آموزش ریاضی هفتم · فصل ۳

جبر و معادله، به زبان ساده

ترازوی دوکفه‌ای صاف که در یک کفه‌اش سه جعبهٔ بستهٔ یکسان و چند تیله و در کفهٔ دیگر توده‌ای تیله است، و کنارش ردیف‌هایی از میزهای مربعی چسبیده با صندلی‌های دورشان که از یک میز به سه میز بلندتر می‌شوند

در این فصل می‌بینی چرا ریاضی‌دان‌ها به‌جای عدد حرف می‌نویسند. از یک الگوی ساده به یک دستور کلی می‌رسی، یاد می‌گیری عبارت‌های جبری را ساده کنی و مقدارشان را حساب کنی، و آخر سر با ایدهٔ ترازو معادله حل می‌کنی. آخر هر درس چند سؤال کوتاه و آخر فصل یک آزمون بیست‌دقیقه‌ای منتظرت است.

صفحه‌های ۲۷ تا ۴۰ کتاب۴ درس۳۰ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی برای یک الگوی عددی یک عبارت جبری بنویسی و بگویی چرا درست است.
  • می‌توانی جمله‌های فارسی مثل «سه سال بزرگ‌تر» یا «دو برابر» را به عبارت جبری تبدیل کنی.
  • می‌توانی جمله‌های متشابه را تشخیص بدهی و عبارت‌ها را ساده کنی.
  • می‌توانی پرانتز را با ضرب در همهٔ جمله‌ها باز کنی، حتی وقتی علامت منفی دارد.
  • می‌توانی مقدار عددی یک عبارت را برای عددهای مثبت و منفی حساب کنی.
  • می‌توانی معادله‌های ساده را حل کنی، جوابت را بررسی کنی و یک مسئلهٔ روزمره را به معادله تبدیل کنی.

پیش‌نیاز: باید جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عددهای صحیح (فصل ۲) را بلد باشی. پیدا کردن الگو و روش‌های نمادین (فصل ۱) هم کمکت می‌کند.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱الگوهای عددی

این درس: صفحه‌های ۲۸ تا ۳۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در فصل ۱، جملهٔ دهم دنبالهٔ را پیدا کردیم. چند بود؟
  2. در فصل ۱، در تساوی مربع خالی چه کاری می‌کرد؟

جواب: از جملهٔ اول تا دهم ۹ قدمِ ۴تایی است: . مربع خالی جای یک عدد نامعلوم بود (آنجا ۸). امروز به‌جای یک حرف می‌نویسیم و به‌جای حساب کردن تک‌تک جمله‌ها، یک دستور کلی می‌سازیم.

از یک الگو تا یک دستور کلی#

در یک جشن، میزهای مربعی را پشت سر هم در یک ردیف به هم می‌چسبانند. هر میز تنها ۴ صندلی دارد، یکی در هر طرف. وقتی دو میز به هم می‌چسبند، دو صندلی محل اتصال حذف می‌شوند. بیا بشماریم:

تعداد میز ۱ ۲ ۳ ۴
تعداد صندلی ۴ ۶ ۸ ۱۰

با هر میز تازه ۲ صندلی اضافه می‌شود.

قبل از ادامه، حدس بزن: برای ۳۰ میز چند صندلی لازم است؟ ۶۰ تا؟

جدول را تا ۳۰ ادامه دادن خسته‌کننده است. بهتر است بفهمیم چرا صندلی‌ها این‌قدرند: هر میز یک صندلی بالا و یک صندلی پایین دارد، یعنی ۲ صندلی برای هر میز. به‌علاوه دو صندلی در دو سر ردیف. پس:

  • برای ۳۰ میز: صندلی، نه ۶۰؛ دو صندلی سر و ته ردیف جا افتاده بود.
  • برای هر تعداد میز: «۲ ضربدر تعداد میزها، به‌علاوهٔ ۲».

