علوم پنجم دبستان · آزمون آزمایشی
آزمون نوبت اول علوم پنجم دبستان
این آزمون، با سه نمونهٔ ۲۰ سؤالی، مثل امتحان نوبت اول دیماه، درسهای ۱ تا ۶ علوم پنجم دبستان را میسنجد: زنگ علوم، مادّه تغییر میکند، رنگینکمان، برگی از تاریخ زمین، حرکت بدن، چه خبر؟ (۱). زمانسنج را روشن کن، اول خودت فکر کن و جواب بده و تا آخر سراغ پاسخها نرو؛ بعد توضیح هر سؤال و نمرهٔ هر درس را ببین تا بدانی کدام قسمت را دوباره بخوانی. سؤالها دو جور آدم را امتحان میکنند: آنکه جواب را حفظ کرده و آنکه دلیلش را میداند. محدودهٔ دقیق امتحان را معلم هر مدرسه تعیین میکند؛ اگر معلمت درسهای کمتر یا بیشتری گفته، سؤالهای همان درسها را ملاک بگیر.
از این فصلها: فصل ۱، زنگ علوم؛ فصل ۲، مادّه تغییر میکند؛ فصل ۳، رنگینکمان؛ فصل ۴، برگی از تاریخ زمین؛ فصل ۵، حرکت بدن؛ فصل ۶، چه خبر؟ (۱)
آزمون نوبت اول
۲۰ سؤال از ۶ فصل، undefined دقیقه؛ ۳ نمونه.
سؤالها و پاسخنامه
اگر میخواهی آزمون را زماندار بزنی، همان بالا شروعش کن؛ اینجا همهٔ سؤالها را با پاسخ و توضیح میبینی. نمونهها: نمونهٔ ۱، نمونهٔ ۲، نمونهٔ ۳.
نمونهٔ ۱ ۲۰ سؤال
نمایش سؤالها و پاسخها
سؤال ۱میخواهیم بفهمیم «طول دم» روی زمان فرود فرفره اثر دارد یا نه. کدام را باید ثابت نگه داریم؟
فصل ۱: زنگ علوم
- ارتفاع رها کردن فرفره (پاسخ درست)
- طول دم فرفره
- زمان ماندن فرفره در هوا
در هر آزمایش فقط یک چیز را عوض میکنیم؛ اینجا طول دم. ارتفاع رها کردن، جنس کاغذ و پهنای بال باید ثابت بمانند تا مطمئن شویم اثر از دم است. زمان ماندن در هوا چیزی است که اندازه میگیریم، و طول دم همان چیزی است که تغییر میدهیم؛ هیچکدام ثابت نمیمانند.
سؤال ۲فرفرهای بدون گیره ۶ ثانیه در هوا ماند و همان فرفره با ۳ گیره ۲ ثانیه. فرفرهٔ بدون گیره چند ثانیه دیرتر به زمین رسید؟
فصل ۱: زنگ علوم
پاسخ: 4ثانیه
برای «چقدر دیرتر؟» باید دو زمان را از هم کم کنیم: ۶ − ۲ = ۴ ثانیه. گیرهٔ بیشتر فرفره را سنگینتر و زودتر فرود میآورد؛ پس این عددها با آنچه میدانیم جور درمیآیند.
سؤال ۳پیشبینی ما این بود که بال پهنتر فرفره را زودتر به زمین میرساند، ولی آزمایش عکس این را نشان داد. بهترین کار کدام است؟
فصل ۱: زنگ علوم
- نتیجه را عوض کنیم تا با پیشبینی بخواند
- آزمایش را شکستخورده بدانیم و کنار بگذاریم
- نتیجهٔ دیدهشده را بنویسیم و دلیلش را بپرسیم (پاسخ درست)
آزمایش برای این است که پیشبینی را درست یا غلط نشان بدهد. نتیجهٔ دیدهشده را درست مینویسیم و از آن سؤال تازه میسازیم (مثلاً: چرا بال پهن دیرتر پایین آمد؟). نتیجهای را که با پیشبینی نمیخواند «اشتباه» حساب کردن یا دست بردن در آن، کار دانشمند نیست.
سؤال ۴هر تغییر را به توضیح درستش وصل کن.
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
جفتهای درست:- آب شدن یخ ← فقط حالت مادّه عوض میشود، جنسش همان آب است
- قهوهای شدن سیب ← مادّهای تازه با رنگ و مزهٔ دیگر ساخته میشود
- حل شدن شکر در آب ← اگر آب بخار شود، شکر دوباره دیده میشود
- زنگ زدن آهن ← کُند است و رطوبت آن را تندتر میکند
یخ و آب یک مادّهاند و فقط حالتشان فرق میکند، پس آب شدن یخ فیزیکی است. قهوهای شدن سیب شیمیایی است، چون رنگ و مزهٔ تازه میسازد. شکر حلشده از بین نرفته و با بخار شدن آب دوباره دیده میشود. زنگ زدن هم شیمیایی و کُند است و رطوبت آن را تندتر میکند.
