اشتباهعدسی فقط از شیشه ساخته می‌شود.

عدسی را می‌توان از پلاستیک شفاف هم ساخت و قطرهٔ آب هم می‌تواند مثل عدسی کار کند.

درستعدسی از هر چیز شفاف با شکل مناسب ساخته می‌شود.

فراتر از کتابعدسی‌ها و بینایی ماشینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عدسی‌های کوچک در دوربین گوشی تو و در بسیاری از ربات‌ها هستند و تصویر را روی یک حسگر می‌اندازند. کامپیوتر بعد از آن، عکس را می‌خواند و می‌تواند مثلاً بگوید در تصویر یک گربه است یا یک توپ. به این کار «بینایی ماشین» می‌گویند و در هوش مصنوعی خیلی کاربرد دارد. اگر دوست داری ببینی یک ربات چطور می‌بیند و تصمیم می‌گیرد، به دوره‌های رباتیک یادستان سر بزن. فرق مهم: کامپیوتر خودش نمی‌بیند؛ عدسی تصویر را می‌سازد و حسگر و برنامه آن را می‌خوانند.

ادامه در یادستان:مقاومت نوری را در شبیه‌ساز بساز

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

پرسش‌های رایج

رنگین‌کمان همیشه بعد از باران دیده می‌شود؟

نه. به ذرّه‌های ریز آب در هوا و نور خورشید نیاز دارد. مه فواره یا آب‌پاش هم کافی است.

رنگ‌های رنگین‌کمان را چه کسی می‌سازد؟

هیچ‌کس. رنگ‌ها از اول در نور خورشید هستند و ذرّه‌های آب آن‌ها را جدا می‌کنند.

ذرّه‌بین چرا چیز را بزرگ می‌کند؟

ذرّه‌بین جسم را بزرگ نمی‌کند. مسیر نور را کج می‌کند و چشم ما جسم را بزرگ‌تر می‌بیند.

می‌توانم با ذرّه‌بین به خورشید نگاه کنم؟

نه. هرگز به خورشید نگاه نکن و نور آن را با ذرّه‌بین روی چیزی جمع نکن. می‌تواند بسوزاند و به چشم آسیب بزند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر می‌کند، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان می‌شود (۱)، فصل ۹، کارها آسان می‌شود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