راه دوم، با روش فصل ۱: جملهٔ اول ۴ است و تا جملهٔ سی‌ام ۲۹ قدمِ ۲تایی داریم: . همان جواب. ولی راه اول سریع‌تر است، چون برای هر تعداد میز مستقیم کار می‌کند و لازم نیست قدم‌ها را بشماری.

حرف به‌جای عدد#

جملهٔ «۲ ضربدر تعداد میزها، به‌علاوهٔ ۲» طولانی است. ریاضی‌دان‌ها به‌جای «تعداد میزها» یک حرف می‌گذارند، مثلاً . آن وقت دستور می‌شود:

حرف یک متغیر است: نمادی برای یک عدد نامعلوم یا عددی که می‌تواند هر مقداری بگیرد. در جبر با همین نمادها کار می‌کنیم. یعنی ؛ وقتی عدد و حرف کنار هم‌اند، علامت ضرب را نمی‌نویسیم. هر نوشته‌ای مثل که عدد، حرف و علامت عمل‌ها دارد، عبارت جبری نام دارد.

اگر بگذاری، به همان ۶۲ می‌رسی. یک دستور کوتاه، جواب همهٔ حالت‌ها را دارد.

به عبارتی که اگر شمارهٔ جایگاه () را در آن بگذاری، جملهٔ همان جایگاه را بدهد، جملهٔ عمومی یا جملهٔ ام الگو می‌گوییم (هر دو یک معنا دارند). برای میزها، جملهٔ ام است.

مثال ۱. جملهٔ عمومی دنبالهٔ را پیدا کن.

  • هر عدد ۴ تا از قبلی بیشتر است. پس دنباله مثل جدول ضرب ۴ رشد می‌کند. و دنباله را زیر هم بنویس:
دنباله
  • هر عدد دنباله ۱ تا بیشتر از عدد بالای آن است. پس جملهٔ عمومی است.
  • بررسی: برای داریم ، که درست عدد سوم است.

🧠 ترفند: وقتی هر جمله به یک اندازهٔ ثابت از قبلی بیشتر است، عدد جلوی همان «قدم» است و عدد ثابت = جملهٔ اول منهای قدم. مثلاً برای : قدم ۴ و عدد ثابت ، پس . چرا؟ برای عبارت باید جملهٔ اول را بدهد: . شرط: فاصلهٔ هر دو جملهٔ پشت سر هم یکسان باشد.

مثال ۲. دو الگوی دیگر:

  • : قدم ۱۰ و عدد ثابت ، پس جملهٔ ام است.
  • : اینجا قدم ثابتی نیست، پس به صورت و مخرج جدا نگاه کن. صورت همان شمارهٔ جایگاه است و مخرج یکی بیشتر از آن. پس جملهٔ ام است. بررسی برای : .

مثال ۳. جمله‌ها را به عبارت جبری تبدیل کن. فرض کن سن علی سال است.

  • برادرش ۳ سال بزرگ‌تر است:
  • خواهرش ۲ سال کوچک‌تر است:
  • پدرش ۴ برابر علی سن دارد:
  • دو برابرِ سنی که علی ۵ سال بعد دارد: . پرانتز می‌گوید اول ۵ را اضافه کن، بعد دو برابر کن. «دو برابر سن علی، به‌علاوهٔ ۵» چیز دیگری است: .

اشتباه رایج: وقتی هر عدد ۴ تا بیشتر می‌شود، بعضی‌ها جملهٔ عمومی را می‌نویسند. ولی عددهای را می‌دهد که فقط ۱ تا ۱ تا بالا می‌روند. «هر بار ۴ تا بیشتر» یعنی ضرب در ۴، یعنی . اشتباه دیگر این است که را با عدد ۲۵ بخوانند؛ یعنی .

حالا تو: جملهٔ عمومی دنبالهٔ را بنویس و با آن عدد پنجاهم را پیدا کن. جوابت را با این مقایسه کن: و .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جملهٔ عمومی دنبالهٔ کدام است؟
۲در ردیف میزهای چسبیده، تعداد صندلی‌ها برای میز برابر است. برای ۱۵ میز چند صندلی لازم است؟
۳عبارت جبری «سه برابر یک عدد، منهای ۵» کدام است؟
۴در دنبالهٔ عدد بیستم چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

جملهٔ ام الگوی را بنویس و با آن جملهٔ سی‌ام را پیدا کن.