سؤال ۵در ظرفی آب میجوشد و پر از حباب است. کدام جمله درست است؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- تغییر شیمیایی است، چون حباب میبینیم
- تغییر فیزیکی است؛ آب فقط بخار میشود (پاسخ درست)
- تغییر شیمیایی است، چون گرما دادهایم
حباب همیشه نشانهٔ تغییر شیمیایی نیست. در آب جوش حبابها بخار خود آباند؛ اگر بخار سرد شود دوباره آب میشود و جنس مادّه عوض نشده است. در تغییر شیمیایی مادّهٔ تازهای با رنگ، بو یا مزهٔ دیگر ساخته میشود و برگشتن به حالت اول سخت است. گرما هم فقط وقتی شیمیایی است که مادّهٔ تازه بسازد.
سؤال ۶کدام تغییر شیمیایی و در عین حال کُند است؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- پاره کردن کاغذ
- ماست شدن شیر (پاسخ درست)
- آب شدن یخ
ماست شدن شیر مادّهٔ تازهای با مزهٔ دیگر میسازد (شیمیایی) و چند ساعت طول میکشد (کُند). پاره کردن کاغذ و آب شدن یخ تغییر فیزیکیاند و جنس مادّه عوض نمیشود.
سؤال ۷ذرّههای ریز آب در هوا با نور خورشید چه میکنند که رنگینکمان دیده شود؟
فصل ۳: رنگینکمان
- نور سفید را به رنگهایش تجزیه میکنند (پاسخ درست)
- به نور خورشید رنگ اضافه میکنند
- خودشان از درون نور رنگی میسازند
نور سفید خورشید از رنگهای گوناگون ساخته شده است و ذرّههای آب آنها را از هم جدا میکنند. آب رنگی به نور اضافه نمیکند و خودش هم منبع نور نیست؛ بدون نور خورشید رنگینکمانی دیده نمیشود.
سؤال ۸با ذرّهبین، تصویر پنجرهٔ دور را روی کاغذ میاندازیم. وقتی کاغذ را با خطکش ۱۲ سانتیمتر از ذرّهبین دور میکنیم، تصویر واضح و کوچک و وارونه میشود. فاصلهٔ کانون تا عدسی این ذرّهبین تقریباً چند سانتیمتر است؟
فصل ۳: رنگینکمان
پاسخ: 12cm
برای جسم دور، تصویر درست در کانون میافتد؛ پس فاصلهٔ کاغذ تا ذرّهبین تقریباً همان فاصلهٔ کانون تا عدسی است: ۱۲ سانتیمتر. ذرّهبینهای دیگر ممکن است فاصلهٔ کانون دیگری داشته باشند.
سؤال ۹ذرّهبین یک عدسی است. کدام جمله دربارهٔ آن درست است؟
فصل ۳: رنگینکمان
- اندازهٔ واقعی خودِ جسم را بزرگ میکند
- رنگ جسم را عوض میکند تا بهتر دیده شود
- نور را کج میکند و جسم بزرگتر دیده میشود (پاسخ درست)
عدسی نور را کج میکند و در کانون جمع میکند، و چشم ما از راه این نور جسم را بزرگتر میبیند. خودِ جسم کوچک و بزرگ نمیشود و رنگ آن هم عوض نمیشود. (نور خورشید را هرگز با ذرّهبین روی چیزی جمع نکن.)
سؤال ۱۰چهار لایهٔ رسوبیِ بههمنخورده را از قدیمیترین به جدیدترین مرتب کن.
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
ترتیب درست:- لایهٔ پایینترین
- لایهای که روی پایینترین نشسته است
- لایهٔ بالاتر از آن
- لایهٔ رویی (نزدیک سطح)
لایهها یکییکی روی هم مینشینند، پس لایهٔ پایینتر زودتر نشسته و قدیمیتر است و لایهٔ رویی از همه جدیدتر است. این فقط وقتی درست است که لایهها به هم نخورده باشند.
سؤال ۱۱در زمین نرم، ردپای جانور A عمیقتر از ردپای جانور B است. کدام نتیجهگیری درستتر است؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- جانور A حتماً سنگینتر از B است
- جانور B حتماً کوچکتر از A است
- مطمئن نیستیم؛ نرمی زمین هم اثر دارد (پاسخ درست)
ردپای عمیقتر همیشه نشانهٔ جانور سنگینتر نیست؛ زمینی که نرمتر یا خیستر باشد هم ردپای عمیقتر میدهد. برای نتیجهگیری بهتر باید به اندازه و شکل پا، تعداد انگشتها و جنس زمین هم نگاه کرد.
