درس ۱فرفرههای چرخان
این درس: صفحههای ۲ تا ۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. با چه وسیلهای طول یک مداد را اندازه میگیریم و یکایش چیست؟
۲. «مشاهده» با «حدس» چه فرقی دارد؟
جواب: ۱. با خطکش و یکایش سانتیمتر (cm) است. ۲. مشاهده چیزی است که میبینیم یا اندازه میگیریم. حدس فکری است که هنوز آزمایش نشده.
یک سؤال که جواب میخواهد#
آرمان و خواهرش یک ماشین اسباببازی دارند. آنها یک تختهٔ کوچک را با چند کتاب شیبدار کردهاند و ماشین را از بالای آن رها میکنند. ماشین پایین میآید و روی زمین هم کمی جلو میرود. آرمان میپرسد: «اگر شیب را بلندتر کنیم، ماشین دورتر میرود؟»
این یک سؤال علمی است، چون با آزمایش میشود جوابش را پیدا کرد. دانشمندان هم همینطور شروع میکنند: چیزی را میبینند، سؤالی میپرسند و برای جواب دادن آزمایش میکنند.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر شیب بلندتر شود، ماشین دورتر میرود، نزدیکتر میماند یا فرقی نمیکند؟
جواب: حدس تو یک پیشبینی است. هنوز نمیدانیم درست است یا نه. آن را اینطور مینویسیم: «هر چه شیب بلندتر باشد، ماشین دورتر میرود.» بعد آزمایش نشان میدهد پیشبینی درست بوده یا غلط. اگر غلط بود هم چیز تازهای یاد گرفتهای.
آزمایش عادلانه#
قبل از شروع، سه سؤال را جواب بده:
| سؤال | در آزمایش ماشین |
|---|---|
| چه چیزی را باید تغییر داد؟ | ارتفاع شیب (تعداد کتابها) |
| چه چیزی را باید اندازه گرفت؟ | فاصلهای که ماشین روی زمین میرود (cm) |
| چه چیزهایی را نباید تغییر داد؟ | همان ماشین، همان تخته، همان نقطهٔ رها کردن، همان زمین |
فقط یک چیز را تغییر میدهیم. اگر دو چیز با هم عوض شوند، نمیفهمیم کدام یک اثر داشته است.
مثال ۱. آرمان میخواهد بداند یک وزنهٔ سنگینتر روی ماشین چه اثری دارد. چه چیزی را تغییر میدهد؟
- چیزی که تغییر میکند، وزنهٔ روی ماشین است.
- چیزی که اندازه میگیرد، همان فاصلهٔ رفتن است.
- شیب، تخته، ماشین و نقطهٔ رها کردن ثابت میمانند.
مثال ۲. او یک بار شیب را بلندتر میکند و در همان آزمایش ماشین را هم عوض میکند. دو ماشین ۴۵ و ۶۰ سانتیمتر میروند. میتواند بگوید شیب دلیل است؟
- دو چیز با هم عوض شدهاند: شیب و ماشین.
- فاصله ممکن است بهخاطر هر کدام از آنها بیشتر شده باشد.
- پس نمیتواند نتیجه بگیرد. باید دوباره آزمایش کند و فقط یک چیز را عوض کند.
فرفرهٔ چرخان#
یک مسابقهٔ کلاسی را تصور کن: هر گروه یک فرفرهٔ چرخان کاغذی دارد. فرفره یک نوار کاغذ است که سرِ بالایش از وسط بریده شده تا دو بال درست شود. یک بال به جلو و بال دیگر به عقب تا میشود. بخش پایینِ نوار دم فرفره است و یک گیرهٔ کاغذ به انتهای آن وصل میکنند تا فرفره صاف پایین بیاید. فرفره را که از بالا رها کنی، هوا به بالها میخورد، فرفره میچرخد و آرام پایین میآید.
بچهها در مسابقه میبینند همهٔ فرفرهها با هم به زمین نمیرسند. سؤالشان این است: «چرا بعضی فرفرهها دیرتر میرسند؟»
قبل از ادامه، حدس بزن: دو فرفره از یک جور کاغذ داریم. بال یکی پهن است و بال دیگری باریک. اگر هر دو را از یک ارتفاع رها کنیم، کدام دیرتر به زمین میرسد؟
جواب: معمولاً فرفرهای که بال پهنتری دارد دیرتر میرسد. بال پهنتر به هوای بیشتری میخورد و هوا بیشتر جلوی پایین آمدنش را میگیرد. پیشبینی را اینطور مینویسیم: «هر چه پهنای بال فرفره بیشتر باشد، فرفره دیرتر به زمین میرسد.»
برای آزمودن این پیشبینی، همان سه سؤال آزمایش عادلانه را جواب میدهیم. باید تغییر داد: پهنای بال. باید اندازه گرفت: زمانی که طول میکشد تا فرفره به زمین برسد، بر حسب ثانیه. نباید تغییر داد: ارتفاع رها کردن، جنس کاغذ، طول بال، طول دم، و جرم فرفره، یعنی مقدار کاغذ و گیرهای که دارد. اگر فرفرهٔ بالباریک سبکتر باشد، دیگر نمیفهمیم دیر یا زود رسیدنش بهخاطر پهنای بال است یا بهخاطر سبکی.
🧠 ترفند: پیشبینی را با الگوی «هر چه …، …» بنویس؛ مثلاً «هر چه بال پهنتر باشد، فرفره دیرتر میرسد.» دلیل: نیمهٔ اول جمله میگوید چه چیزی را تغییر میدهی و نیمهٔ دوم میگوید چه چیزی را اندازه میگیری؛ پس طرح آزمایش از خود جمله بیرون میآید. شرط: این الگو وقتی به کار میآید که با بیشتر شدن یک چیز، چیز دیگر هم مرتب بیشتر یا کمتر شود.
🧪 آزمایش در خانه: فرفرهٔ یکگیرهای و فرفرهٔ دوگیرهای.
وسیلهها: دو نوار کاغذ هماندازه از یک دفتر (مثلاً ۴ سانتیمتر در ۱۵ سانتیمتر)، یک قیچی بچهها با نوک گرد، سه گیرهٔ کاغذ، یک ساعت یا زمانسنج که ثانیه را نشان دهد، کاغذ و مداد.
قبل از آزمایش حدس بزن: فرفرهای که دو گیره دارد زودتر به زمین میرسد یا دیرتر؟ حدست را بنویس.
- با کمک یک بزرگتر، سرِ هر نوار را از وسط تا نزدیک نیمه ببُر تا دو بال درست شود. یک بال را به جلو و دیگری را به عقب تا کن.
- به دم یکی از فرفرهها یک گیره و به دم دیگری دو گیره بزن. بقیهٔ چیزها در دو فرفره یکی است.
- روی زمین بایست، دستت را تا جایی که راحت است بالا ببر و فرفره را از همان ارتفاع رها کن. هلش نده.
- یک نفر زمان رسیدن فرفره به زمین را بر حسب ثانیه بخواند. هر فرفره را سه بار رها کن و عددها را در یک جدول بنویس.
نتیجه: معمولاً فرفرهٔ دوگیرهای زودتر به زمین میرسد. دلیل: سنگینتر است و هوای زیر بالهایش نمیتواند به همان اندازه آهستهاش کند. زمانها کوتاهاند (معمولاً یکی دو ثانیه)، پس اختلاف کم است؛ برای همین هر فرفره را سه بار رها میکنیم. هر چه زمان را دقیقتر بخوانی، نتیجهات قابل اعتمادتر است.
💭 آزمایش فکری: تصور کن آرمان بار اول ماشین را فقط رها کند و بار دوم کمی هلش بدهد. نتیجه: در هر بار یک چیز دیگر عوض شده است، پس هیچکس نمیتواند بگوید شیب چه اثری داشته. رها کردن بدون هل دادن، آزمایش را عادلانه میکند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: بریدن کاغذ را با قیچی نوکگرد و با کمک یک بزرگتر انجام بده. فرفره را ایستاده روی زمین رها کن؛ برای بلندتر کردن ارتفاع روی صندلی، میز یا پله نرو.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
فاطمه میخواهد بداند با آبِ گرمتر شکر زودتر حل میشود یا نه. در این کاوش چه چیزی را باید تغییر بدهد و چه چیزی را اندازه بگیرد؟
سه ورقهٔ کاغذ داری. فقط میخواهی بدانی اندازهٔ ورقه روی زمان فرود اثر دارد یا نه. چه چیزهایی را ثابت نگه میداری؟
پیشبینی خودت را برای کاوشِ «پهنای بال فرفره» بنویس: «هر چه ... ، ...».
در کاوشِ «پهنای بال فرفره»، چهار چیزی را که نباید تغییر کنند نام ببر. چرا جرم دو فرفره باید یکی باشد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبرای اطمینان، چند چیز را با هم عوض میکنم.
اگر چند چیز با هم عوض شوند، معلوم نیست کدام یک نتیجه را ساخته است.
درستهر بار فقط یک چیز را عوض کن و بقیه را ثابت نگه دار.
اشتباهنتیجه با پیشبینیام نخواند، پس آزمایش خراب شده است.
پیشبینی فقط یک حدس است. آزمایش میتواند آن را درست یا غلط نشان دهد.
درستنتیجه را همانطور که هست بنویس و چیز تازهای را که یاد گرفتی یادداشت کن.
اشتباهیک بار آزمایش کافی است.
یک بار ممکن است اشتباه باشد؛ باد یا لرزش دست میتواند نتیجه را عوض کند.
درستهر آزمایش را سه بار تکرار کن.
فراتر از کتابربات هم آزمایش میکندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
دانشمندان و مهندسها وقتی یک ربات میسازند، حرکتش را بارها امتحان میکنند. مثلاً میخواهند بدانند ربات با چرخ بزرگتر دورتر میرود یا نه. آنها هر بار فقط یک چیز را عوض میکنند، دقیق اندازه میگیرند و چند بار تکرار میکنند؛ درست مثل آزمایش ماشین روی شیب. برنامههای هوش مصنوعی را هم همینطور آزمایش میکنند: یک چیز عوض میشود و نتیجه با عددهای قبلی مقایسه میشود. اگر دوست داری، میتوانی در دورهای که ربات واقعی میسازی هم همین ایده را به کار ببری: آیرو.
درس ۲عوامل دیگری نیز بر زمان فرود آمدن فرفره تأثیر میگذارند
این درس: صفحههای ۴ تا ۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. در آزمایش ماشین و شیب، چه چیزی را تغییر دادیم؟
۲. چرا هر بار فقط یک چیز را تغییر میدهیم؟
جواب: ۱. ارتفاع شیب را. ۲. چون اگر دو چیز با هم عوض شوند، نمیفهمیم کدام یک اثر داشته است.
عاملهای دیگر هم هستند#
یک آزمایش معمولاً فقط یک سؤال را جواب میدهد. اما چیزهای زیادی روی یک نتیجه اثر میگذارند. هر تغییری که در فرفره بدهیم، روی زمان فرود آمدنش اثر دارد: پهنای بال، طول بال، طول دم و تعداد گیرهها. گروههای یک کلاس ممکن است نظرهای مختلفی داشته باشند؛ مثلاً یک گروه بگوید «اگر بال بلندتر باشد، فرفره دیرتر میرسد» و گروه دیگر بگوید «اگر گیرهها بیشتر شوند، فرفره زودتر میرسد». هر دو نظر پیشبینیاند و هر کدام آزمایش جداگانهٔ خودش را میخواهد.
| تغییر در فرفره | معمولاً چه میشود؟ | چرا؟ |
|---|---|---|
| بال بلندتر | دیرتر میرسد | بال بزرگتر به هوای بیشتری میخورد |
| گیرهٔ بیشتر | زودتر میرسد | فرفره سنگینتر میشود |
| رها کردن از جای بلندتر | دیرتر میرسد | راه بیشتری تا زمین دارد |
همین در طبیعت هم هست. دانهٔ بعضی درختها، مثل افرا، یک بال نازک دارد و موقع افتادن مثل فرفره میچرخد. اگر دو دانه از یک نوع درخت را از یک ارتفاع رها کنیم، معمولاً دانهای که بال بزرگتری دارد دیرتر به زمین میرسد و باد فرصت بیشتری دارد که آن را دورتر ببرد.
زمان رسیدن یک ورقهٔ کاغذِ ساده به زمین هم به چند چیز بستگی دارد: اندازهٔ ورقه، شکلش، ارتفاعی که از آن رها میشود و حتی باد اتاق.
دانشمندان این عاملها را یکییکی بررسی میکنند. هر بار یکی را عوض میکنند و بقیه را ثابت نگه میدارند.
قبل از ادامه، حدس بزن: یک ورقهٔ کاغذ صاف و ورقهٔ دیگری دقیقاً مثل آن، که مچاله شده است، از یک ارتفاع با هم رها میشوند. کدام زودتر به زمین میرسد؟
جواب: ورقهٔ مچالهشده زودتر میرسد. هر دو همان اندازه کاغذ دارند، ولی ورقهٔ صاف پهن است و هوا آن را بیشتر نگه میدارد. پس وقتی دو چیز جرم برابر دارند، معمولاً آنکه پهنتر است دیرتر فرود میآید؛ درست مثل فرفرهٔ بالپهن.
تکرار و ثبت#
یک بار آزمایش کردن کافی نیست. شاید دستت لرزیده باشد یا باد آمده باشد. برای همین هر آزمایش را سه بار تکرار میکنیم و مشاهدهها را در یک جدول مینویسیم. نمونهٔ جدول برای دو فرفره که از یک ارتفاع رها شدهاند:
| آزمایش | فرفرهٔ بالبلند (ثانیه) | فرفرهٔ بالکوتاه (ثانیه) |
|---|---|---|
| ۱ | ۲٫۲ | ۱٫۵ |
| ۲ | ۲٫۴ | ۱٫۴ |
| ۳ | ۲٫۳ | ۱٫۵ |
هر سه بار، فرفرهٔ بالبلند دیرتر رسیده است. وقتی عددها اینقدر به هم نزدیکاند و هر سه بار یک نتیجه میدهند، به نتیجه اطمینان بیشتری داریم. وقتی زمان را نمیتوانی با ساعت بخوانی، جدول را با کلمه پر کن:
| آزمایش | کاغذ صاف | کاغذ مچاله |
|---|---|---|
| ۱ | دیرتر رسید | زودتر رسید |
| ۲ | دیرتر رسید | زودتر رسید |
| ۳ | دیرتر رسید | زودتر رسید |
اگر هر سه بار نتیجه یکی بود، بیشتر به آن اطمینان داریم. اگر یک بار خیلی فرق کرد، دوباره آزمایش میکنیم و دلیلش را پیدا میکنیم.
🧠 ترفند: قبل از هر آزمایش این جمله را کامل کن: «فقط ... را عوض میکنم و ... را اندازه میگیرم.» اگر جای اولی دو چیز آمد، آزمایش عادلانه نیست. دلیل: وقتی فقط یک چیز عوض شود، هر تغییر در نتیجه مال همان است. شرط: این جمله برای وقتی است که میخواهی اثر یک عامل را بفهمی.
بعد از جدول، نتیجهٔ کاوش را در یک جمله مینویسیم؛ مثلاً: «هر چه بال فرفره بلندتر باشد، فرفره دیرتر به زمین میرسد.» نتیجه باید از مشاهدههای خودمان بیاید، نه از چیزی که دلمان میخواهد. گاهی نتیجه با پیشبینی نمیخواند. اشکالی ندارد، چون دانشمند نتیجه را از آزمایش میپذیرد، نه از حدس خودش.
یک نتیجه معمولاً سؤال تازه هم میسازد: «اگر ورقه را تا کنیم چه میشود؟» همین سؤالها کاوش بعدی را شروع میکنند.
مثال ۱. در سه بار آزمایش یک ماشین روی شیب، ۴۰ و ۴۲ و ۴۱ سانتیمتر شد. چه نتیجهای میگیریم؟
- عددها به هم نزدیکاند.
- پس آزمایش قابل اعتماد است.
- میگوییم: «با این شیب ماشین حدود ۴۱ سانتیمتر میرود.»
مثال ۲. در آزمایشی دیگر عددها ۳۰ و ۳۱ و ۵۵ سانتیمتر شد. چه کار میکنیم؟
- عدد ۵۵ خیلی با دو عدد دیگر فرق دارد.
- شاید ماشین را هل دادهایم یا از جای دیگری رها کردهایم.
- آزمایش را با دقت بیشتر دوباره انجام میدهیم.
🧪 آزمایش در خانه: کاغذ صاف و کاغذ مچاله.
وسیلهها: دو ورقهٔ کاغذ هماندازه (مثلاً دو برگ دفتر)، یک خطکش یا یک تکه نخ، اتاقی بدون باد.
قبل از آزمایش حدس بزن: کدام زودتر به زمین میرسد؟ حدست را بنویس.
- یک ورقه را صاف نگه دار و ورقهٔ دیگر را مچاله کن.
- یک ارتفاع مشخص انتخاب کن (مثلاً تا کمر خودت) و ارتفاع را با نخ نشان کن، تا هر بار همان باشد.
- هر دو را با هم، از همان ارتفاع، رها کن و ببین کدام زودتر میرسد.
- نتیجه را در جدول بنویس و سه بار تکرار کن.
نتیجه: ورقهٔ مچالهشده زودتر میرسد. دلیل: هوا ورقهٔ پهن را بیشتر نگه میدارد. اگر یکی را زودتر رها کنی یا از ارتفاع دیگری، آزمایش عادلانه نیست.
💭 آزمایش فکری: تصور کن فاطمه و ساره در یک آزمایش، هم اندازهٔ ورقه و هم ارتفاع رها کردن را عوض کردهاند و ورقهٔ بزرگتر دیرتر رسیده است. نتیجه: نمیتوان گفت بزرگتر بودن دلیل بوده است. شاید ارتفاع دلیل باشد. باید هر بار فقط یکی را عوض کنند.
⚠️ نکتهٔ ایمنی: آزمایش را روی زمین و ایستاده انجام بده. روی صندلی یا پله نرو و از جای بلند چیزی را رها نکن.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۵ مسئله
اول خودت فکر کن و جواب را بنویس. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ جواب کامل همیشه آخرین قدم است.
فاطمه دو ورقهٔ کاغذ هماندازه دارد؛ یکی تا شده و یکی باز. هر دو را با هم رها میکند. کدام دیرتر میرسد؟ چرا؟
دو دانهٔ بالدار از یک نوع درخت داری. بال یکی بزرگتر از دیگری است. اگر هر دو را از یک ارتفاع رها کنی، کدام معمولاً دیرتر به زمین میرسد؟ چرا؟
سه بار آزمایش کردی و این عددها را گرفتی: ۲۰ و ۲۲ و ۲۱ سانتیمتر. نتیجهات چیست؟
چهار چیز را که روی زمان فرود یک فرفره اثر میگذارند نام ببر.
یک سؤال تازه بنویس که از آزمایش کاغذ صاف و مچاله بیرون میآید.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهکاغذ صاف دیرتر میرسد چون سبکتر است.
هر دو ورقه یک کاغذ هستند و وزنشان یکی است. تفاوت در شکل و پهن بودن است.
درستهوا ورقهٔ پهن را بیشتر نگه میدارد.
اشتباهاز سه عدد، بهترین را انتخاب میکنم و بقیه را کنار میگذارم.
اگر فقط عدد دلخواه را بنویسیم، مشاهدههای دیگر را پنهان کردهایم.
درستهمهٔ عددها را در جدول مینویسیم و اگر یکی خیلی فرق کرد، دوباره آزمایش میکنیم.
اشتباهنتیجهٔ کاوش یعنی همان چیزی که از قبل میدانستم.
نتیجه باید از مشاهدهها بیاید، نه از چیزی که دوست داریم.
درستجملهٔ نتیجه را از جدول بنویس.
فراتر از کتابکاغذ و هوابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی کاغذی را رها میکنی، هوا کمی جلوی افتادنش را میگیرد. ورقهٔ پهنتر هوای بیشتری را کنار میزند و دیرتر پایین میآید. دانههای بالدار مثل دانهٔ افرا با چرخیدن آهستهتر پایین میآیند و باد میتواند آنها را تا جای دوری ببرد؛ این به درخت کمک میکند دانههایش در جاهای تازه سبز شوند. مهندسها هم برای ساختن چتر و بعضی هواپیماهای کاغذی از همین ایده استفاده میکنند. برای فهمیدن اثر هر عامل باید فقط همان را عوض کنی. این قاعده در همهٔ شاخههای علوم کار میکند، از شناخت گیاهها تا ساختن ربات.
آزمون فصل ۱
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
چرا هر آزمایش را سه بار تکرار میکنیم؟
چون یک بار ممکن است اشتباه باشد. اگر سه بار نتیجه یکی شد، بیشتر میتوانیم به آن اطمینان کنیم.
اگر پیشبینیام غلط درآمد چه کنم؟
اشکالی ندارد. نتیجه را همانطور که هست بنویس. غلط درآمدن یک پیشبینی هم چیز تازهای به ما یاد میدهد.
آزمایش عادلانه یعنی چه؟
یعنی فقط یک چیز را عوض کنیم، یک چیز را اندازه بگیریم و بقیه را ثابت نگه داریم.
میتوانم در خانه آزمایش کنم؟
بله، با چیزهای ساده و امن مثل کاغذ، گیرهٔ کاغذ، خطکش و ساعت. بریدن را با قیچی نوکگرد و با یک بزرگتر انجام بده و آزمایش رها کردن را ایستاده روی زمین انجام بده.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر علوم پنجم دبستان: فصل ۲، مادّه تغییر میکند، فصل ۳، رنگینکمان، فصل ۴، برگی از تاریخ زمین، فصل ۵، حرکت بدن، فصل ۶، چه خبر؟ (۱)، فصل ۷، چه خبر؟ (۲)، فصل ۸، کارها آسان میشود (۱)، فصل ۹، کارها آسان میشود (۲)، فصل ۱۰، خاک با ارزش، فصل ۱۱، بکارید و بخورید، فصل ۱۲، از ریشه تا برگ