در یک سالن نمایش، ردیف اول ۱۲ صندلی دارد و هر ردیف ۳ صندلی بیشتر از ردیف جلویی‌اش. ردیف ام چند صندلی دارد؟ ردیف بیست‌وپنجم چطور؟

جمله‌ها را به عبارت جبری تبدیل کن: (الف) نصف یک عدد به‌علاوهٔ ۷، (ب) یک عدد منهای سه برابرش، (ج) هزینهٔ کرایهٔ دوچرخه برای ساعت، اگر ۱۵۰۰۰ سکه ثابت و برای هر ساعت ۱۰۰۰۰ سکه بگیرند.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهجملهٔ ام الگوی را نوشتن.

عددهای را می‌دهد که یکی‌یکی بالا می‌روند. «هر بار ۴ تا بیشتر» یعنی ضرب در ۴.

درست؛ بررسی: و .

اشتباه برای را ۲۵ خواندن.

عدد و حرف کنار هم یعنی ضرب، نه کنار هم نوشتن رقم‌ها.

درست.

اشتباه«سه برابر یک عدد، منهای ۵» را نوشتن.

ترتیب کارها عوض شده: اول سه برابر، بعد منهای ۵.

درست.

فراتر از کتابحرف به‌جای عدد: از خوارزمی تا برنامه‌نویسیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

واژهٔ «جبر» از عنوان کتاب محمد بن موسی خوارزمی، دانشمند ایرانی قرن سوم هجری، آمده است: «الجبر و المقابله». خوارزمی هنوز از حرف‌هایی مثل استفاده نمی‌کرد و همه‌چیز را با کلمه می‌نوشت؛ عدد نامعلوم را «شیء» می‌نامید. حدود هشتصد سال طول کشید تا ریاضی‌دان‌ها نوشتن با حرف را جا بیندازند و نوشتن مثلاً به‌جای یک پاراگراف رایج شود. نام خوارزمی هم در واژهٔ «الگوریتم» زنده مانده است. امروز برنامه‌نویس‌ها هر روز با متغیر کار می‌کنند: در یک برنامه می‌نویسند price = 15000 + 10000 * n و برنامه برای هر مقدار جواب را حساب می‌کند. این همان عبارت جبری این درس است. اگر دوست داری ببینی، تابع چیست؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲عبارت‌های جبری

این درس: صفحه‌های ۳۱ تا ۳۳ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: علامت‌ها مختلف‌اند و ۸ بیشتر است، پس . دو عدد هم‌علامت‌اند، پس مثبت: . این دو قاعدهٔ فصل ۲ در ساده کردن عبارت‌ها مدام به کار می‌آیند.

جمله‌های متشابه#

فرض کن در یک کلاس جعبه‌های مداد یکسانی داریم و نمی‌دانیم در هر جعبه چند مداد هست. تعداد مدادهای هر جعبه را می‌نامیم. اگر ۳ جعبه روی میز اول و ۲ جعبه روی میز دوم باشد، روی هم ۵ جعبه داریم:

قبل از ادامه، حدس بزن: ۳ جعبه و ۲ مداد تکی را هم می‌شود «» نوشت؟

اگر هر مداد تکی را با نشان دهیم:

نه. نمی‌توانیم بگوییم «۵ جعبه»، چون مدادهای تکی جعبه نیستند. پس را نمی‌شود ساده‌تر نوشت.

هر عبارت جبری از عدد، متغیر و عمل‌های جمع، تفریق، ضرب و تقسیم ساخته شده، مثل یا . در عبارت جبری معمولاً علامت ضرب را نمی‌نویسیم ( یعنی ) یا به‌جایش نقطه می‌گذاریم ()، چون علامت با حرف اشتباه می‌شود. به هر بخش یک عبارت که با علامت جمع یا تفریق جدا شده، یک جمله می‌گوییم. جمله‌هایی که بخش حرفی‌شان دقیقاً یکی است، متشابه هستند و می‌شود با هم جمعشان کرد: و متشابه‌اند، ولی و نه. عدد کنار حرف را ضریب می‌گوییم؛ ضریب عدد ۵ است. اگر کنار حرف عددی نیست، ضریبش ۱ است: یعنی و یعنی .

چرا این کار درست است؟ یعنی و یعنی . کنار هم پنج تا می‌شود. برای ساده کردن جمله‌های متشابه، ضریب‌ها را جمع می‌کنیم و بخش حرفی را دست نمی‌زنیم.

مثال ۱. را ساده کن. جمله‌های متشابه را کنار هم می‌گذاریم: ها با هم و ها با هم:

مثال ۲. را ساده کن. اینجا قانون‌های فصل ۲ به کار می‌آیند. هر جمله علامت جلویش را با خودش می‌برد:

چون و .

باز کردن پرانتز#

یعنی ۳ بار . اگر سه کیسه داشته باشی که در هر کدام یک جعبهٔ مداد و ۴ مداد تکی است، روی هم ۳ جعبه و ۱۲ مداد تکی داری:

یک تصویر دیگر: مستطیلی به عرض ۳ و طول را دو تکه کن، یک تکه به طول و یک تکه به طول ۴. مساحت کل = مساحت دو تکه:

پس عدد بیرون پرانتز در همهٔ جمله‌های داخل پرانتز ضرب می‌شود. به این کار پخش کردن ضرب می‌گوییم.

مثال ۳.

مثال ۴. را ساده کن. اینجا عدد بیرون پرانتز است و باید در هر دو جمله ضرب شود: و . پس:

مثال ۵: منفیِ پشت پرانتز. یعنی قرینهٔ کل پرانتز، یعنی . پس در هر دو جمله ضرب می‌شود: و :

مثال ۶. را ساده کن. پرانتز اول علامتی پشتش ندارد، پس همان‌طور می‌ماند. پرانتز دوم منفی پشتش دارد، پس علامت هر دو جمله‌اش عوض می‌شود:

🧠 ترفند: منفیِ پشت پرانتز، علامت همهٔ جمله‌های داخل را عوض می‌کند: . چرا؟ منفی پشت پرانتز یعنی ضرب در ، و ضرب در هر عدد را قرینه می‌کند. شرط: علامت همهٔ جمله‌ها عوض می‌شود، نه فقط اولی؛ و فقط وقتی پرانتز را برمی‌داری.

اشتباه رایج: نوشتن . ضریب ۳ مال جعبه‌هاست و ۲ مداد تکی است؛ این دو متشابه نیستند. اشتباه دیگر ضرب کردن فقط در جملهٔ اول پرانتز است: غلط است، چون ۵ هم دو بار تکرار می‌شود. در مثال ۴ و ۶ هم خیلی‌ها علامت جملهٔ دوم را جا می‌اندازند و می‌نویسند یا .

حالا تو: را ساده کن. جوابت را با این مقایسه کن: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ساده‌شدهٔ کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳کدام دو جمله متشابه‌اند؟
۴عبارت را ساده کن. جملهٔ عددی (بدون حرف) آن چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ساده کن: (الف) ، (ب) .

ساده کن: و .

در یک فروشگاه، بستهٔ «لوازم مدرسه» یک دفتر به قیمت سکه و یک خودکار به قیمت سکه دارد. هزینهٔ ۳ بسته را به دو روش بنویس و نشان بده برابرند.

یک لوازم‌التحریری هر دفتر را سکه و هر مداد را سکه می‌فروشد. نازنین ۴ دفتر و ۳ مداد می‌خرد و برادرش ۲ دفتر و ۵ مداد. هزینهٔ کل خرید دو نفر را با یک عبارت ساده‌شده بنویس.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

و ۲ متشابه نیستند؛ یکی «سه تا » است و دیگری فقط عدد.

درست ساده‌تر نمی‌شود.

اشتباه

عدد بیرون پرانتز باید در همهٔ جمله‌های داخل ضرب شود.

درست.

اشتباه

منفی پشت پرانتز علامت همهٔ جمله‌ها را عوض می‌کند: .

درست.

اشتباه

منفی پشت پرانتز دوم فقط علامت را عوض کرده؛ علامت هم باید عوض شود، چون .

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳مقدار عددی یک عبارت جبری

این درس: صفحه‌های ۳۴ تا ۳۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: اول ضرب: ، بعد جمع: (نه ۲۰). کم کردن عدد منفی یعنی جمع با قرینه‌اش: . هر دو در جای‌گذاری لازم‌اند.

مقدار عددی یعنی چه؟#

یک عبارت جبری مثل یک دستور پخت است: می‌گوید با عدد چه کار کنی. وقتی به‌جای حرف یک عدد بگذاری و حساب کنی، به مقدار عددی عبارت می‌رسی. به این کار جای‌گذاری می‌گوییم.

چند قاعده را از قبل می‌دانی و اینجا لازمشان داری:

  • ضرب و تقسیم پیش از جمع و تفریق انجام می‌شود، مگر پرانتز چیز دیگری بگوید. داخل پرانتز هم همین ترتیب رعایت می‌شود.
  • وقتی دو حرف کنار هم‌اند، مثل ، یعنی . دو پرانتز کنار هم هم یعنی ضرب: یعنی .

یک قاعدهٔ تازه هم هست: هنگام جای‌گذاری، عدد را داخل پرانتز بگذار، مخصوصاً اگر منفی باشد. پرانتز جلوی قاطی شدن علامت‌ها را می‌گیرد.

مثال ۱. مقدار را برای و پیدا کن.

اگر برای چند عدد حساب کنی، یک جدول می‌شود:

یک عبارت، با عددهای مختلف، مقدارهای مختلف دارد. برای همین به حرف «متغیر» می‌گوییم.

مثال ۲. مقدار را برای و پیدا کن.

قبل از ادامه، حدس بزن: جواب از ۶ بیشتر است یا کمتر؟

بیشتر از ۶ شد، چون کم کردن یک عدد منفی مثل جمع است. اگر پرانتز نمی‌گذاشتی، ممکن بود بنویسی که غلط است.

مثال ۳. محیط مستطیلی با طول و عرض برابر است. اگر طول ۷ و عرض ۴ سانتی‌متر باشد:

یعنی محیط ۲۲ سانتی‌متر است. فرمول‌هایی که در علوم و هندسه می‌بینی همه عبارت جبری‌اند و با جای‌گذاری کار می‌کنند.

جای‌گذاری برای بررسی#

جای‌گذاری یک کار مهم دیگر هم دارد: بررسی ساده کردن. اگر دو عبارت واقعاً برابر باشند، برای هر عددی باید مقدار یکسان بدهند.

مثال ۴. در درس قبل دیدیم . با امتحان کنیم:

هر دو ۲۰ شدند. اگر کسی به اشتباه نوشته بود ، با به ۱۵ می‌رسید و فوراً می‌فهمید جایی اشتباه کرده است.

مثال ۵: دو راه. مقدار را برای پیدا کن.

  • راه اول، مستقیم: .
  • راه دوم، اول ساده کن: ، بعد .

هر دو ۱۶ دادند. اگر فقط یک عدد داری، راه اول کافی است. اگر باید برای چند عدد حساب کنی، راه دوم سریع‌تر است، چون عبارت ساده‌شده حساب کمتری دارد.

🧠 ترفند: برای فهمیدن اینکه ساده کردنت درست بود، یک عدد ساده (مثل ۲ یا ۳) را هم در عبارت اول و هم در عبارت ساده‌شده بگذار. چرا؟ دو عبارت برابر برای هر عددی یک مقدار می‌دهند. شرط: برای این کار ۰ و ۱ را انتخاب نکن؛ با آن‌ها بعضی اشتباه‌ها پنهان می‌مانند (مثلاً و برای ۱ هر دو ۱ می‌شوند).