سؤال ۱۲چرا فسیل حشرهها در لایههای زمین کمتر از فسیل صدف و استخوان پیدا میشود؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- چون حشرهها در گذشته روی زمین نبودهاند
- بدن حشره کوچک است و استخوان و صدف ندارد (پاسخ درست)
- چون همهٔ حشرهها در آب زندگی میکنند
بعد از مرگ، قسمتهای نرم بدن از بین میروند و قسمتهای سخت مثل استخوان، دندان و صدف میمانند. بدن کوچک و نرم حشره کمتر فرصت فسیل شدن دارد؛ پس کم بودن فسیلهایش دلیل نبودنشان نیست.
سؤال ۱۳مینا در ۱۵ ثانیه ۱۸ ضربان قلب خودش را شمرد. ضربان قلب او در یک دقیقه چقدر است؟
فصل ۵: حرکت بدن
پاسخ: 72ضربان در دقیقه
یک دقیقه ۶۰ ثانیه است و ۶۰ ÷ ۱۵ = ۴، پس عدد شمردهشده را در ۴ ضرب میکنیم: ۱۸ × ۴ = ۷۲ ضربان در دقیقه. اگر ۱۸ را نوشتی، فقط ضربان همان ۱۵ ثانیه را گفتهای.
سؤال ۱۴هر بخش بدن را به کارش وصل کن.
فصل ۵: حرکت بدن
جفتهای درست:- مغز ← فکر کردن و فرمان دادن به همهٔ بدن
- جمجمه ← محافظت از مغز
- قفسهٔ سینه ← محافظت از قلب و ششها
- عصب ← رساندن پیام بین مغز و بدن
مغز فکر میکند و فرمان میدهد و جمجمه از آن محافظت میکند. قفسهٔ سینه قلب و ششها را در برمیگیرد. عصبها فرمان را به ماهیچهها میرسانند و پیام چشم و گوش را به مغز میآورند.
سؤال ۱۵هنگام خم کردن آرنج، ماهیچهها چه میکنند؟
فصل ۵: حرکت بدن
- ماهیچهٔ روی بازو کوتاه میشود و ساعد را میکشد (پاسخ درست)
- ماهیچهٔ پشت بازو ساعد را به جلو هل میدهد
- خود استخوان بازو کمی کوتاه میشود
ماهیچه فقط میتواند بکشد، نه هل بدهد؛ برای همین برای هر جهت حرکت یک ماهیچه لازم است. در خم شدن آرنج ماهیچهٔ روی بازو کوتاه میشود و ماهیچهٔ پشت بازو کشیده میشود. استخوانها سفتاند و کوتاه نمیشوند.
سؤال ۱۶مسیر پیام را از وقتی که چشم توپ را میبیند تا گرفتن توپ با دست مرتب کن.
فصل ۵: حرکت بدن
ترتیب درست:- چشم توپ را میبیند
- عصب پیام را به مغز میبرد
- مغز تصمیم میگیرد
- عصب فرمان را به ماهیچه میرساند
- ماهیچه کوتاه میشود و دست حرکت میکند
مسیر پیام این است: چشم، عصب، مغز، عصب، ماهیچه. اول پیام باید به مغز برسد، مغز تصمیم میگیرد، و بعد فرمان از راه عصب به ماهیچه میرود. ماهیچه بدون فرمان نمیداند چه کند.
سؤال ۱۷مسیر نور را در چشم، از ورود تا رسیدن پیام به مغز، مرتب کن.
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
ترتیب درست:- نور به قرنیه میرسد
- نور از مردمک میگذرد
- عدسی نور را به سمت شبکیه میفرستد
- سلّولهای شبکیه نور را دریافت میکنند
- عصب بینایی پیام را به مغز میبرد
راه نور در چشم: قرنیه، مردمک، عدسی، شبکیه. سلّولهای شبکیه پیام را از راه عصب بینایی به مغز میفرستند و ما «میبینیم».
سؤال ۱۸سیبی را روی میز میبینیم. در این لحظه چه اتفاقی میافتد؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- نور از روی سیب به چشم ما میرسد (پاسخ درست)
- چشم ما نور میفرستد و از سیب برمیگردد
- سیب از چشم ما نور میگیرد
برای دیدن، نور از چیزها یا از روی آنها به چشم میرسد. چشم نور نمیفرستد؛ برای همین در تاریکی کامل چیزی نمیبینیم.
سؤال ۱۹از یک اتاق روشن وارد اتاق تاریکی میشویم. مردمک چشم چه میکند؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- تنگ میشود
- تغییری نمیکند
- گشاد میشود (پاسخ درست)
مردمک در نور کم گشاد میشود تا نور بیشتری به چشم برسد و در نور زیاد تنگ میشود. اگر تنگ میماند، در تاریکی کمتر میدیدیم.
