درس ۱دیدن
این درس: صفحههای ۴۷ تا ۴۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. ذرّهبین با مسیر نور چه میکند و نور را کجا جمع میکند؟
۲. نور در چه مسیری حرکت میکند؟
جواب: ۱. مسیر نور را کج میکند و آن را در کانون جمع میکند (درس «رنگینکمان»). ۲. در خط راست.
ما چگونه میبینیم؟#
اتاق تاریک است و پردهها بستهاند. چیزی نمیبینی. چراغ را روشن میکنی و کتاب، مداد و کیفت پیدا میشوند. چشم تو همان چشم قبلی است. پس چه چیزی عوض شد؟
قبل از ادامه، حدس بزن: ما میبینیم چون از چشممان نور بیرون میرود و به چیزها میخورد، یا چون نور از چیزها به چشممان میرسد؟
جواب: نور از چیزها به چشم ما میرسد. بعضی چیزها خودشان نور میدهند، مثل لامپ و خورشید. بقیهٔ چیزها نور لامپ یا خورشید را دریافت میکنند و بخشی از آن از روی آنها به چشم ما میرسد. در اتاق تاریک نوری نیست که از کتاب به چشم تو برسد؛ برای همین کتاب را نمیبینی.
حالا ببین نور در چشم چه راهی میرود.
| بخش چشم | کارش |
|---|---|
| قرنیه | پردهٔ شفافی که روی عنبیه را میپوشاند؛ نور از آن میگذرد |
| عنبیه | بخش رنگی چشم |
| مردمک | جایی در وسط عنبیه که نور از آن وارد چشم میشود |
| عدسی | پشت مردمک است و کمک میکند تصویر روی شبکیه تشکیل شود |
| شبکیه | پردهٔ پشت کرهٔ چشم که تصویر روی آن میافتد |
| عصب بینایی | پیام شبکیه را به مغز میبرد |
در شبکیه سلّولهای ویژهای هستند که نور را دریافت میکنند. آنها پیام را از راه عصب بینایی به مغز میفرستند و مغز رنگ و شکل چیزها را تشخیص میدهد. بیشتر کرهٔ چشم درون استخوانهای سر است و فقط بخش کوچکی از آن بیرون دیده میشود. به همین دلیل چشم خوب محافظت میشود.
قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی از اتاق تاریک به حیاط آفتابی میروی، مردمک چشمت بزرگتر میشود یا کوچکتر؟
جواب: کوچکتر. مردمک مقدار نوری را که وارد چشم میشود تنظیم میکند. وقتی نور زیاد است، مردمک تنگ میشود تا نور کمتری وارد شود. وقتی نور کم است، مردمک گشاد میشود تا نور بیشتری وارد شود.
مثال ۱. مسیر نور از یک سیب روی میز تا مغز را بنویس.
- بخشی از نور اتاق از روی سیب به چشم تو میرسد.
- نور از قرنیه میگذرد و به مردمک میرسد.
- نور از مردمک میگذرد و به عدسی میرسد.
- عدسی کمک میکند تصویر سیب روی شبکیه تشکیل شود.
- سلّولهای شبکیه پیام را از عصب بینایی به مغز میفرستند و مغز سیب سرخ را تشخیص میدهد.
مثال ۲. از سینمای تاریک به خیابان آفتابی میآیی و چشمت اول اذیت میشود. چرا کمکم بهتر میشود؟
- در سالن، نور کم بود و مردمک گشاد بود.
- در خیابان، نور زیادی یکدفعه وارد چشم میشود.
- مردمک تنگ میشود تا نور کمتری وارد شود.
- بعد از چند لحظه مردمک اندازهٔ مناسب را پیدا میکند و خوب میبینی.
🧪 آزمایش در خانه: مردمکِ من در نور کم و نور زیاد.
وسیلهها: یک آینه، یک ساعت یا گوشی برای شمردن ثانیه، کاغذ و مداد، اتاقی که چراغ معمولی سقف دارد، پرده و یک بزرگتر.
قبل از آزمایش حدس بزن: وقتی چراغ روشن شود، مردمکت کِی کوچک میشود: تقریباً همان لحظه، بعد از چند ثانیه، یا بعد از یک دقیقه؟ حدست را بنویس.
- با کمک بزرگتر پردهها را ببند تا اتاق کمنور شود. اتاق نباید کاملاً تاریک باشد؛ باید بتوانی صورتت را در آینه ببینی.
- آینه را جلوی صورتت بگیر و حدود یک دقیقه به چشم خودت نگاه کن. اندازهٔ مردمک را روی کاغذ بکش.
- بزرگتر چراغ معمولی اتاق را روشن کند. تو همان لحظه به مردمکت در آینه نگاه کن و ببین کِی کوچک میشود.
- اندازهٔ تازهٔ مردمک را زیر نقاشی اول بکش و بنویس کوچک شدن چقدر طول کشید.
- چراغ را خاموش کنید و یک دقیقه در اتاق کمنور بمان. دوباره به مردمکت نگاه کن: بزرگ شدن هم به همان سرعت بود؟
نتیجه: در نور کم مردمک بزرگ است و با روشن شدن چراغ تقریباً همان لحظه، در کمتر از یک ثانیه، کوچک میشود. بزرگ شدن دوباره در تاریکی معمولاً کندتر است و چند ثانیه طول میکشد. دلیل: مردمک مقدار نوری را که وارد چشم میشود تنظیم میکند؛ نور زیاد او را تنگ میکند و نور کم او را گشاد.
🧠 ترفند: برای اینکه نزدیکبین و دوربین را قاطی نکنی، خود اسم را بخوان: «نزدیکبین» یعنی کسی که نزدیک را خوب میبیند، پس دور را واضح نمیبیند؛ «دوربین» یعنی کسی که دور را خوب میبیند، پس نزدیک را واضح نمیبیند. دلیل: هر اسم از چیزی ساخته شده که آن چشم خوب میبیند. شرط: اینجا «دوربین» حالت چشم است، نه دوربین عکاسی.
💭 آزمایش فکری: تصور کن چشمها خودشان نور میفرستادند و با آن میدیدند. آنوقت باید در اتاقی کاملاً تاریک، مثل ته یک غار، هم همهچیز را ببینیم. اما هیچکس در تاریکی کامل چیزی نمیبیند. نتیجه: چشم نور نمیفرستد؛ برای دیدن باید نور از چیزها به چشم برسد.
وقتی تصویر واضح نمیشود#
گاهی تصویر روی شبکیه تیز و واضح نمیشود. کسی که چیزهای دور را خوب نمیبیند نزدیکبین است. کسی که چیزهای نزدیک را خوب نمیبیند دوربین است. عینک یک عدسی کمکی است. نور را طوری کج میکند که تصویر روی شبکیه واضح شود.
| کسی که… | چیز را خوب میبیند | چیز را واضح نمیبیند |
|---|---|---|
| نزدیکبین است | نزدیک | دور |
| دوربین است | دور | نزدیک |
از چشمهایت مراقبت کن#
پلکها مثل دو در کوچک، چشم را از گرد و خاک میپوشانند. هر بار که پلک میزنیم، اشک روی چشم پخش میشود و سطح آن مرطوب میماند. برای مراقبت از چشم، با دست کثیف آن را نمال، در نور کافی بخوان و اگر تخته را واضح نمیبینی، به معلمت بگو.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز به خورشید نگاه نکن. نور چراغقوه یا هر نور تند دیگری را به چشم خودت یا دیگران نتابان. مداد و چیزهای نوکتیز را از چشم دور نگه دار. اگر چشمت درد گرفت یا چیزی در آن رفت، به یک بزرگتر بگو و آن را نمال.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
نام بخشهایی را که نور باید از آنها بگذرد تا به شبکیه برسد، به ترتیب بنویس.
پردهها بستهاند و روی میز یک دفتر است. چراغ را روشن میکنی و دفتر را میبینی. توضیح بده نور چه راهی رفته است.
دانشآموزی کتاب را نزدیک خوب میخواند ولی نوشتهٔ تخته را واضح نمیبیند. او نزدیکبین است یا دوربین؟ عینکش چه کاری میکند؟
در شکل ۲ کدام چشم در نور زیاد است؟ از کجا فهمیدی؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهما میبینیم چون از چشممان نور بیرون میرود و به چیزها میخورد.
اگر چشم نور میفرستاد، در اتاق تاریک هم میدیدیم؛ ولی در تاریکی کامل چیزی دیده نمیشود.
درستنور از چیزها یا از روی چیزها به چشم ما میرسد و روی شبکیه تصویر میسازد.
اشتباهمردمک همان بخش رنگی چشم است.
بخش رنگی عنبیه است. مردمک جایی در وسط عنبیه است که نور از آن وارد چشم میشود.
درستعنبیه رنگی است و مردمک در وسط آن قرار دارد.
اشتباهدر نور زیاد مردمک گشاد میشود تا بهتر ببینیم.
نور زیاد به چشم آسیب میزند و دیدن را سخت میکند؛ مردمک باید جلوی ورود نور زیاد را بگیرد.
درستدر نور زیاد مردمک تنگ میشود و در نور کم گشاد.
فراتر از کتابچشم و دوربینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دوربین گوشی تو هم مثل چشم کار میکند: یک عدسی نور را جمع میکند و روی یک حسگر تصویر میسازد، درست همانطور که عدسی چشم تصویر را روی شبکیه میاندازد. دوربینها دریچهای دارند که اندازهاش با نور عوض میشود، مثل مردمک. یک نکتهٔ جالب: تصویری که روی شبکیه تشکیل میشود سروته است و مغز آن را درست میبیند. رباتها و خودروهای خودران هم با دوربین میبینند. کامپیوتر تصویر را به عددها تبدیل میکند و برنامهای که با هوش مصنوعی ساخته شده، میتواند در آن آدم، ماشین یا چراغ راهنما را پیدا کند. اما هنوز چشم و مغز ما در بسیاری از کارها بهتر از آنهاست.
درس ۲شنیدن
این درس: صفحههای ۵۰ تا ۵۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. صدا چگونه ساخته میشود؟
۲. کدام بخش چشم پیام را به مغز میبرد؟
جواب: ۱. با لرزش یک جسم. اگر انگشتت را روی گلویت بگذاری و حرف بزنی، لرزش را حس میکنی. ۲. عصب بینایی.
ما چگونه میشنویم؟#
کنار پنجره نشستهای و صدای زنگ یک دوچرخه را از کوچه میشنوی، بیآنکه دوچرخه را ببینی. صدا چطور از کوچه به گوش تو میرسد و از آنجا به مغزت؟
قبل از ادامه، حدس بزن: صدا از لالهٔ گوش مستقیم به مغز میرود، یا از چند بخش میگذرد؟
جواب: از چند بخش میگذرد. لالهٔ گوش فقط بخشی از گوش است که از بیرون میبینیم. بقیهٔ گوش درون استخوان سر قرار دارد.
| بخش گوش | کارش |
|---|---|
| لالهٔ گوش | صدا را جمع میکند و به مجرای شنوایی میفرستد |
| مجرای شنوایی | راهی که صدا را تا پردهٔ گوش میبرد |
| پردهٔ گوش | پردهٔ نازکی که وقتی صدا به آن میرسد میلرزد |
| استخوانهای کوچک گوش | لرزش پرده را میگیرند و خودشان میلرزند |
| بخش حلزونیشکل | لرزش را میگیرد و پیام را برای مغز میفرستد |
| عصب شنوایی | پیام را به مغز میرساند |
وقتی صدا به پردهٔ گوش میرسد، پرده میلرزد. استخوانهای کوچک پشت پرده هم میلرزند و لرزش را به بخش حلزونیشکل میرسانند. این بخش از راه عصب شنوایی به مغز پیام میفرستد و مغز صدا را تشخیص میدهد. پس شنیدن یعنی رسیدن لرزشها به گوش و فرستادن پیام به مغز.
مثال ۱. کسی در میزند. مسیر صدا را تا مغز بنویس.
- در میلرزد و هوای اطرافش هم میلرزد؛ صدا به لالهٔ گوش میرسد.
- صدا از مجرای شنوایی میگذرد و پردهٔ گوش را میلرزاند.
- استخوانهای کوچک گوش میلرزند.
- لرزش به بخش حلزونیشکل میرسد.
- عصب شنوایی پیام را به مغز میبرد و میفهمیم کسی در زده است.
مثال ۲. نرگس ساعت را به گوشش نزدیک میکند. بدون دست پشت گوش، صدای تیکتیک را از فاصلهٔ ۱۲۰ سانتیمتر میشنود و با دست پشت گوش از ۱۷۰ سانتیمتر. فاصلهها چقدر فرق دارند؟
- اول تخمین بزن: حدود ۵۰ سانتیمتر.
- فاصلهٔ کمتر را از فاصلهٔ بیشتر کم میکنیم: ۱۷۰ − ۱۲۰ = ۵۰ سانتیمتر.
- با حدسمان میخواند؟ بله. با دست پشت گوش ۵۰ cm دورتر میشنود.
🧪 آزمایش در خانه: لالهٔ گوش بزرگتر.
وسیلهها: یک ساعت رومیزی یا مچی که تیکتیک آرام دارد، یک متر نواری یا خطکش بلند، کاغذ و مداد، یک بزرگتر، اتاق یا راهرویی ساکت.
قبل از آزمایش حدس بزن: با دست پشت گوشت، صدای ساعت را از دورتر میشنوی یا از نزدیکتر؟ حدوداً چند سانتیمتر فرق دارد؟ حدست را بنویس.
- چشمهایت را ببند. بزرگتر ساعت را از فاصلهٔ حدود دو متر، خیلی آرام، بهطرف گوشت نزدیک کند.
- وقتی اولین بار تیکتیک را شنیدی، دستت را بالا ببر. بزرگتر فاصلهٔ ساعت تا گوشت را با متر اندازه بگیرد و بنویسد.
- دوباره از اول شروع کنید، ولی این بار کف یک دستت را مثل نیمقیف پشت لالهٔ گوشت بگذار.
- هر حالت را سه بار تکرار کنید و فاصلهها را در جدول بنویسید.
نتیجه: معمولاً با دست پشت گوش، ساعت را از فاصلهٔ بیشتری میشنوی. دلیل: دست مثل یک لالهٔ بزرگتر صدای بیشتری را جمع میکند و به مجرای شنوایی میفرستد. اگر فرقی ندیدی، اتاق را ساکتتر کن یا ساعتی با صدای بلندتر بردار و دوباره اندازه بگیر.
| بار | بدون دست (cm) | با دست پشت گوش (cm) |
|---|---|---|
| ۱ | ||
| ۲ | ||
| ۳ |
💭 آزمایش فکری: تصور کن دو طبل نزدیک هم هستند و روی پوستهٔ یکی چند دانهٔ برنج ریختهاند. کسی طبل دیگر را محکم میزند. دانههای روی طبل اول کمی میپرند، با اینکه کسی به آن دست نزده است. نتیجه: صدا از راه هوا رسیده و پوستهٔ طبل اول را لرزانده است. پردهٔ گوش هم مثل پوستهٔ یک طبل بسیار کوچک و نازک است که با رسیدن صدا میلرزد.
🧠 ترفند: اگر صدای آرامی را خوب نمیشنوی، کف دستت را مثل نیمقیف پشت لالهٔ گوشت بگذار و رو به صدا بچرخ. دلیل: دست مثل یک لالهٔ بزرگتر صدای بیشتری را جمع میکند و به مجرای شنوایی میفرستد. شرط: فقط وقتی کمک میکند که دست پشت گوش باشد و گوش رو به صدا؛ اگر صدا از پشت سرت بیاید، دست جلوی آن را میگیرد.
گوش را حفظ کن#
در مجرای شنوایی مادّهای چرب ترشح میشود. این مادّه گرد و خاک و جانداران ریز را میگیرد و جلوی رفتنشان را به داخل گوش میگیرد. گاهی این مادّه زیاد میشود و جلوی پرده را میگیرد؛ آنوقت خوب نمیشنویم. در این حالت، پزشک آن را درست بیرون میآورد. صدای خیلی بلند هم میتواند به بخشهای حساس گوش آسیب بزند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: هرگز چیزی را داخل گوشت نکن: نه مداد، نه سنجاق، نه چوبپنبه یا نخ، و نه چوب کبریت. اینها میتوانند پردهٔ گوش را پاره کنند. به گوش کسی ضربه نزن و در گوش کسی داد نزن. هدفون و بلندگو را با صدای کم گوش کن و هیچ صدای بلندی را نزدیک گوش پخش نکن. اگر گوشت درد گرفت، به یک بزرگتر بگو.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
در مسیر صدا چه بخشهایی میلرزند؟ نام ببر و بگو چه بخشی پیام را برای مغز میفرستد.
چرا کسی که کم میشنود، دستش را پشت گوشش میگذارد؟
دوستت گوشش را با مداد تمیز میکند و میگوید: «مادهٔ چرب گوش کثیفی است.» چه جوابی میدهی؟
چرا صدای بلند نزدیک گوش خطرناک است؟ دو کار بنویس که از گوشها محافظت میکند.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهصدا از لالهٔ گوش مستقیم به مغز میرود.
لالهٔ گوش فقط صدا را جمع میکند. صدا باید پرده، استخوانهای کوچک و بخش حلزونیشکل را رد کند.
درستصدا از چند بخش میگذرد و در آخر عصب شنوایی پیام را به مغز میبرد.
اشتباهمادّهٔ چرب گوش کثیفی است و باید آن را با سنجاق یا مداد بیرون آورد.
این مادّه از ورود گرد و خاک و جانداران ریز جلوگیری میکند و چیز نوکتیز به پردهٔ گوش آسیب میزند.
درستچیزی را داخل گوش نمیکنیم. اگر مادّه زیاد شد، پزشک آن را بیرون میآورد.
اشتباهگوش یعنی همان چیزی که از بیرون میبینیم.
آنچه میبینیم فقط لالهٔ گوش است. بیشتر بخشهای گوش درون استخوانهای سر قرار دارند.
درستلالهٔ گوش بخشی از گوش است؛ بقیهاش داخل سر است.
فراتر از کتابسمعک و میکروفونبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
برای کسی که کم میشنود، پزشک گاهی سمعک پیشنهاد میکند. سمعک وسیلهٔ کوچکی است که صدا را میگیرد، بلندتر میکند و به گوش میفرستد. کار میکروفونِ رباتها هم شبیه گوش است: صدا را میگیرد و به سیگنال تبدیل میکند. دستیارهای صوتی با برنامههایی که با هوش مصنوعی ساخته شدهاند، صدای تو را به نوشته تبدیل میکنند و معنایش را میفهمند. این برنامهها با نمونههای بسیار زیادی از صدای آدمها یاد گرفتهاند. اما یادت باشد، هیچکدام از این وسیلهها جای گوش سالم تو را نمیگیرند؛ پس از آن مراقبت کن.
ادامه در یادستان:حس دیدن ربات را در شبیهساز بساز
آزمون فصل ۶
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
چرا در تاریکی کامل چیزی نمیبینیم؟
برای دیدن باید نور از چیزها به چشم ما برسد. در تاریکی کامل نوری نیست. چشم خودش نور نمیفرستد.
میتوانم گوشم را با سنجاق یا گوشپاککن تمیز کنم؟
نه. هیچ چیزی را داخل گوش نکن. میتواند پردهٔ گوش را پاره کند. مادّهٔ چرب گوش هم مفید است. اگر گوشت درد گرفت یا خوب نمیشنوی، پزشک آن را درست بیرون میآورد.
نزدیکبین یعنی چه؟
یعنی چیزهای نزدیک را خوب میبیند، ولی چیزهای دور را واضح نمیبیند. عینک کمک میکند تصویر روی شبکیه واضح شود.
چرا صدای دور ضعیفتر شنیده میشود؟
هر چه از جایی که صدا ساخته میشود دورتر شویم، لرزش ضعیفتر به گوش ما میرسد، برای همین صدا آهستهتر شنیده میشود.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر میکند، فصل ۳، رنگینکمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان میشود (۱)، فصل ۹، کارها آسان میشود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ
