آموزش علوم پنجم دبستان · فصل ۹

کارها آسان می‌شود (۲)، به زبان ساده

سطح شیب‌دار از تخته و کتاب با ماشین اسباب‌بازی، میخ و گُوِهٔ چوبی، پیچ و بطری، قرقرهٔ نخ با دو لیوان و چرخ دوچرخه

ماشین‌های ساده بدون موتور کار را آسان می‌کنند. می‌بینی سطح شیب‌دار، گُوِه، پیچ و چرخ و محور چطور نیرو را کم و راه را بلندتر می‌کنند و قرقره چطور جهت نیرو را عوض می‌کند.

صفحه‌های ۶۹ تا ۷۸ کتاب۴ درس۳۵ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • توضیح دهی سطح شیب‌دار چگونه نیرو را کم و راه را بلندتر می‌کند
  • گُوِه و پیچ را بشناسی و کارشان را بگویی
  • بگویی قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض می‌کند
  • چرخ و محور را در وسیله‌های اطرافت پیدا کنی

پیش‌نیاز: اهرم و نیرو (از درس «کارها آسان می‌شود (۱)» و علوم پایه‌های پایین‌تر)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «علوم تجربی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ علوم پنجم دبستان کدام درس است؟

درس ۱سطح شیب‌دار

این درس: صفحه‌های ۷۰ تا ۷۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. نیرو چه کارهایی می‌تواند بکند؟ یک مثال بزن.

۲. در درس «کارها آسان می‌شود (۱)» اهرم را دیدی. الاکلنگ برای چه کاری خوب است؟

جواب: ۱. نیرو می‌تواند جسمی را به حرکت دربیاورد، نگه دارد یا شکلش را عوض کند؛ مثلاً هل دادن یک جعبه. ۲. الاکلنگ، که یک اهرم است، کار را آسان‌تر می‌کند: با آن می‌شود یک طرف را با نیروی کم بالا برد.

راه کوتاه یا راه بلند؟#

جعبه‌ای پر از کتاب جلوی در است و باید آن را روی یک سکوی ۴۰ سانتی‌متری بگذاری. دو راه داری. می‌توانی جعبه را مستقیم بالا ببری. یا می‌توانی یک تخته بگذاری و جعبه را روی تخته بالا بکشی.

قبل از ادامه، حدس بزن: با کدام راه، به بازوهایت فشار کمتری می‌آید؟ و کدام راه، جعبه را مسافت درازتری می‌برد؟

جواب: با تخته فشار کمتری می‌آید، اما جعبه راه درازتری را می‌رود. تختهٔ کج یک سطح شیب‌دار است: سطحی که یک سرش بالاتر از سر دیگرش است. رمپ ویلچر، سرسره و جادهٔ پیچ‌درپیچ کوهستان هم سطح شیب‌دار هستند. وسیله‌هایی مثل سطح شیب‌دار که موتور ندارند و کار را آسان می‌کنند ماشین ساده نام دارند.

فایدهٔ سطح شیب‌دار این است: نیروی لازم کمتر می‌شود، ولی راه بلندتر می‌شود. چیزی که از نیرو کم می‌شود، به راه اضافه می‌شود. ماشین ساده «کار را آسان» می‌کند؛ نه این‌که آن را از بین ببرد. جعبه باید باز هم ۴۰ سانتی‌متر بالا برود.

بالا بردن مستقیم سطح شیب‌دار
راهی که جعبه می‌رود کوتاه بلندتر
نیروی لازم بیشتر کمتر

شیب هم مهم است. اگر تخته را ملایم‌تر بگذاری، راه بلندتر می‌شود و نیروی کمتری می‌خواهد. اگر تندترش کنی، راه کوتاه‌تر می‌شود ولی نیروی بیشتری می‌خواهد.

مثال ۱. یک تخته به طول ۱۲۰ سانتی‌متر تا سکوی ۴۰ سانتی‌متری رسیده است. اول تخمین بزن: راه روی تخته حدوداً چند برابر بالا بردن مستقیم است؟

  1. راه مستقیم ۴۰ cm است.
  2. راه روی تخته ۱۲۰ cm است.
  3. ⁦۱۲۰ ÷ ۴۰ = ۳⁩. پس راه سه برابر شده است. با حدسمان می‌خواند؟ بله: تخته خیلی درازتر از ارتفاع سکوست. در عوض، نیروی لازم کمتر از بالا بردن مستقیم است.

مثال ۲. برای رسیدن به همان سکوی ۴۰ سانتی‌متری دو تخته داری: تختهٔ الف ۸۰ و تختهٔ ب ۱۶۰ سانتی‌متر. روی کدام نیروی کمتری لازم است؟

  1. هر دو تخته به یک ارتفاع می‌رسند.
  2. تختهٔ ب بلندتر و پس ملایم‌تر است.
  3. روی تختهٔ ب نیروی کمتری لازم است؛ در عوض ⁦۱۶۰ − ۸۰ = ۸۰⁩ سانتی‌متر راه بیشتری می‌روی.

🧪 آزمایش در خانه: تختهٔ بلند یا تختهٔ کوتاه؟

وسیله‌ها: یک ماشین اسباب‌بازی کوچک، ۱۰ سکه، نوار چسب، یک کش مو (حلقهٔ لاستیکی نازک)، نخ، خط‌کش، چند کتاب، دو تختهٔ صاف با طول‌های خیلی متفاوت (مثلاً تختهٔ برش آشپزخانه به طول حدود ۵۰ cm و جلد سفت یک دفتر به طول حدود ۲۰ cm).

قبل از آزمایش حدس بزن: هر دو تخته به یک ارتفاع می‌رسند. روی کدام کش کمتر کشیده می‌شود؟ برای هر تخته، «طول تخته ÷ ارتفاع» چند می‌شود؟

  1. ۱۰ سکه را روی ماشین بگذار و با نوار چسب ثابت کن. کش را با نخ به ماشین ببند.
  2. کتاب‌ها را روی هم بچین تا ارتفاعشان ۱۰ cm شود (با خط‌کش بسنج).
  3. طول کش را وقتی شل است بخوان و بنویس.
  4. تختهٔ بلند را از کف تا بالای کتاب‌ها تکیه بده. ماشین را با کش، آهسته در امتداد تخته بالا بکش، طوری که کش موازی تخته باشد. وسط راه طول کش را بخوان.
  5. همین کار را با تختهٔ کوتاه تکرار کن.
  6. جدولی با چهار ستون بکش: تخته، طول تخته (cm)، طول تخته ÷ ارتفاع، طول کش (cm).

نتیجه: معمولاً روی تختهٔ بلند کش کمتر کشیده می‌شود. هرچه عدد «طول تخته ÷ ارتفاع» بزرگ‌تر باشد، شیب ملایم‌تر است و نیروی کمتری لازم است. دلیل: روی تختهٔ ملایم‌تر، تخته بخش بیشتری از وزن ماشین را نگه می‌دارد و تو فقط بقیه را می‌کشی؛ در عوض راه ماشین بلندتر است. اگر فرق کم بود، چند سکهٔ دیگر روی ماشین بگذار.

💭 آزمایش فکری: تصور کن پلکانی ۲۰ پله‌ای و یک رمپ ویلچر کنار هم به یک ارتفاع می‌رسند. چرا رمپ را بلند و ملایم می‌سازند، نه کوتاه و تند؟ اگر رمپ تند بود، کسی که ویلچر را هل می‌دهد باید نیروی زیادی بزند و ویلچر ممکن بود عقب برگردد. نتیجه: برای نیروی کم، راه را بلند می‌کنیم؛ برای همین رمپ‌ها دراز هستند.

🧠 ترفند: برای مقایسهٔ دو رمپ که به یک ارتفاع می‌رسند، طول هر رمپ را بر ارتفاع تقسیم کن. عدد بزرگ‌تر یعنی رمپ ملایم‌تر و نیروی کمتر. دلیل: وقتی ارتفاع یکی است، رمپ درازتر کج‌تر نیست و ملایم‌تر است. شرط: دو رمپ باید به یک ارتفاع برسند و سطحشان شبیه هم باشد؛ رمپ زبر یا ناصاف نیروی بیشتری می‌خواهد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: این کار را روی زمین انجام بده، نه روی پله. چیز سنگین را خودت بالا نبر؛ جابه‌جا کردن بار سنگین کار بزرگ‌ترهاست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جعبه را به‌جای بالا بردن مستقیم، روی یک تختهٔ شیب‌دار بالا می‌بری. چه اتفاقی می‌افتد؟
۲برای رسیدن به یک ارتفاع، راه‌ها را از کمترین نیرو تا بیشترین نیرو مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۳یک تخته به طول ۹۰ سانتی‌متر تا ارتفاع ۳۰ سانتی‌متر می‌رسد. راه روی تخته چند سانتی‌متر بیشتر از راه مستقیم است؟
cm
۴هر وسیله را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۵چرا جادهٔ کوهستانی را پیچ‌درپیچ می‌سازند؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

می‌خواهی یک جعبه را به ارتفاع ۵۰ سانتی‌متر برسانی. تخته‌ای به طول ۱۵۰ سانتی‌متر داری. راه روی تخته چند برابر راه مستقیم است؟

دو رمپ به یک سکو می‌رسند: یکی ۶۰ و یکی ۱۲۰ سانتی‌متر. کدام ملایم‌تر است و روی کدام نیروی کمتری لازم است؟

دوستت می‌گوید: «با سطح شیب‌دار هم نیرو کم می‌شود و هم راه.» چه جوابی می‌دهی؟ یک مثال بیاور.

در آزمایش با کش، طول کش روی تختهٔ بلند ۱۴ cm و روی تختهٔ کوتاه ۱۷ cm شد. کدام تخته نیروی کمتری لازم دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهسطح شیب‌دار کار را کم می‌کند، پس همه‌چیز آسان‌تر می‌شود.

جعبه باز هم به همان ارتفاع می‌رسد. فقط نیرو کمتر و راه بلندتر شده است.

درستماشین ساده نیرو را کم می‌کند، ولی راه را بلندتر می‌کند.

اشتباههرچه رمپ تندتر، نیروی کمتری لازم است.

رمپ تند راهش کوتاه است و نیروی بیشتری می‌خواهد.

درسترمپ ملایم‌تر (بلندتر) نیروی کمتری می‌خواهد.

اشتباهسطح شیب‌دار فقط برای بالا بردن است.

جسم‌ها را هم می‌توان از بالا به پایین رساند: مثل سرسره.

درستسطح شیب‌دار هم بالا بردن و هم پایین آوردن را آسان می‌کند.

فراتر از کتابرمپ و ربات‌های تحویل‌دهندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ربات‌های کوچکی که بسته می‌رسانند، رمپ‌ها را خیلی خوب می‌شناسند. مهندسان وقتی ربات چرخ‌دار می‌سازند، شیب رمپ را کنترل می‌کنند: رمپی که خیلی تند باشد، موتور ربات را بیش از حد به زحمت می‌اندازد و ربات ممکن است برگردد. حسگرها شیب زمین را می‌سنجند و برنامه تصمیم می‌گیرد از راه کوتاه و تند برود یا از راه بلندتر و ملایم‌تر. این همان قانونی است که تو در این درس دیدی: نیروی کمتر به راه بلندتر نیاز دارد. حتی خودروهای برقی هم در سرازیری و سربالایی انرژی را بر همین اساس مصرف می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲گُوِه و پیچ

این درس: صفحه‌های ۷۳ تا ۷۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در درس قبل، سطح شیب‌دار چه چیزی را کمتر می‌کرد و چه چیزی را بیشتر؟

۲. کدام یک تیزتر است: تیغهٔ کارد یا پشت آن؟

جواب: ۱. نیروی لازم را کمتر می‌کرد و راه را بیشتر. ۲. تیغهٔ کارد، چون لبه‌اش نازک است.

گُوِه: لبه‌ای که چیزی را از هم باز می‌کند#

اگر بخواهی یک میخ را در تخته بکوبی، نوک تیز آن اول وارد تخته می‌شود. اگر نوکش کُند باشد، کار سخت‌تر می‌شود. نوک تیز میخ یک گُوِه است.

گُوِه وسیله‌ای است که یک لبهٔ آن ضخیم و لبهٔ دیگرش نازک است. گُوِه‌ها کارها را آسان می‌کنند. کلنگ، تبر، میخ‌کش، تیغهٔ کارد و بیل مثال‌هایش هستند. دندان‌های پیشین انسان و جانوران گوشت‌خوار هم مثل گُوِه عمل می‌کنند.

گُوِه شبیه سطح شیب‌دار است، ولی کارش فرق دارد. سطح شیب‌دار برای بالا بردن چیزها به کار می‌رود. گُوِه برای کندن، بریدن و جدا کردن چیزها.

قبل از ادامه، حدس بزن: دو میخ داری، یکی با نوک بسیار تیز و یکی با نوک پهن. کدام را آسان‌تر در چوب نرم می‌کوبی؟

جواب: میخ نوک‌تیز را. هرچه لبهٔ گُوِه نازک‌تر باشد، با همان نیرو بیشتر در جسم فرو می‌رود. گُوِه نیروی تو را به دو طرف می‌فرستد و جسم را از هم باز می‌کند.

پیچ#

اگر یک بطری پیچ‌دار را باز و بسته کرده باشی، دیده‌ای که شیار مارپیچ دور گردنهٔ آن می‌چرخد. پیچ میله‌ای با شیار مارپیچ است. با پیچ دو قطعهٔ چوبی، پلاستیکی یا فلزی را به هم وصل می‌کنیم یا چیزی را روی دیوار نصب می‌کنیم. پیچ در بطری، لامپ، تراش و لولای در هم هست.

شیار پیچ مانند یک سطح شیب‌دار کوچک است که دور میله پیچیده‌اند. اگر شیار را روی کاغذ صاف کنی، مثل یک رمپ دراز و کج می‌شود. پس پیچ هم مثل سطح شیب‌دار راه را بلندتر و نیروی لازم را کمتر می‌کند: برای چند دور چرخاندن، پیچ فقط کمی جلو می‌رود.

مثال ۱. چرا یک کلنگ را از سمت نوک تیزش در زمین فرو می‌کنند؟

  1. نوک کلنگ گُوِه است و لبهٔ نازک دارد.
  2. لبهٔ نازک نیرو را روی سطح کوچکی جمع می‌کند.
  3. پس با همان ضربه، بیشتر در زمین فرو می‌رود و خاک را از هم باز می‌کند.

مثال ۲. هر دور چرخاندن یک پیچ، آن را ۲ میلی‌متر در چوب جلو می‌برد. می‌خواهی پیچ ۱ سانتی‌متر (۱۰ میلی‌متر) جلو برود. اول تخمین بزن: چند دور باید بچرخانی؟

  1. هر دور ۲ mm جلو می‌رود.
  2. باید ۱۰ mm جلو برود.
  3. ⁦۱۰ ÷ ۲ = ۵⁩. پس پنج دور لازم است. با حدسمان می‌خواند؟ دست تو پنج دور می‌چرخد، یعنی راه دست بلند است، ولی پیچ فقط ۱ cm جلو می‌رود. این راه بلند، نیروی لازم را کم می‌کند.

🧪 آزمایش در خانه: نخ را دنبال شیار پیچ ببر.

وسیله‌ها: یک بطری آب معدنی پیچ‌دار که فقط آب در آن بوده است (هرگز بطری شوینده)، نخ، خط‌کش، ماژیک.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر نخی را دقیقاً دور شیار گردنهٔ بطری بپیچی و آن را صاف کنی، چند برابر ارتفاع گردنه می‌شود؟

  1. ارتفاع قسمت پیچ‌دار گردنه را با خط‌کش اندازه بگیر و بر حسب cm بنویس.
  2. نخ را در شیار مارپیچ بگذار و از بالا تا پایین دنبال کن. جای آن را با ماژیک روی نخ علامت بزن.
  3. نخ را صاف کن و طول علامت‌دار را اندازه بگیر.
  4. طول نخ را به ارتفاع تقسیم کن. هر بار سر بطری را چند دور می‌چرخانی؟ بشمار و بنویس.

نتیجه: نخ چند برابر ارتفاع گردنه است. دست تو دور کاملی می‌چرخد تا درِ بطری فقط چند میلی‌متر بالا بیاید. دلیل: شیار پیچ یک سطح شیب‌دار پیچیده است؛ راه بلند، حرکت آسان.

🧪 آزمایش در خانه: لبهٔ نازک و لبهٔ ضخیم.

وسیله‌ها: کمی خمیر بازی یا پلاستیسین، یک کارت پلاستیکی نازک، یک پاک‌کن ضخیم، خط‌کش.

قبل از آزمایش حدس بزن: کدام لبه با همان فشار انگشت بیشتر در خمیر فرو می‌رود؟

  1. خمیر را روی میز صاف کن.
  2. کارت را روی لبهٔ باریکش بگذار و با انگشت از بالا ۳ ثانیه فشار بده.
  3. همین کار را با لبهٔ پهن پاک‌کن انجام بده. با فشار انگشت همان‌قدر.
  4. عمق فرورفتگی هر کدام را تقریباً با خط‌کش بر حسب mm بنویس.
  5. بعد از کار، دست‌هایت را بشوی.

نتیجه: معمولاً لبهٔ نازک کارت چند میلی‌متر در خمیر فرو می‌رود و لبهٔ پهن پاک‌کن خیلی کمتر. دلیل: لبهٔ نازک نیرو را روی سطح کوچک‌تری جمع می‌کند.

🧠 ترفند: برای این‌که بدانی پیچ یا درِ بطری را به کدام طرف بچرخانی: «ساعتگرد ببند، پادساعتگرد باز کن» (وقتی از روبه‌رو به سر پیچ نگاه می‌کنی). دلیل: شیار بیشتر پیچ‌ها طوری ساخته شده که با چرخش ساعتگرد جلو بروند. شرط: «بیشتر» پیچ‌ها، نه همه؛ مثلاً پدال سمت چپ دوچرخه برعکس بسته می‌شود.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: با وسیلهٔ تیز مثل چاقو و میخ آزمایش نکن. در این درس فقط از کارت، پاک‌کن و خمیر استفاده کن. نوک پیچ و میخ را به‌طرف خودت و دیگران نگیر.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام میخ را آسان‌تر در چوب نرم می‌کوبی؟
۲کدام وسیله مثل گُوِه کار می‌کند؟
۳هر ماشین ساده را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴در آزمایش نخ، ارتفاع قسمت پیچ‌دار بطری ۲ cm و طول نخ ۱۴ cm شد. نخ چند برابر ارتفاع است؟
برابر
۵شیار پیچ بیشتر به کدام ماشین ساده شبیه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

در آزمایش لبهٔ نازک و ضخیم، لبهٔ نازک ۴ میلی‌متر و لبهٔ ضخیم ۱ میلی‌متر در خمیر فرو رفت. تفاوت چند میلی‌متر است؟

یک تبر لبهٔ تیز دارد و یک پتک سر پهن. کدام برای باز کردن چوب مناسب‌تر است؟ چرا؟

سه نمونه از پیچ در خانه یا مدرسه نام ببر و بنویس چه چیزی را به هم وصل می‌کند.

چرا یک پیچ را با چند دور چرخاندن فقط کمی در چوب جلو می‌برند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهگُوِه و سطح شیب‌دار یک کار می‌کنند.

سطح شیب‌دار برای بالا بردن است ولی گُوِه برای بریدن و جدا کردن.

درستهر دو شیبی دارند، ولی کارشان فرق دارد.

اشتباهپیچ کاری به سطح شیب‌دار ندارد.

شیار پیچ مثل رمپی است که دور میله پیچیده شده.

درستپیچ هم راه را بلند و نیرو را کم می‌کند.

اشتباهنوک کُند بهتر در چیزها فرو می‌رود.

نوک تیز نیرو را روی سطح کوچک‌تری جمع می‌کند.

درستلبهٔ نازک‌تر آسان‌تر فرو می‌رود.

فراتر از کتابگُوِه و پیچ در دندان و رباتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دندان‌های پیشین ما مثل گُوِه عمل می‌کنند و میوه را می‌برند. دندان‌های گوشت‌خوارانی مانند گربه‌سانان هم تیزتر هستند. مهندسان در ساختن ربات هم از پیچ استفاده می‌کنند: وقتی ربات‌ها را سوار می‌کنند، بدنه و موتور و سیم‌ها با پیچ به هم وصل می‌شوند. بعضی چاپگرهای سه‌بعدی هم یک میلهٔ پیچ‌دار دارند که با چرخیدن آن، قطعهٔ متحرک را بالا و پایین می‌برد. هر دور چرخیدن میله، قطعه را فقط به اندازهٔ فاصلهٔ دو شیار جابه‌جا می‌کند، برای همین حرکتش خیلی دقیق است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳قرقره

این درس: صفحه‌های ۷۶ تا ۷۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چند ماشین ساده تا حالا نام بردیم؟

۲. اگر یک طناب را رو به پایین بکشی و جسمی به سر دیگرش بسته باشد، آن جسم به کدام طرف می‌رود؟

جواب: ۱. اهرم، سطح شیب‌دار، گُوِه و پیچ. ۲. اگر طناب از جایی نگذرد، جسم به‌طرف خودت می‌آید و در جهت کشیدن حرکت می‌کند.

قرقره: چرخی که طناب روی آن می‌لغزد#

پرچمی را بالای میله می‌بری. اگر بخواهی خودت از میله بالا بروی، کار خطرناکی است. اما یک قرقره بالای میله هست. طناب از روی قرقره رد شده است. تو پایین می‌ایستی و طناب را به‌طرف پایین می‌کشی. پرچم بالا می‌رود.

قرقره چرخی است که طناب از شیار آن می‌گذرد. قرقره از ماشین‌های ساده است. کارش در چاه آب، بالا کشیدن تور ماهیگیری و بردن بار به طبقه‌های بالای ساختمان به کار می‌آید. وقتی بار باید خیلی بالا برود، سطح شیب‌دار کمکی نمی‌کند، چون شیبش خیلی بلند می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: یک قرقرهٔ ثابت که به سقف بسته شده است، آیا نیروی لازم برای بالا کشیدن بار را کم می‌کند؟

جواب: نه. یک قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض می‌کند. تو پایین می‌کشی و بار بالا می‌رود. اندازهٔ نیرو تقریباً همان است که اگر بار را مستقیم بالا ببری لازم داری. مزیتش این است که می‌توانی روی زمین بایستی و وزن خودت را هم به کار بگیری.

مثال ۱. پرچمی با طناب و یک قرقره بالا می‌رود. طناب را ۲۰۰ سانتی‌متر پایین کشیده‌ای. با یک قرقرهٔ ثابت، پرچم چقدر بالا می‌رود؟

  1. در قرقرهٔ ثابت، طول طنابی که می‌کشی با طول بالا رفتن بار برابر است.
  2. اگر ۲۰۰ cm بکشی، بار هم ۲۰۰ cm بالا می‌رود.

مثال ۲. برای بالا کشیدن یک سطل کوچک از چاه، چرا یک قرقره بالای چاه می‌گذارند؟

  1. بدون قرقره باید سطل را از بالا به پایین رها و دوباره مستقیم بالا بکشی.
  2. با قرقره طناب را به‌طرف پایین یا افقی می‌کشی. این کار راحت‌تر است چون می‌توانی روی زمین بایستی.
  3. پس قرقره جهت کشیدن را آسان می‌کند، نه اندازهٔ نیرو را.

🧪 آزمایش در خانه: قرقرهٔ خودت را درست کن.

وسیله‌ها: یک قرقرهٔ نخ خالی (یا یک درِ پلاستیکی که نخ روی آن بگردد)، یک مداد، دو دسته کتاب، دو لیوان کاغذی کوچک، نخ، ۱۰ سکه.

قبل از آزمایش حدس بزن: اگر در یک لیوان ۵ سکه بگذاری، در لیوان دیگر چند سکه لازم است تا ترازو شوند؟

  1. مداد را از قرقره رد کن و دو سرش را روی دو دسته کتاب روی لبهٔ میز بگذار تا قرقره آزادانه بچرخد.
  2. نخ را از روی قرقره رد کن و به هر سرش یک لیوان بیاویز. بار هر لیوان فقط چند سکه باشد.
  3. در لیوان چپ ۵ سکه بگذار. در لیوان راست سکه‌ها را یکی‌یکی اضافه کن تا لیوان‌ها تقریباً ثابت بمانند. تعداد سکه‌ها را بنویس.
  4. یک سکهٔ اضافه در یکی از لیوان‌ها بگذار و ببین کدام پایین می‌رود.
  5. نخ را ۲۰ cm به پایین بکش و ببین لیوان دیگر چند سانتی‌متر بالا می‌رود.

نتیجه: اگر قرقره روان بچرخد، ۵ سکه با حدود ۵ سکه ترازو می‌شود؛ قرقره نیرو را کم نکرده است. لیوان سنگین‌تر پایین می‌رود. وقتی ۲۰ cm نخ را پایین می‌کشی، لیوان دیگر هم حدود ۲۰ cm بالا می‌رود. دلیل: قرقرهٔ ثابت فقط جهت را عوض می‌کند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن یک قرقرهٔ ثابت بار را با نصف نیرو بالا ببرد. آن‌وقت باید یک بار ۱۰ سکه‌ای را با ۵ سکه بتوان بالا برد. اما در آزمایش، ۱۰ سکه فقط با ۱۰ سکه ترازو می‌شود. نتیجه: قرقرهٔ ثابت جهت را عوض می‌کند، نیرو را نه.

🧠 ترفند: برای این‌که بفهمی یک قرقره نیرو را کم می‌کند یا نه، طنابی را که می‌کشی با بالا رفتن بار مقایسه کن. اگر بار به همان اندازه بالا رفت که تو طناب را کشیدی، نیرو کم نشده است. دلیل: یک ماشین ساده فقط وقتی نیرو را کم می‌کند که راه دست تو بلندتر از راه بار باشد. شرط: قرقره باید روان بچرخد؛ قرقرهٔ سفت کمی نیروی بیشتر هم می‌خواهد.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط بار سبک، مثل چند سکه، بالا ببر. هرگز زیر باری که بالا می‌رود نایست و از طناب آویزان نشو. بالا بردن بار سنگین فقط کار بزرگ‌ترهاست.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱یک قرقرهٔ ثابت دقیقاً چه کاری می‌کند؟
۲با یک قرقرهٔ ثابت، طناب را ۳۰ سانتی‌متر به پایین می‌کشی. بار چند سانتی‌متر بالا می‌رود؟
cm
۳وقتی پرچم را با قرقره بالا می‌بری، کار از دست تو تا پرچم چگونه پیش می‌رود؟ مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۴یک سطل را از چاه با قرقره بالا می‌کشی. فایدهٔ اصلی قرقره چیست؟
۵هر ماشین ساده را به مثالش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

در آزمایش قرقره در لیوان چپ ۶ سکه است. لیوان راست چند سکه می‌خواهد تا ثابت بماند؟

طناب را ۴۰ سانتی‌متر پایین می‌کشی. بار چند سانتی‌متر بالا می‌رود؟

چرا بالای یک پرچم‌دار قرقره می‌گذارند؟

دوستت می‌گوید قرقره بار را سبک می‌کند. با آزمایش لیوان‌ها او را قانع کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهقرقره همیشه کشیدن را کم می‌کند.

یک قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض می‌کند.

درستقرقرهٔ ثابت جهت را عوض می‌کند، اندازهٔ نیرو را نه.

اشتباهبا قرقره بار هم سبک می‌شود.

وزن بار همان است.

درستبار همان وزن را دارد؛ فقط جهت کشیدن آسان‌تر است.

اشتباهدر قرقره راه کوتاه‌تر می‌شود.

در قرقرهٔ ثابت، طول طناب با ارتفاع بار برابر است.

درستراه همان است.

فراتر از کتابقرقره‌های متعدد و ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

یک قرقرهٔ ثابت جهت را عوض می‌کند، ولی چند قرقره را می‌شود طوری کنار هم گذاشت که نیروی کشیدن کمتر شود. در این حالت باید طناب بیشتری بکشی: دوباره همان قانون «نیرو کمتر، راه بیشتر». جرثقیل‌ها و بالابرها از چند قرقره استفاده می‌کنند. در روبات‌ها هم گاهی یک نخ و قرقرهٔ کوچک به‌جای بازو کار می‌کند: موتور نخ را می‌کشد و قطعه‌ای را بالا می‌برد. بعضی دست‌های مصنوعی هم با نخ‌هایی که روی قرقره می‌روند انگشت‌ها را خم می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴چرخ و محور

این درس: صفحهٔ ۷۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. درِ یک اتاق را نزدیک لولا هل بدهی آسان‌تر باز می‌شود یا نزدیک دستگیره؟

۲. قرقرهٔ ثابت چه چیزی را عوض می‌کند؟

جواب: ۱. نزدیک دستگیره، یعنی دور از لولا. ۲. فقط جهت نیرو را.

چرخ و محور#

گاهی چرخ را در شکل یک دستگیره یا شیر آب می‌بینی. چرخ و محور از یک میله و چرخی ساخته شده است که با میله می‌چرخد. میلهٔ نازک محور است. چرخی که دور آن می‌چرخد، چرخ است. دستگیرهٔ گرد در، شیر آب، پیچ‌گوشتی، فرمان خودرو و چرخ دوچرخه نمونه‌هایش هستند.

وقتی چرخ می‌چرخد، محور هم می‌چرخد. اما یک چیز مهم هست: لبهٔ چرخ راه بیشتری می‌رود تا محور. اگر دستت را روی لبهٔ چرخ بگذاری، با یک دور چرخیدن دستت راه بلندی می‌رود. محور در همین یک دور راه کوتاهی می‌رود، اما نیروی بیشتری به بار می‌دهد.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای باز کردن یک پیچ بزرگ، کدام آسان‌تر است: با انگشت‌ها روی خود پیچ بچرخانی یا از یک دستهٔ بلند استفاده کنی؟

جواب: دستهٔ بلند آسان‌تر است. دسته مثل چرخ است. دست تو از محور (پیچ) دور است و دایرهٔ بزرگی می‌زند. هرچه دست از محور دورتر باشد، نیروی کمتری لازم است؛ اما دایرهٔ بزرگ‌تر را باید بچرخی.

ماشین ساده‌هایی که تا حالا دیدیم، یعنی سطح شیب‌دار، گُوِه، پیچ، قرقره، اهرم و چرخ و محور، از قدیم به انسان کمک کرده‌اند. در همهٔ آن‌ها یک قانون هست: هر جا نیرو کمتر می‌شود، در عوض راه بلندتر می‌شود. قرقرهٔ ثابت نیرو را کم نمی‌کند، برای همین راه را هم بلندتر نمی‌کند.

چرخ (لبه) محور
راهی که در یک دور می‌رود بلند کوتاه
نیرویی که لازم است کم زیاد

مثال ۱. فاصلهٔ دست تو از محور یک دستهٔ چرخان ۱۲ cm و شعاع محور ۲ cm است. اول تخمین بزن: دست تو چند برابر دورتر از محور است؟

  1. فاصلهٔ دست از مرکز ۱۲ cm است.
  2. فاصلهٔ سطح محور از مرکز ۲ cm است.
  3. ⁦۱۲ ÷ ۲ = ۶⁩. دست تو شش برابر دورتر است؛ پس نیروی کمتری لازم داری.

مثال ۲. چرا دستگیرهٔ در را وسط در نمی‌گذارند، نزدیک لبه می‌گذارند؟

  1. لبهٔ بیرونی از لولا دورتر است.
  2. دور از لولا، دست دایرهٔ بزرگ‌تری می‌زند.
  3. پس درِ سنگین با نیروی کمتری باز می‌شود.

🧪 آزمایش در خانه: دسته‌ای برای بالا کشیدن.

وسیله‌ها: یک مداد، یک خط‌کش، نوار چسب، نخ، یک لیوان کاغذی کوچک، ۱۰ سکه، دو دسته کتاب.

قبل از آزمایش حدس بزن: لیوان با دسته آسان‌تر بالا می‌آید یا وقتی فقط مداد را با انگشت بچرخانی؟

  1. مداد را روی دو دسته کتاب بگذار طوری که یک سرش بیرون باشد.
  2. نخ را دور وسط مداد ببند و لیوان را از آن آویزان کن. ۱۰ سکه در لیوان بگذار.
  3. اول مداد را فقط با دو انگشت بچرخان تا نخ دور مداد بپیچد و لیوان بالا بیاید.
  4. بعد خط‌کش را با چسب عمود بر مداد، سر آن بچسبان تا دسته شود. با نگه داشتن سر خط‌کش، دسته را بچرخان.
  5. فاصلهٔ جایی که خط‌کش را می‌گیری تا مداد را بر حسب cm اندازه بگیر. بنویس لیوان در کدام حالت بهتر بالا می‌آید.

نتیجه: با دسته، چرخاندن آسان‌تر است، چون دستت از محور دور است. اما دستت دور بزرگ‌تری می‌زند و باید آن را بیشتر بچرخانی. دلیل: چرخ و محور هم مثل سطح شیب‌دار نیرو را کم و راه را بیشتر می‌کند.

💭 آزمایش فکری: تصور کن شیر آب را بخواهی با دسته باز کنی و بعد دسته را برداری و فقط ساقهٔ نازک شیر را بچرخانی. کدام سخت‌تر است؟ ساقهٔ نازک، چون به دسته نیاز داری. نتیجه: دسته مثل چرخی بزرگ است که محور را آسان می‌چرخاند.

🧠 ترفند: اگر چیزی سفت می‌چرخد، مثل شیر آب یا درِ شیشهٔ مربا، دستت را تا جای ممکن از وسط آن دور بگیر: لبهٔ دسته یا لبهٔ در را بگیر، نه نزدیک وسطش. دلیل: هرچه دست از محور دورتر باشد، نیروی کمتری لازم است. شرط: در عوض دستت دایرهٔ بزرگ‌تری می‌زند؛ اگر باز هم نچرخید، زور زیادی نزن و از بزرگ‌تر کمک بگیر.

⚠️ نکتهٔ ایمنی: فقط بار سبک بالا ببر و فقط چند سکه. دست یا انگشتت را بین نخ و مداد نگذار. خط‌کش را محکم بچسبان تا نیفتد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱با کدام یک درِ سنگین را آسان‌تر باز می‌کنی؟
۲دست تو ۱۵ cm از مرکز دستگیره فاصله دارد و شعاع محور ۳ cm است. دست تو چند برابر دورتر از سطح محور است؟
برابر
۳هر مثال را به ماشین ساده‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴چرا چرخ بزرگ‌تر کار را آسان‌تر می‌کند؟
۵در آزمایش «دسته‌ای برای بالا کشیدن» از دست تو تا لیوان چه پیش می‌آید؟ مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک دستگیره، دست ۱۲ cm از مرکز فاصله دارد و شعاع محورش ۲ cm است. دست چند برابر دورتر از سطح محور است؟

چند چرخ و محور در خانه نام ببر.

چرا چرخ چاه آب برای بالا کشیدن سطل خوب است؟

نام همهٔ ماشین‌های سادهٔ این فصل را بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهچرخ و محور یعنی فقط چرخ دوچرخه.

هر چرخی که با میله می‌چرخد چرخ و محور است.

درستدستگیره و شیر آب هم چرخ و محور هستند.

اشتباهدسته کوتاه‌تر کار را آسان‌تر می‌کند.

دسته بلندتر دست را از محور دورتر می‌کند.

درستدستهٔ بلندتر آسان‌تر است.

اشتباهماشین ساده کار را کم می‌کند.

نیرو کمتر می‌شود ولی راه بلندتر.

درستماشین ساده کار را آسان می‌کند، نه کمتر.

فراتر از کتابچرخ و محور در ربات‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

ربات‌های چرخ‌دار همیشه چرخ و محور دارند. موتور محور را می‌چرخاند و چرخ، ربات را روی زمین حرکت می‌دهد. مهندسان با تغییر اندازهٔ چرخ می‌توانند ربات را سریع‌تر یا قوی‌تر کنند: چرخ بزرگ‌تر در هر دور راه بیشتری می‌رود، پس ربات سریع‌تر است؛ چرخ کوچک‌تر نیروی بیشتری دارد. حتی ماشین‌های خودران هم با شمارش دور چرخ‌ها می‌فهمند چقدر راه رفته‌اند. هوش مصنوعی از این شمارش‌ها برای نقشه کشیدن اتاق استفاده می‌کند.

ادامه در یادستان:یک چرخ و محور را با موتور سروو امتحان کن

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۹

۱۵ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

قدم بعدی

پرسش‌های رایج

ماشین ساده یعنی چه؟

وسیله‌ای ساده و بدون موتور که کار را آسان می‌کند، مثل سطح شیب‌دار، گُوِه، پیچ، قرقره، اهرم و چرخ و محور.

ماشین ساده کار را کم نمی‌کند؟

نه. نیرو کمتر می‌شود ولی راه بلندتر می‌شود. کار باید انجام شود.

قرقره همیشه نیرو را کم می‌کند؟

نه. یک قرقرهٔ ثابت فقط جهت نیرو را عوض می‌کند.

پیچ چه ربطی به سطح شیب‌دار دارد؟

شیار پیچ مثل یک سطح شیب‌دار است که دور میله پیچیده شده.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۱، زنگ علوم، فصل ۲، مادّه تغییر می‌کند، فصل ۳، رنگین‌کمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان می‌شود (۱)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