سؤال ۲۰مریم آهستهترین صدا را از ۹۵ سانتیمتری بدون دست میشنید. وقتی دستش را پشت گوشش گذاشت، آن را از ۱۴۰ سانتیمتری هم شنید. با دست چند سانتیمتر دورتر میشنید؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
پاسخ: 45cm
فرق دو فاصله را حساب میکنیم: ۱۴۰ − ۹۵ = ۴۵ سانتیمتر. دست پشت گوش صدای بیشتری را به مجرای شنوایی میرساند.
نمونهٔ ۲ ۲۰ سؤال
نمایش سؤالها و پاسخها
سؤال ۱گروهی میخواهد بداند «جنس کاغذ» روی زمان فرود فرفره اثر دارد یا نه. کدام کار یک آزمایش عادلانه است؟
فصل ۱: زنگ علوم
- یکی را از ارتفاع کم و دیگری را از ارتفاع زیاد رها کنیم
- هم جنس کاغذ و هم تعداد گیرهها را عوض کنیم تا نتیجه زودتر معلوم شود
- دو فرفرهٔ هماندازه با گیرهٔ یکسان، فقط از دو جنس کاغذ، از یک ارتفاع رها شوند (پاسخ درست)
در آزمایش عادلانه فقط یک چیز، اینجا جنس کاغذ، عوض میشود و اندازه، گیره و ارتفاع ثابت میمانند. اگر دو چیز با هم عوض شوند، نمیفهمیم اثر از کدام بوده است.
سؤال ۲ماشینی را سه بار از یک شیب رها کردیم و ۳۸ و ۴۰ و ۴۲ سانتیمتر رفت. بیشترین و کمترین فاصله چند سانتیمتر با هم اختلاف دارند؟
فصل ۱: زنگ علوم
پاسخ: 4سانتیمتر
برای اختلاف دو عدد را از هم کم میکنیم: ۴۲ − ۳۸ = ۴ سانتیمتر. عددها به هم نزدیکاند، پس آزمایش قابل اعتماد است.
سؤال ۳کدام جمله یک «پیشبینی» است، نه «مشاهده»؟
فصل ۱: زنگ علوم
- اگر ورقه را تا کنیم، زودتر به زمین میرسد. (پاسخ درست)
- ورقهٔ مچالهشده در دو ثانیه به زمین رسید.
- در سه بار آزمایش، هر سه بار ورقهٔ صاف دیرتر رسید.
پیشبینی حدسی است که هنوز آزمایش نشده و دربارهٔ آینده حرف میزند. آنچه دیده یا اندازه گرفتهایم مشاهده است، و دو جملهٔ دیگر نتیجهٔ آزمایشاند.
سؤال ۴کدام تغییر فیزیکی است؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- پخته شدن کیک در فر
- خرد کردن یخ با چکش (پاسخ درست)
- ترش شدن ماست در جای گرم
وقتی یخ خرد میشود فقط اندازه و شکلش عوض میشود و جنسش همان آب میماند. پخته شدن کیک و ترش شدن ماست مادّهٔ تازهای با رنگ، بو یا مزهٔ دیگر میسازند.
سؤال ۵آهنپارهٔ یک اسکلهٔ کنار دریا بعد از چند ماه قهوهای و پوک شده است. کدام جمله درست است؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- تغییر شیمیایی کُندی رخ داده و مادّهٔ تازهای ساخته شده است (پاسخ درست)
- فقط رنگ آهن عوض شده و جنسش همان آهن مانده است
- چون این تغییر کُند است، فیزیکی است
زنگ زدن مادّهٔ تازهای میسازد که ویژگیهایش با آهن فرق دارد، پس شیمیایی است. کُند یا تند بودن به نوع تغییر ربطی ندارد؛ رطوبت فقط آن را تندتر میکند.
سؤال ۶هر موقعیت را به نتیجهاش وصل کن.
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
جفتهای درست:- برف توی دست آب میشود ← فیزیکی است؛ فقط حالت آب عوض شده
- شیر در تابستان بیرون یخچال میماند ← شیمیایی است و گرما آن را تندتر میکند
- حبهٔ قند در چای داغ ← فیزیکی است و در آب گرم زودتر حل میشود
- دوچرخهٔ آهنی زیر باران ← شیمیایی است و رطوبت آن را تندتر میکند
آب شدن برف و حل شدن قند فیزیکیاند، چون جنس مادّه عوض نمیشود. خراب شدن شیر و زنگ زدن آهن شیمیاییاند و گرما یا رطوبت سرعتشان را زیاد میکند.
سؤال ۷چرا رنگینکمان را وقتی میبینیم که پشتمان به خورشید باشد؟
فصل ۳: رنگینکمان
- چون قطرههای آب خودشان رنگیاند و از پشت سر ما نور میدهند
- نور در ذرّههای آب از رنگهایش جدا میشود و از دیوارهٔ پشتی ذرّه به همان سمتی که آمده بود برمیگردد (پاسخ درست)
- چون سایهٔ ما رنگهای نور را از هم جدا میکند
نور خورشید وارد ذرّههای آب میشود، رنگهایش جدا میشوند و از دیوارهٔ پشتی ذرّه به سوی خورشید برمیگردند، یعنی به سوی کسی که پشتش به آن است. آب رنگی به نور اضافه نمیکند.
سؤال ۸کدام وسیله برای کارش به عدسی نیاز ندارد؟
فصل ۳: رنگینکمان
- میکروسکوپ
- دوربین دوچشمی
- خطکش فلزی (پاسخ درست)
میکروسکوپ و دوربین دوچشمی با عدسی مسیر نور را کج میکنند تا چیزها بزرگتر دیده شوند. خطکش فقط طول را نشان میدهد و نور را کج نمیکند.
سؤال ۹دو ذرّهبین تصویر پنجرهٔ دور را روی کاغذ میاندازند. فاصلهٔ کاغذ تا عدسی برای اولی ۹ سانتیمتر و برای دومی ۱۵ سانتیمتر است. فاصلهٔ کانون دومی چند سانتیمتر بیشتر است؟
فصل ۳: رنگینکمان
پاسخ: 6سانتیمتر
فاصلهٔ کاغذ تا عدسی در جایی که تصویر تیز است همان فاصلهٔ کانون است. اختلاف دو فاصله ۱۵ − ۹ = ۶ سانتیمتر است.
سؤال ۱۰در دیوارهٔ یک دره لایهها به هم نخوردهاند. فسیل یک ماهی در لایهٔ پایینی و فسیل یک صدف در لایهٔ بالایی است. کدام جمله درست است؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- صدف در زمانی زندگی میکرد که قدیمیتر از زمان زندگی ماهی بود
- ماهی در زمانی زندگی میکرد که قدیمیتر از زمان زندگی صدف بود (پاسخ درست)
- هر دو همزمان زندگی میکردند، چون در یک درهاند
در لایههایی که به هم نخوردهاند، لایهٔ پایین زودتر نشسته و قدیمیتر است. پس فسیل پایینتر مال جانداری است که زودتر میزیست.
سؤال ۱۱ردپاهای یک جانور در یک مسیر گِلی دو تکه دارد: در تکهٔ اول ردپاها به هم نزدیکاند و در تکهٔ دوم از هم دورند. چه میتوان گفت؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- جانور در ردیف اول احتمالاً آهسته راه رفته و در ردیف دوم احتمالاً دویده است (پاسخ درست)
- جانور در ردیف اول سنگینتر از ردیف دوم بوده است
- جانور در ردیف دوم کوچکتر از ردیف اول بوده است
ردپاهای نزدیک به هم یعنی گامها کوتاه بوده و جانور آهسته میرفته است، و ردپاهای دور از هم یعنی گامها بلند بوده و دویده است. اینها ردپای یک جانورند، پس وزن و اندازهاش در دو تکه فرقی نکرده است؛ وزن را از عمق ردپا میخوانیم، نه از فاصلهٔ آنها.
سؤال ۱۲مراحل فسیل شدن یک صدف را به ترتیب بچین.
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
ترتیب درست:- جانور میمیرد و قسمتهای نرم بدنش بهمرور از بین میروند
- صدفِ سخت در گِلولای میماند
- لایههای تازهٔ گِلولا روی آن مینشیند
- در زمانی بسیار طولانی گِلولا سفت و سنگ میشود و صدف را در خود نگه میدارد
اول قسمتهای نرم از بین میروند و قسمت سخت در گِل میماند. بعد لایههای تازه رویش مینشیند و در زمانی بسیار طولانی گِلولا سنگ میشود و صدف را نگه میدارد؛ این باقیمانده فسیل است.
سؤال ۱۳برای صاف کردن آرنج چه اتفاقی میافتد؟
فصل ۵: حرکت بدن
- ماهیچهٔ روی بازو ساعد را هل میدهد تا صاف شود
- هر دو ماهیچهٔ بازو همزمان کوتاه میشوند
- ماهیچهٔ پشت بازو کوتاه و ماهیچهٔ روی بازو کشیده میشود (پاسخ درست)
ماهیچه فقط میکشد و هل نمیدهد. برای صاف کردن دست، ماهیچهٔ پشت بازو کوتاه میشود و در همان لحظه ماهیچهٔ روی بازو کشیده میشود.
سؤال ۱۴کدام ماهیچه بدون اینکه به آن فکر کنیم و حتی در خواب کار میکند؟
فصل ۵: حرکت بدن
- ماهیچهٔ ساق پا هنگام دویدن
- ماهیچهٔ صورت هنگام لبخند زدن
- ماهیچهٔ معده (پاسخ درست)
ماهیچههای قلب و معده خودکار کار میکنند و کارشان در خواب هم تمام نمیشود. ماهیچههای پا و صورت را با اراده حرکت میدهیم.
سؤال ۱۵رضا ۱۰ ثانیه ضربان قلبش را شمرد و ۱۳ ضربان به دست آورد. ضربان قلب او در یک دقیقه چقدر است؟
فصل ۵: حرکت بدن
پاسخ: 78ضربان در دقیقه
یک دقیقه ۶۰ ثانیه است و ۶۰ ÷ ۱۰ = ۶ برابر ده ثانیه. پس ۱۳ × ۶ = ۷۸ ضربان در دقیقه.
سؤال ۱۶هر واژه را به کارش وصل کن.
فصل ۵: حرکت بدن
جفتهای درست:- مفصل ← جای اتصال دو استخوان که حرکت را ممکن میکند
- غضروف ← بین استخوانها قرار دارد و لغزیدن نرم را ممکن میکند
- ستون مهرهها ← لولهای که نخاع درون آن است
- عکس رادیولوژی ← استخوانِ زیر پوست را نشان میدهد
مفصل جای رسیدن دو استخوان است و غضروف بین آنها مانند بالشتک عمل میکند. نخاع درون لولهای است که سوراخ مهرهها میسازند، و پزشک با رادیولوژی شکستگی را میبیند.
سؤال ۱۷کدام بخش چشم بخش رنگی آن است؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- عنبیه (پاسخ درست)
- قرنیه
- مردمک
عنبیه بخش رنگی چشم است و مردمک سوراخی در وسط آن. قرنیه پردهٔ شفافی روی عنبیه است و نور از آن میگذرد.
سؤال ۱۸علی تخته را از ته کلاس خوب نمیبیند، اما کتاب را از نزدیک راحت میخواند. او کدام حالت را دارد؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- دوربین
- نزدیکبین (پاسخ درست)
- مردمکش در همهٔ نورها بسته میماند
کسی که چیزهای دور را واضح نمیبیند و نزدیک را خوب میبیند نزدیکبین است. عینک با عدسی کمکی کاری میکند که تصویر روی شبکیه واضح شود.
سؤال ۱۹کدام بخش گوش لرزش پردهٔ گوش را میگیرد و خودش میلرزد؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- لالهٔ گوش
- استخوانهای کوچک پشت پرده (پاسخ درست)
- عصب شنوایی
پردهٔ گوش با رسیدن صدا میلرزد و استخوانهای کوچک پشت آن لرزش را میگیرند و به بخش حلزونیشکل میرسانند. لالهٔ گوش فقط صدا را جمع میکند و عصب پیام را میبرد.
سؤال ۲۰مسیر صدا را از بیرون تا مغز مرتب کن.
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
ترتیب درست:- لالهٔ گوش صدا را جمع میکند
- صدا از مجرای شنوایی میگذرد
- پردهٔ گوش میلرزد
- استخوانهای کوچک گوش میلرزند
- بخش حلزونیشکل پیام را میفرستد
- عصب شنوایی پیام را به مغز میرساند
لالهٔ گوش صدا را جمع میکند و مجرا آن را به پرده میرساند. پرده و استخوانهای کوچک میلرزند، بخش حلزونیشکل پیام میسازد و عصب شنوایی آن را به مغز میبرد.
نمونهٔ ۳ ۲۰ سؤال
نمایش سؤالها و پاسخها
سؤال ۱چرا نتیجهٔ آزمایش را در یک جدول مینویسیم؟
فصل ۱: زنگ علوم
- تا پیشبینیمان همیشه درست از آب دربیاید
- تا مشاهدهها منظم باشند و بتوانیم تکرارها را با هم مقایسه کنیم (پاسخ درست)
- چون بدون جدول آزمایش باطل میشود
جدول کمک میکند عددها را مرتب ببینیم و ببینیم سه بار تکرار نتیجهٔ نزدیک به هم داده یا نه. جدول نتیجه را عوض نمیکند و فقط ثبتش را روشن میکند.
سؤال ۲دانیال ماشینی را از یک شیب با ۲ کتاب رها کرد و ۳۰ سانتیمتر رفت. با ۴ کتاب ۵۴ سانتیمتر رفت. با ۴ کتاب چند سانتیمتر دورتر رفت؟
فصل ۱: زنگ علوم
پاسخ: 24سانتیمتر
برای «چقدر دورتر؟» دو فاصله را از هم کم میکنیم: ۵۴ − ۳۰ = ۲۴ سانتیمتر. اینجا فقط تعداد کتابها عوض شده است.
سؤال ۳کدام پرسش را میتوان با یک آزمایش عادلانه جواب داد؟
فصل ۱: زنگ علوم
- کدام فرفره زیباتر است؟
- آیا دوست داریم فرفره قرمز باشد؟
- آیا پهنای بال فرفره بر زمان فرود آن اثر دارد؟ (پاسخ درست)
پرسش علمی پرسشی است که با آزمایش و اندازهگیری جواب میگیرد. زیبایی و سلیقه را با ثانیه یا سانتیمتر نمیسنجیم.
سؤال ۴قند در چای داغ زودتر از چای سرد حل میشود. کدام جمله درست است؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- حل شدن شیمیایی است و گرما آن را کُندتر میکند
- حل شدن فیزیکی است و گرما آن را تندتر میکند (پاسخ درست)
- حل شدن شیمیایی است، چون قند دیگر دیده نمیشود
قند فقط در آب پخش میشود و هنوز هست، پس تغییر فیزیکی است. گرما بیشتر تغییرها، حتی فیزیکی، را تندتر میکند.
سؤال ۵کدام مورد، با اینکه حباب دارد، تغییر شیمیایی نیست؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- حبابهای آبِ در حال جوشیدن (پاسخ درست)
- حبابهای جوششیرین در سرکه
- حباب و بوی تازه در دوغی که چند روز در جای گرم مانده
در آب جوش، آب فقط به بخار تبدیل میشود و هنوز آب است. در دو مورد دیگر گاز تازهای ساخته میشود، پس یک نشانه بهتنهایی کافی نیست و باید به مادّهٔ تازه فکر کنیم.
سؤال ۶کدام تغییر با دخالت انسان رخ میدهد؟
فصل ۲: مادّه تغییر میکند
- آب شدن برف بهاری روی کوه
- روییدن علف در زمینی که سالها رها شده
- شخم زدن زمین با تراکتور (پاسخ درست)
شخم زدن با ابزار و کار انسان انجام میشود. آب شدن برف و روییدن علف را میتوان بدون هیچ انسانی هم دید.
سؤال ۷نور سفید خورشید چیست؟
فصل ۳: رنگینکمان
- نوری بیرنگ که آب به آن رنگ میدهد
- فقط یک رنگ که با پخش شدن عوض میشود
- مخلوطی از رنگهای گوناگون (پاسخ درست)
نور سفید از رنگهای گوناگونی ساخته شده که مخلوطاند. ذرّههای آب فقط آنها را از هم جدا میکنند و رنگی به نور اضافه نمیکنند.
سؤال ۸عدسی ذرّهبین چه شکلی دارد؟
فصل ۳: رنگینکمان
- وسطش ضخیمتر از لبههایش است (پاسخ درست)
- وسطش نازکتر از لبههایش است
- شیشهای کاملاً تخت و همضخامت است
عدسی ذرّهبین از وسط ضخیمتر است، مثل دانهٔ عدس. همین شکل نور را کج میکند و پرتوها را به هم نزدیک میکند.
سؤال ۹هر وسیله را به کارش وصل کن.
فصل ۳: رنگینکمان
جفتهای درست:- میکروسکوپ ← چیزهای بسیار ریز، مثل ذرّههای یک قطره آب، را دیدنی میکند
- تلسکوپ ← ماه و ستارهها را بهتر و روشنتر نشان میدهد
- عینک ← به چشم کمک میکند تصویر را واضح ببیند
- دوربین دوچشمی ← چیزهای دور را با هر دو چشم نزدیکتر نشان میدهد
در همهٔ این وسیلهها عدسی مسیر نور را کج میکند؛ فرقشان در شکل عدسیها و چیدن آنهاست. میکروسکوپ برای ریزها، تلسکوپ و دوربین دوچشمی برای دورها و عینک برای واضح شدن تصویر روی شبکیه است.
سؤال ۱۰دایناسورها تقریباً چه زمانی از بین رفتند؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- حدود ۶۵ هزار سال پیش
- حدود ۶۵ میلیون سال پیش (پاسخ درست)
- حدود ۶۵ سال پیش
دایناسورها خزندگان بزرگی بودند که حدود ۶۵ میلیون سال پیش از بین رفتند و ما از ردپا و فسیلهایشان میشناسیمشان. هزاران سال یا چند ده سال خیلی کوتاهتر از آن است.
سؤال ۱۱فسیل یک برگ در سنگی پیدا شده است. این فسیل چه چیزی را نشان میدهد؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- جانوری که برگ میخورده هنوز همانجا زندگی میکند
- گیاهی از آن نوع روزی در آنجا رشد میکرده است (پاسخ درست)
- آنجا همیشه بیابان بوده است
فسیل برگ از نوع گیاهانی خبر میدهد که در گذشته آنجا میرستند. از یک فسیل برگ نمیتوان نتیجه گرفت که جانور خاصی هنوز آنجاست یا آنجا همیشه بیابان بوده است.
سؤال ۱۲«رمزگشایی» ردپا و فسیل یعنی چه؟
فصل ۴: برگی از تاریخ زمین
- پنهان کردن فسیلها از دیگران
- ساختن فسیل در آزمایشگاه
- خواندن نشانههایشان تا بفهمیم جاندار چه شکلی بود و چطور زندگی میکرد (پاسخ درست)
دانشمندان فسیل و ردپا را مثل رمز میخوانند تا از آنها شکل جاندار، حرکت و جای زندگیاش را بفهمند. فسیل را نمیسازند و پنهان هم نمیکنند.
سؤال ۱۳کدام دو بخش بدن از مغز و نخاع محافظت میکنند؟
فصل ۵: حرکت بدن
- جمجمه و ستون مهرهها (پاسخ درست)
- قفسهٔ سینه و جمجمه
- قفسهٔ سینه و مفصلها
مغز در جمجمه و نخاع در لولهٔ ستون مهرهها قرار دارد. قفسهٔ سینه از قلب و ششها محافظت میکند، نه از مغز.
سؤال ۱۴سارا ۲۰ ثانیه ضربان قلبش را شمرد و ۲۷ ضربان به دست آورد. ضربان قلب او در یک دقیقه چقدر است؟
فصل ۵: حرکت بدن
پاسخ: 81ضربان در دقیقه
یک دقیقه سه برابر بیست ثانیه است، پس ۲۷ × ۳ = ۸۱ ضربان در دقیقه.
سؤال ۱۵چرا استخوان شکسته را با گچ یا آتل ثابت نگه میدارند؟
فصل ۵: حرکت بدن
- تا ماهیچهها دیگر هرگز کار نکنند
- تا استخوان با گچ به سنگ تبدیل شود
- تا دو تکه کنار هم بمانند و استخوان تازه بینشان ساخته شود و جوش بخورند (پاسخ درست)
دو تکهٔ استخوان باید چند هفته کنار هم بمانند تا استخوان تازه بینشان ساخته شود. اگر تکان بخورند، کج جوش میخورند یا دیرتر خوب میشوند.
سؤال ۱۶مسیر فرمان را برای برداشتن یک لیوان به ترتیب بچین.
فصل ۵: حرکت بدن
ترتیب درست:- مغز تصمیم میگیرد لیوان را بردارد
- فرمان از مغز به نخاع میرود
- عصب فرمان را به ماهیچهٔ دست میرساند
- ماهیچه کوتاه میشود و دست لیوان را بالا میآورد
مغز تصمیم میگیرد و فرمان از نخاع و عصب به ماهیچه میرسد. ماهیچه با کوتاه شدن استخوان را میکشد و دست حرکت میکند.
سؤال ۱۷کدام چیز خودش نور میدهد و فقط نور بازتاب نمیکند؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- لامپ روشن (پاسخ درست)
- کتاب روی میز
- دیوار اتاق
لامپ و خورشید خودشان نور میدهند. کتاب و دیوار نور آنها را بازتاب میکنند و ما با رسیدن آن نور به چشممان آنها را میبینیم.
سؤال ۱۸کدام کار برای مراقبت از گوش درست است؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- فرو کردن وسیلهای باریک در گوش تا مادّهٔ چرب بیرون بیاید
- دور ماندن از صدای خیلی بلند (پاسخ درست)
- بلند کردن صدای هدفون برای شنیدن بهتر
صدای خیلی بلند به بخشهای حساس گوش آسیب میزند. مادّهٔ چرب مجرا گرد و خاک را میگیرد و اگر زیاد شد، پزشک آن را بیرون میآورد.
سؤال ۱۹مینا بدون دست پشت گوش، آهستهترین صدا را از ۹۰ سانتیمتری شنید و با دست پشت گوش از ۱۲۰ سانتیمتری. با دست چند سانتیمتر دورتر شنید؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
پاسخ: 30سانتیمتر
دست پشت گوش صدا را بیشتر جمع میکند. اختلاف فاصلهها ۱۲۰ − ۹۰ = ۳۰ سانتیمتر است.
سؤال ۲۰در شبکیه چه اتفاقی میافتد؟
فصل ۶: چه خبر؟ (۱)
- سلّولهای ویژه نور را دریافت میکنند و پیام را از راه عصب بینایی به مغز میفرستند (پاسخ درست)
- نور مستقیم از آن میگذرد و وارد مغز میشود
- مقدار نوری که وارد چشم میشود کم یا زیاد میشود
تصویر روی شبکیه میافتد و سلّولهای ویژهٔ آن نور را دریافت میکنند. عصب بینایی پیام را به مغز میبرد و تنظیم مقدار نور کار مردمک است.
آزمون نوبت دوم علوم پنجم دبستان را هم امتحان کن.