اشتباه رایج: بعضی‌ها را با عدد ۳۴ می‌خوانند، چون عددها را کنار هم می‌نویسند. ولی یعنی ضرب: . اشتباه دیگر جای‌گذاری عدد منفی بدون پرانتز است: مقدار برای برابر است، نه .

حالا تو: مقدار را برای و پیدا کن. جوابت را با این مقایسه کن: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مقدار را برای پیدا کن.
۲مقدار برای کدام است؟
۳مقدار را برای و پیدا کن.
۴تعداد چرخ‌های یک پارکینگ با موتورسیکلت و ماشین برابر است. اگر ۵ موتورسیکلت و ۸ ماشین باشد، روی هم چند چرخ هست؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

جدول را کامل کن: مقدار برای ، ، ، و .

مقدار را برای و پیدا کن.

عبارت را یک بار مستقیم برای و حساب کن، یک بار اول ساده کن و بعد حساب کن. جواب‌ها را مقایسه کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه برای را ۳۴ خواندن.

عدد و حرف کنار هم یعنی ضرب.

درست.

اشتباهمقدار برای : «».

عدد منفی بدون پرانتز جای‌گذاری شده و علامتش گم شده است.

درست.

اشتباهمقدار برای و : «».

در پرانتز هم ترتیب عملیات رعایت می‌شود: تقسیم پیش از جمع.

درست، پس .

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴معادله

این درس: صفحه‌های ۳۷ تا ۴۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. در فصل ۱، را با «برعکس کردن» حل کردیم. چطور؟
  2. مقدار برای چند است؟

جواب: از آخر به اول: اول ۳ را کم کردیم ()، بعد بر ۵ تقسیم کردیم: . مقدار عددی: . امروز این دو را کنار هم می‌گذاریم: حل معادله، و بررسی جواب با جای‌گذاری.

معادله یعنی ترازوی متعادل#

یک ترازوی دوکفه‌ای را تصور کن که کاملاً صاف ایستاده است. در یک کفه یک کیسهٔ بسته با وزن نامعلوم و ۷ وزنهٔ یک‌کیلویی است، و در کفهٔ دیگر ۱۵ وزنهٔ یک‌کیلویی:

به چنین جمله‌ای معادله می‌گوییم: دو عبارت که بینشان علامت تساوی است و یک مقدار نامعلوم دارد. به عدد نامعلومِ معادله مجهول می‌گوییم. جواب معادله عددی است که اگر جای مجهول بگذاری، تساوی درست شود.

راه اول: حدس و آزمایش. برای معادلهٔ می‌شود عددها را امتحان کرد: ← (کم است)، ← ، ← . پس جواب ۸ است. ولی این راه همیشه مناسب نیست: اگر جواب کسری یا منفی یا بزرگ باشد، حدس زدن طول می‌کشد. برای همین یک روش منظم یاد می‌گیریم.

قانون طلایی: ترازو صاف می‌ماند اگر با هر دو کفه یک کار را بکنی: از هر دو طرف ۷ وزنه برداری، یا هر دو طرف را نصف کنی. هدف این است که تنها در یک طرف بماند.

کفهٔ چپ کفهٔ راست کاری که کردیم
از هر دو کفه ۷ وزنه برداشتیم

بررسی: . درست است.

مثال ۱. را حل کن.

قبل از ادامه، حدس بزن: اول ۵ را از دو طرف کم کنیم یا اول دو طرف را بر ۳ تقسیم کنیم؟

این همان «روش‌های نمادین» فصل ۱ است، فقط به‌جای حرف داریم. روی اول ضرب در ۳ انجام شده و بعد جمع با ۵. پس به ترتیب برعکس، اول از هر دو طرف ۵ کم می‌کنیم و بعد هر دو طرف را بر ۳ تقسیم می‌کنیم:

بررسی: . (اگر اول بر ۳ تقسیم کنی، باید ۵ را هم بر ۳ تقسیم کنی و با کسر سروکار پیدا می‌کنی؛ راه برعکس کوتاه‌تر است.)

🧠 ترفند: برای تنها کردن ، کارهایی را که روی انجام شده به ترتیب برعکس برگردان: اول جمع و تفریق، بعد ضرب و تقسیم. چرا؟ در اول ضرب در ۳ انجام شده و آخر جمع با ۵؛ آخرین کار را اول برمی‌گردانیم، مثل جوراب و کفش در فصل ۱. شرط: فقط در یک طرف و یک جا باشد؛ اگر در دو طرف است، اول همه را یک طرف جمع کن (مثال ۴).

مثال ۲. را حل کن. به هر دو طرف ۹ اضافه می‌کنیم تا از بین برود: . بعد بر ۲ تقسیم می‌کنیم: . بررسی: .

مثال ۳. را حل کن.

اول تخمین بزن: جواب مثبت است یا منفی؟ اگر مثبت بود، از ۱۵ بیشتر می‌شد، نه ۳. پس منفی است.

از دو طرف ۱۵ کم کن: . دو طرف را بر ۴ تقسیم کن: . بررسی: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، منفی شد.

مثال ۴. را حل کن. اینجا در هر دو طرف است. اول از هر دو طرف کم می‌کنیم تا فقط در یک طرف بماند:

بررسی: طرف چپ و طرف راست .

یک نکته: مجهول می‌تواند در طرف راست هم باشد. همان است؛ ترازو را از هر طرف نگاه کنی، صاف است. پس .

مثال ۵. طول یک مستطیل ۳ سانتی‌متر بیشتر از عرض آن است و محیطش ۳۰ سانتی‌متر است. طول و عرض چندند؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ اگر مستطیل مربع بود، هر ضلع ، یعنی حدود ۷٫۵ بود. پس عرض کمی کمتر از ۷٫۵ و طول کمی بیشتر است.

عرض را می‌نامیم. پس طول است و محیط، یعنی مجموع چهار ضلع:

عرض ۶ و طول ۹ سانتی‌متر است. بررسی: . با حدسمان می‌خواند؟ بله: ۶ کمی کمتر و ۹ کمی بیشتر از ۷٫۵ است.

🧠 ترفند: اینکه می‌گویند «۷ را با علامت مخالف به آن طرف ببر» همان کم کردن ۷ از هر دو طرف است: ← . چرا؟ در طرف چپ و با هم صفر می‌شوند و در طرف راست می‌ماند. شرط: فقط برای جمله‌ای که با جمع یا تفریق چسبیده است. عددی که در ضرب شده (مثل ۳ در ) با علامت مخالف نمی‌رود؛ دو طرف بر آن تقسیم می‌شوند.

اشتباه رایج: کاری را فقط با یک طرف کردن. در بعضی‌ها ۷ را «به آن طرف می‌برند» و می‌نویسند . ولی ما از هر دو طرف ۷ کم کردیم، پس . اگر شک داری، جواب را جای‌گذاری کن: می‌شود ۲۹، نه ۱۵. اشتباه دیگر این است که در به‌جای تقسیم بر ۳، از دو طرف ۳ کم کنند. یعنی ۳ ضربدر ، پس برعکسش تقسیم است.

حالا تو: معادلهٔ را حل کن و جوابت را بررسی کن. جواب: ، پس .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جواب معادلهٔ چند است؟
۲جواب معادلهٔ چند است؟
۳جواب معادلهٔ کدام است؟
۴سن پدری ۲ سال بیشتر از سه برابر سن پسرش است. پدر ۳۸ سال دارد. پسر چند سال دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حل کن و جوابت را بررسی کن: (الف) ، (ب) ، (ج) .

کتابداری ۱۵۰ کتاب تازه داشت. کتاب‌ها را در ۸ قفسه، با تعداد برابر در هر قفسه، چید و ۶ کتاب اضافه آمد. در هر قفسه چند کتاب چید؟

دو برادر روی هم ۵۴ تمبر دارند. برادر بزرگ‌تر ۱۰ تمبر بیشتر از برادر کوچک‌تر دارد. هر کدام چند تمبر دارند؟

سه عدد فردِ پشت سر هم پیدا کن که مجموعشان باشد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

۷ از هر دو طرف کم می‌شود، نه اضافه. جای‌گذاری نشان می‌دهد: .

درست.

اشتباه

یعنی ۳ ضربدر ؛ برعکس ضرب، تقسیم است.

درست.

اشتباهدر فقط از یک طرف کم شود: .

هر کاری که با یک طرف می‌کنی، باید با طرف دیگر هم بکنی؛ وگرنه ترازو به هم می‌خورد.

درست، پس و .

فراتر از کتابمعادله‌ها در دنیای واقعی و در رایانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روش این درس، یعنی «با هر دو طرف یک کار بکن»، تقریباً همان چیزی است که خوارزمی حدود هزار و دویست سال پیش «جبر و مقابله» نامید: «جبر» یعنی جبران کردن (اضافه کردن یک مقدار به دو طرف تا جملهٔ منفی از بین برود) و «مقابله» یعنی کنار هم گذاشتن و حذف جمله‌های مشابه از دو طرف. امروز هم مهندس‌ها، اقتصاددان‌ها و برنامه‌نویس‌ها هر روز معادله حل می‌کنند؛ گاهی هزاران معادله با هزاران مجهول، که رایانه آن‌ها را با همین ایده، فقط خیلی سریع‌تر، حل می‌کند. حتی وقتی یک شبیه‌ساز مدار ولتاژ هر نقطه را حساب می‌کند، در اصل دارد یک دستگاه معادله را حل می‌کند. اگر کنجکاوی، در مقسم ولتاژ چیست؟ یک معادلهٔ واقعی از الکترونیک را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۳

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا در ریاضی به‌جای عدد از حرف استفاده می‌کنیم؟

چون یک حرف می‌تواند جای هر عددی بنشیند. با می‌توانی تعداد صندلی‌ها را برای ۳ میز، ۳۰ میز یا ۳۰۰ میز بگویی، بدون اینکه هر بار جدول بکشی. حرف همچنین کمک می‌کند چیزی را که هنوز نمی‌دانی نام‌گذاری کنی و با آن معادله بنویسی.

فرق عبارت جبری و معادله چیست؟

عبارت جبری مثل یک دستور حساب است و علامت تساوی ندارد؛ آن را ساده می‌کنی یا مقدارش را حساب می‌کنی. معادله مثل می‌گوید دو عبارت برابرند؛ آن را حل می‌کنی تا عددی را پیدا کنی که این برابری را درست کند.

چرا نمی‌شود ؟

چون یعنی سه تا و ۲ فقط عدد ۲ است. اگر را تعداد مدادهای یک جعبه بدانی، ۳ جعبه و ۲ مداد تکی با ۵ جعبه یکی نیست. با جای‌گذاری هم معلوم است: برای ، ولی .

از کجا مطمئن شوم جواب معادله‌ام درست است؟

جوابت را جای در معادلهٔ اصلی بگذار و دو طرف را جدا حساب کن. اگر برابر شدند، جوابت درست است. این بررسی کمتر از یک دقیقه طول می‌کشد و بیشتر اشتباه‌های علامت را پیدا می‌کند.

فرزندم می‌پرسد جبر به چه دردی می‌خورد. چه جوابی بدهم؟

هر فرمولی که در علوم، ساختمان‌سازی، برنامه‌نویسی یا حتی صفحه‌گسترده‌ها می‌بیند، یک عبارت جبری است. وقتی می‌گوید «اگر هر ماه این‌قدر پس‌انداز کنم، کی به هدفم می‌رسم؟»، در واقع دارد یک معادله حل می‌کند. از او بخواهید یک الگوی روزمره، مثل صندلی‌های دور میز، را خودش به یک دستور با حرف تبدیل کند.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارنده‌ها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال