آموزش ریاضی هفتم · فصل ۷

توان و جذر، به زبان ساده

مکعب‌های چوبی کوچکی که از یک مکعب تنها به یک ردیف، یک مربع و یک مکعب بزرگ رشد می‌کنند، کاغذی که بارها از وسط تا شده و لایه‌هایش روی هم آمده، و باغچه‌ای مربعی فرش‌شده با سنگ‌های مربعی که متری کنار یک ضلعش پهن شده است

در این فصل یاد می‌گیری ضرب‌های تکراری را با توان خلاصه کنی و پایه، توان، مجذور و مکعب را بشناسی. بعد توان عددهای منفی و کسری، توان صفر و ترتیب انجام عملیات را می‌بینی، ضرب توان‌ها را با پایه‌های مساوی یا توان‌های مساوی ساده می‌کنی، و آخر سر برعکسِ مجذور کردن را یاد می‌گیری: ریشهٔ دوم، جذر و جذر تقریبی.

صفحه‌های ۸۳ تا ۹۶ کتاب۴ درس۳۴ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی ضرب تکراری را به صورت توان بنویسی، پایه و توان را تشخیص دهی و عددها را با تجزیه به صورت توان‌دار بنویسی.
  • می‌توانی توان عددهای منفی، کسری و اعشاری و توان صفر را حساب کنی و فرق و را بدانی.
  • می‌توانی عبارت‌های توان‌دار را با رعایت ترتیب عملیات حساب کنی و عددها را با توان‌های ۱۰ گسترده بنویسی.
  • می‌توانی ضرب توان‌ها را با قاعده‌های و ساده کنی.
  • می‌توانی ریشه‌های دوم و جذر یک عدد را پیدا کنی و جذر تقریبی را تا یک رقم اعشار تخمین بزنی.

پیش‌نیاز: کافی است ضرب عددها، ضرب عددهای منفی (فصل ۲) و تجزیه به عامل‌های اول (فصل ۵) را بلد باشی. برای درس آخر، ضرب عددهای اعشاری ساده هم لازم است.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱تعریف توان

این درس: صفحه‌های ۸۴ تا ۸۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. را با یک ضرب بنویس. ۲. ۱۲ را به عامل‌های اول تجزیه کن.

جواب: ۱) سه تا ۴ با هم جمع شده‌اند: . ۲) ؛ همهٔ این عامل‌ها اول‌اند.

ضرب‌های تکراری را خلاصه کنیم#

درختی را تصور کن که تنه‌اش ۳ شاخه می‌دهد، هر شاخه دوباره ۳ شاخهٔ کوچک‌تر و هر کدام از آن‌ها باز ۳ شاخه. در طبقهٔ اول ۳ شاخه داریم، در طبقهٔ دوم ، در طبقهٔ سوم و در طبقهٔ چهارم شاخه. نوشتن این ضرب طولانی است و برای طبقهٔ دهم طولانی‌تر هم می‌شود. همان‌طور که جمع تکراری را با ضرب خلاصه کردیم ()، ضرب تکراری را هم خلاصه می‌کنیم. اول جدول طبقه‌ها را ببین:

طبقه ۱ ۲ ۳ ۴
ضرب
تعداد شاخه

در هر طبقه یک ۳ دیگر به ضرب اضافه می‌شود. ضرب طبقهٔ چهارم را این‌طور خلاصه می‌نویسیم:

و می‌خوانیم «۳ به توان ۴». در عبارت ، عدد ۳ را پایه و عدد ۴ را توان می‌نامیم. توان می‌گوید پایه چند بار در خودش ضرب شده است. حاصل: .

مراقب باش: یعنی ۴ تا ۳ ضرب در هم، نه ۳ ضرب در ۴. ولی .

قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگ‌تر است یا ؟

و . پس بزرگ‌تر است. جای پایه و توان را نمی‌شود عوض کرد.

دو راه برای . راه اول: یکی‌یکی ضرب کن: ۲، ۴، ۸، ۱۶، ۳۲، ۶۴. راه دوم: شش تا ۲ را سه‌تا سه‌تا دسته کن: . راه دوم سریع‌تر است، چون را از جدول ضرب بلدی و ضرب‌های کمتری می‌کنی.

مجذور و مکعب#

  • عددی به توان ۲ را مجذور آن عدد می‌گوییم: («مجذور ۵»). مساحت مربعی به ضلع برابر است؛ برای همین به توان ۲ «مربع» هم می‌گویند.
  • عددی به توان ۳ را مکعب آن عدد می‌گوییم: . حجم مکعبی به ضلع برابر است.

چند قاعدهٔ ساده#

  • هر عدد به توان ۱، برابر خودش است: و .
  • ۱ به توان هر عدد، ۱ است: ، چون ۱ را هرچند بار در خودش ضرب کنی، ۱ می‌ماند.
  • صفر به توان هر عدد طبیعی، صفر است: .
  • توان‌های ۱۰: و .

🧠 ترفند: یعنی ۱ و جلویش تا صفر: . دلیلش: هر ضرب در ۱۰ یک صفر به آخر عدد اضافه می‌کند. این ترفند فقط وقتی پایه ۱۰ است کار می‌کند؛ صفر ندارد و ۱۶ است.

توان کسرها و اعشاری‌ها#

پایه می‌تواند کسر یا عدد اعشاری هم باشد. وقتی پایه کسر است، حتماً آن را در پرانتز بنویس:

یعنی هم صورت و هم مخرج به توان می‌رسند. ولی چیز دیگری است: فقط صورت به توان رسیده است.

برای اعشاری‌ها هم ضرب را واقعاً انجام بده. را حساب کنیم. اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ یعنی سه‌دهمِ عدد . سه‌دهم از نصف کمتر است، پس حاصل از نصفِ ، یعنی ، کمتر است.

حالا دقیق: . هر کدام از دو عامل یک رقم اعشار دارد، پس حاصل دو رقم اعشار دارد: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، از کمتر است. جواب با تخمین نمی‌خواند، چون از خودِ هم بزرگ‌تر است.

به همین ترتیب ، نه .

🧠 ترفند: در ضرب عددهای اعشاری، رقم‌های اعشار همهٔ عامل‌ها را جمع بزن؛ حاصل همان‌قدر رقم اعشار دارد. دلیلش: ، پس . مثلاً در سه عامل یک‌رقمِ اعشاری داریم، پس حاصل سه رقم اعشار دارد: . این ترفند فقط تعداد رقم‌های اعشار را می‌گوید؛ خود ضرب را باید انجام بدهی.

نوشتن عددها به صورت توان‌دار#

با تجزیه به عامل‌های اول (فصل ۵) می‌شود هر عدد را به صورت ضرب توان‌ها نوشت:

مثال ۱. . بررسی: .

مثال ۲. . بررسی: .

رشد توانی#

روز اول ۳ نفر خبری را می‌شنوند. هر کس روزِ بعد از شنیدن، خبر را برای ۳ نفر تازه تعریف می‌کند. پس روز اول ۳ نفر، روز دوم نفر، روز سوم نفر و روز ششم نفرِ تازه خبر را می‌شنوند. به این نوع افزایش، که هر بار چند برابر می‌شود، رشد توانی می‌گوییم؛ خیلی سریع‌تر از افزایشی است که هر بار یک مقدار ثابت اضافه می‌کند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲در عبارت ، کدام درست است؟
۳حاصل کدام است؟
۴حاصل کدام است؟
۵تجزیهٔ ۷۲ به عامل‌های اول، به صورت توان‌دار، کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل‌ها را پیدا کن: (الف) ، (ب) ، (ج) ، (د) ، (هـ) .

عددهای ۱۹۶ و ۳۷۵ را به عامل‌های اول تجزیه کن و به صورت توان‌دار بنویس.

مساحت مربعی به ضلع متر و حجم مکعبی به ضلع متر را به صورت توان‌دار بنویس و حساب کن.

یک گیاه آبزی روی سطح یک دریاچه پخش می‌شود و مساحتی که می‌پوشاند هر روز دو برابر می‌شود. آخر روز اول ۲ متر مربع و آخر روز دوم ۴ متر مربع را پوشانده است. آخر روز هشتم چند متر مربع را می‌پوشاند؟ از آخر کدام روز مساحت پوشیده از ۱۰۰۰ متر مربع بیشتر می‌شود؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه

توان یعنی ضرب تکراری، نه ضرب پایه در توان.

درست.

اشتباه

ضرب واقعاً انجام نشده؛ حساب شده است.

درست.

اشتباه

توان روی کل کسر است، پس مخرج هم باید به توان برسد.

درست.

فراتر از کتابافسانهٔ صفحهٔ شطرنجبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

داستانی قدیمی می‌گوید مخترع شطرنج از پادشاه پاداشی ساده خواست: روی خانهٔ اول صفحهٔ شطرنج ۱ دانهٔ گندم، روی خانهٔ دوم ۲ دانه، روی سومی ۴ دانه و همین‌طور هر خانه دو برابر خانهٔ قبل. پادشاه خندید و قبول کرد. ولی روی خانهٔ ۶۴ام باید دانه می‌گذاشت؛ عددی حدود ۹ میلیارد میلیارد، یعنی صدها برابر کل گندمی که امروز در یک سال در همهٔ جهان برداشت می‌شود. این قدرت رشد توانی است. همین ایده دلیل اهمیت توان‌های ۲ در رایانه است: هر بیت فقط ۰ یا ۱ است، پس با بیت حالت مختلف ساخته می‌شود. برای همین اندازهٔ حافظه‌ها عددهایی مثل ۲۵۶، ۵۱۲ و ۱۰۲۴ است. برای دیدن رابطهٔ توان صفر و توان منفی هم توان صفر چند می‌شود؟ را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲محاسبهٔ عبارت توان‌دار

این درس: صفحه‌های ۸۷ تا ۸۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چند است؟ ۲. چند است؟

جواب: ۱) ضرب دو عدد منفی مثبت است: . ۲) ضرب پیش از جمع انجام می‌شود: .

توانِ عددهای منفی#

در فصل ۲ دیدی که ضرب دو عدد منفی، مثبت است. حالا توان‌های را ببین:

همین‌ها را در یک جدول ببین:

توان
حاصل
علامت منفی مثبت منفی مثبت منفی

الگو روشن است: منفی‌ها دوتا دوتا با هم مثبت می‌شوند. پس:

  • پایهٔ منفی با توان زوج: حاصل مثبت است.
  • پایهٔ منفی با توان فرد: حاصل منفی است.

مثلاً و .

قبل از ادامه، حدس بزن: مثبت است یا منفی؟

توان ۹ فرد است. از نُه تا ، هشت تا دوتا دوتا جفت می‌شوند و هر جفت مثبت است؛ یک منفی بی‌جفت می‌ماند. پس حاصل منفی است: .

🧠 ترفند: برای علامت توانِ یک عدد منفی لازم نیست ضرب کنی؛ فقط ببین توان زوج است یا فرد. دلیلش: منفی‌ها دوتا دوتا جفت می‌شوند و حاصل هر جفت مثبت است؛ اگر یکی بی‌جفت بماند، حاصل منفی است. شرط: عدد منفی باید داخل پرانتز باشد؛ در اصلاً پایه منفی نیست (پایین‌تر می‌بینی).

دو راه برای . راه اول: پشت سر هم ضرب کن: ، ، ، ، . راه دوم: اول علامت (توان فرد، پس منفی)، بعد اندازه بدون علامت (): جواب . راه دوم سریع‌تر است و علامت کمتر گم می‌شود.

پرانتز مهم است: با فرق دارد#

  • در پرانتز می‌گوید خودِ پایه است: .
  • در پایه فقط ۶ است و علامت منفی بیرون از توان می‌ماند: .

یعنی توان فقط به عددی می‌چسبد که درست زیرش نوشته شده، مگر پرانتزی آن را با علامتش یکی کند.

توان صفر#

به این الگو نگاه کن. هر بار که توان یکی کم می‌شود، حاصل بر ۳ تقسیم می‌شود:

برای اینکه الگو ادامه پیدا کند، باید ، یعنی ۱ باشد. برای هر پایهٔ دیگری (به‌جز صفر) هم همین‌طور است: هر عدد غیرصفر به توان صفر برابر ۱ است. مثلاً ، و . (عبارت را تعریف نمی‌کنیم.)

ترتیب انجام عملیات#

وقتی یک عبارت چند عمل دارد، این ترتیب را رعایت می‌کنیم:

  1. پرانتز
  2. توان
  3. ضرب و تقسیم (از چپ به راست)
  4. جمع و تفریق (از چپ به راست)

مثال ۱.

  1. پرانتز: (داخل پرانتز هم توان پیش از تفریق است).
  2. توان: . عبارت می‌شود .
  3. ضرب: .
  4. جمع و تفریق از چپ به راست: .

اگر ترتیب را رعایت نکنی و مثلاً اول را حساب کنی و بعد در ۴ ضرب کنی، به می‌رسی که غلط است؛ ضرب پیش از تفریق انجام می‌شود.

مثال ۲. . صورت و مخرج کسر هر کدام مثل یک پرانتز جدا حساب می‌شوند.

مثال ۳. . اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ، پس ؛ و حدود ۳۰ است. پس جواب حدود ۵۰ است.

دقیق: توان‌ها و ؛ ضرب ؛ تفریق . با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۵۳ نزدیک ۵۰ است.

مراقب باش: یعنی اول پرانتز: . اگر بنویسی ، ترتیب را به هم زده‌ای. توانِ یک جمع با جمعِ توان‌ها برابر نیست.

نوشتن گستردهٔ عدد با توان‌های ۱۰#

، ، ؛ توانِ ۱۰ تعداد صفرها را می‌گوید. با این‌ها، ارزش مکانی رقم‌ها را می‌شود با توان نوشت:

یکان همان است.

مقدار عددی عبارت‌های توان‌دار#

برای و ، مقدار را پیدا کنیم. عددها را با پرانتز جای حرف‌ها بگذار: . اگر پرانتز را جا بیندازی و بنویسی ، به‌جای ۹ عدد را گذاشته‌ای و جوابت غلط می‌شود.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲کدام تساوی درست است؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل چند است؟
۵مقدار عبارت را برای پیدا کن.

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل‌ها را پیدا کن: ، ، ، و .

حاصل را با رعایت ترتیب عملیات پیدا کن.

عدد ۷۰۳۴ را به صورت گسترده با توان‌های ۱۰ بنویس. بعد بگو چه عددی است.

مقدار عبارت را برای و پیدا کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

پرانتزی نیست، پس پایه فقط ۳ است و علامت منفی بعد از توان اعمال می‌شود.

درست ولی .

اشتباه

الگوی ، (هر بار تقسیم بر ۷) نشان می‌دهد قدم بعدی است.

درست.

اشتباه

توان پیش از ضرب انجام می‌شود و فقط روی ۳ است.

درست.

اشتباه

پرانتز اول حساب می‌شود؛ توان روی کل حاصل جمع است، نه روی تک‌تک عددها.

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳ساده کردن عبارت‌های توان‌دار

این درس: صفحه‌های ۹۰ تا ۹۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. یعنی چه و چند است؟ ۲. عدد ۵ را به صورت توان‌دار بنویس.

جواب: ۱) سه تا ۲ ضرب در هم: . ۲) ؛ هر عدد به توان ۱ خودش است.

تا کردن کاغذ#

یک برگ کاغذ را از وسط تا کن: ۲ لایه می‌شود. دوباره تا کن: ۴ لایه. هر تا، تعداد لایه‌ها را دو برابر می‌کند. پس بعد از ۳ تا، لایه داریم. حالا ۲ بار دیگر هم تا کن: آن ۸ لایه دو بار دیگر دو برابر می‌شود، یعنی لایه.

تعداد تا
تعداد لایه

قبل از ادامه، حدس بزن: برابر است، یا ؟

روی هم ۵ بار تا کرده‌ایم و هر تا یک ضرب در ۲ است. پس لایه. با حساب هم می‌خواند: . جواب از ضرب کردن توان‌ها می‌آید و (بیش از هزار) خیلی زیاد است.

ضرب توان‌ها با پایه‌های مساوی#

فرض کن باید را حساب کنی. هر دو را باز کن:

روی هم ۵ تا ۳ در هم ضرب شده‌اند. پس وقتی پایه‌ها مساوی‌اند، در ضرب، توان‌ها جمع می‌شوند و پایه همان می‌ماند:

این قاعده برای سه عامل یا بیشتر هم درست است: .

مثال ۱. ، و . یادت باشد .

مثال ۲. است. چند است؟ اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ یک ضرب در ۵ بیشتر از دارد، پس حدود است. دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۳۰۰۰ است. لازم نیست از اول ضرب کنی.

ضرب توان‌ها با توان‌های مساوی#

حالا را باز کن و ضرب‌ها را جابه‌جا کن تا هر ۴ کنار یک ۵ بنشیند:

پس وقتی توان‌ها مساوی‌اند، پایه‌ها در هم ضرب می‌شوند و توان همان می‌ماند:

دو راه برای . راه اول: هر کدام را حساب کن و ضرب کن: . راه دوم: توان‌ها مساوی‌اند، پس . راه دوم خیلی سریع‌تر است، چون ضرب بزرگ را حذف می‌کند.

🧠 ترفند: ، یعنی ۱ و تا صفر. دلیلش: هر ۲ با یک ۵ جفت می‌شود و . شرط: توان ۲ و توان ۵ باید مساوی باشند؛ در فقط دو جفت ساخته می‌شود و یک ۲ تنها می‌ماند: .

مثال ۳. و .

این قاعده برعکس هم کار می‌کند و برای باز کردن یک توان به کار می‌آید: و .

ترکیب دو قاعده#

گاهی باید هر دو قاعده را پشت سر هم به کار ببری. اول پایه‌های مساوی را با هم یکی کن، بعد اگر توان‌ها مساوی شدند، پایه‌ها را ضرب کن.

مثال ۴.

  1. پایه‌های مساوی: .
  2. حالا داریم که توان‌هایش مساوی است: .

مثال ۵. را تا جایی که می‌شود ساده کن. اینجا ، پس و عبارت می‌شود . پایه‌ها و توان‌ها هیچ‌کدام مساوی نیستند، پس همین‌جا متوقف می‌شویم.

مثال ۶. بزرگ‌تر است یا ؟ پایه‌ها فرق دارند، ولی . پس . حالا هر دو پایهٔ ۲ دارند و (۶۴ در برابر ۳۲). گاهی نوشتن یک پایه به صورت توانِ پایهٔ دیگر، مقایسه را ساده می‌کند.

این قاعده‌ها برای جمع نیستند!#

قاعدهٔ «توان‌ها جمع می‌شوند» فقط برای ضرب با پایه‌های مساوی است:

  • ، ولی . پس .
  • نه پایهٔ مساوی دارد و نه توان مساوی: ، ولی .
  • را فقط با حساب کردن می‌شود پیدا کرد: .

پس پیش از هر ساده کردن بپرس: «ضرب است؟ پایه‌ها مساوی‌اند یا توان‌ها؟» اگر جواب هیچ‌کدام نیست، حساب کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل به صورت یک عدد توان‌دار کدام است؟
۲حاصل کدام است؟
۳اگر باشد، حاصل چند است؟
۴کدام تساوی درست است؟
۵عبارت را تا جایی که می‌شود ساده کن.

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

به صورت یک عدد توان‌دار بنویس: (الف) ، (ب) ، (ج) ، (د) .

ساده کن: (الف) ، (ب) ، (ج) .

عبارت را تا جایی که می‌شود ساده کن.

عددهای ، ، و را از کوچک به بزرگ مرتب کن.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

در ضرب با پایه‌های مساوی، توان‌ها جمع می‌شوند، نه ضرب. ۴ تا ۳ و ۵ تا ۳ روی هم ۹ تا ۳ است.

درست.

اشتباه

پایه عوض نمی‌شود؛ هنوز فقط ۲ها در هم ضرب شده‌اند.

درست.

اشتباه

قاعدهٔ جمع توان‌ها فقط برای ضرب است. اینجا دو تا جمع شده‌اند.

درست، یا .

اشتباه

نه پایه‌ها مساوی‌اند و نه توان‌ها؛ هیچ قاعده‌ای این ضرب را به یک توان تبدیل نمی‌کند.

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴جذر و ریشه

این درس: صفحه‌های ۹۳ تا ۹۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چند است؟ ۲. چند است؟

جواب: ۱) . ۲) ؛ توان زوجِ عدد منفی مثبت است.

از مساحت به ضلع#

یک کاشی مربعی ۱۶۹ سانتی‌متر مربع مساحت دارد. ضلعش چند سانتی‌متر است؟ دنبال عددی هستیم که مجذورش ۱۶۹ باشد. چون ، ضلع ۱۳ سانتی‌متر است.

نمونهٔ کوچک‌ترش را ببین: مربعی که از ۱۶ کاشی کوچکِ یک‌سانتی‌متری ساخته شده:

■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■
■ ■ ■ ■

هر ردیف ۴ کاشی دارد و ۴ ردیف داریم: . پس ضلعش ۴ سانتی‌متر است. پیدا کردن ضلع از روی مساحت، یعنی برعکسِ به توان ۲ رساندن، موضوع این درس است.

ریشهٔ دوم و جذر#

در تساوی ، عدد ۱۶ را مجذور ۴ و عدد ۴ را ریشهٔ دوم ۱۶ می‌نامیم. ولی هم ۱۶ است، پس هم ریشهٔ دوم ۱۶ است. یعنی:

  • هر عدد مثبت دو ریشهٔ دوم دارد که قرینهٔ یکدیگرند: ریشه‌های دوم ۱۶ عددهای و هستند.
  • صفر فقط یک ریشهٔ دوم دارد: خود صفر.
  • عددهای منفی ریشهٔ دوم ندارند، چون مجذور هر عددی (مثبت یا منفی) مثبت یا صفر است. هیچ عددی ضرب در خودش نمی‌شود .

برای نشان دادن ریشهٔ دوم مثبت از نماد استفاده می‌کنیم که آن را رادیکال می‌خوانیم. به ریشهٔ دوم مثبت یک عدد، جذر آن عدد می‌گوییم:

پس ریشه‌های دوم ۱۶ را می‌شود این‌طور نوشت: و . دقت کن که همیشه فقط است، نه . عبارت هم معنا ندارد.

مربع‌های کامل#

عددهایی که مجذور یک عدد طبیعی‌اند، مربع کامل نام دارند. این جدول را خوب ببین؛ ردیف دوم و چهارم مربع‌های کامل‌اند:

عدد
مجذور
عدد
مجذور

جذر هر مربع کامل یک عدد طبیعی است: و .

🧠 ترفند: رقم یکانِ مجذور فقط به رقم یکانِ خود عدد بستگی دارد: یکان ۱ یا ۹ مجذوری با یکان ۱ می‌دهد، ۲ یا ۸ یکان ۴، ۳ یا ۷ یکان ۹، ۴ یا ۶ یکان ۶، ۵ یکان ۵ و ۰ یکان ۰. دلیلش: در ضرب، رقم یکان حاصل فقط از ضرب رقم‌های یکان ساخته می‌شود. پس عددی که به ۲، ۳، ۷ یا ۸ ختم شود هیچ‌وقت مربع کامل نیست. شرط: برعکسش درست نیست؛ ۲۱ به ۱ ختم می‌شود ولی مربع کامل نیست. این ترفند فقط حدس‌ها را کم می‌کند.

دو راه برای . راه اول، حدس و آزمایش: کم است، زیاد است؛ و . راه دوم، با ترفند یکان: ۶۲۵ به ۵ ختم می‌شود، پس جذرش هم به ۵ ختم می‌شود؛ و چون بین ۲۰ و ۳۰ است، فقط ۲۵ می‌ماند. راه دوم سریع‌تر است، چون فقط یک حدس باقی می‌گذارد.

جذر کسرها و اعشاری‌ها. ، چون . یعنی وقتی صورت و مخرج هر دو مربع کامل‌اند، جذر صورت را بر جذر مخرج تقسیم می‌کنیم. به همین ترتیب .

برای اعشاری‌ها هم همین‌طور: ، چون . مراقب باش: ، پس نمی‌شود .

جذر تقریبی#

قبل از ادامه، حدس بزن: به ۳ نزدیک‌تر است یا به ۴؟

۱۱ بین دو مربع کامل ۹ و ۱۶ است، پس بین و است. و چون ۱۱ به ۹ نزدیک‌تر است تا به ۱۶، به ۳ نزدیک‌تر است.

برای دقیق‌تر شدن، عددهای یک‌رقمِ اعشاری را امتحان کن (حدس و آزمایش). مثلاً برای :

  1. و ، پس بین ۶ و ۷ است و به ۷ نزدیک‌تر.
  2. و . پس بین و است.
  3. خیلی به ۴۵ نزدیک‌تر است تا ، پس .

روی محور، ردیف بالا عددها و ردیف پایین مجذورشان است:

مثال. جذر تقریبی ۷۰ را تا یک رقم اعشار پیدا کن. و ، پس بین ۸ و ۹. اول تخمین بزن: ۷۰ به ۶۴ نزدیک‌تر است (فاصلهٔ ۶ در برابر ۱۱)، پس جذرش کمی کمتر از است. حالا دقیق‌تر: و . عدد ۷۰ به نزدیک‌تر است (فاصلهٔ در برابر )، پس . با حدسمان می‌خواند؟ بله، کمی کمتر از است.

روی محور عددها#

بین ۱ و ۲ است (چون ) و قرینهٔ آن، بین و . است، یعنی یک‌سوم راهِ صفر تا یک. با همین روش می‌شود هر جذری را روی محور تقریباً جا داد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ریشه‌های دوم ۴۹ کدام‌اند؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل کدام است؟
۴ بین کدام دو عدد طبیعی پشت سر هم است؟
۵کدام عبارت معنا ندارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک مربع مساحت ۲۲۵ سانتی‌متر مربع دارد. محیطش چند است؟

جدول را کامل کن: ریشه‌های دوم ۳۶، ، و صفر.

جذر تقریبی ۵۵ را تا یک رقم اعشار پیدا کن.

درست یا نادرست؟ دلیل بیاور: (الف) ، (ب) ، (ج) .

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه

جذر نصف کردن نیست؛ دنبال عددی هستیم که ضرب در خودش ۱۶ شود.

درست، چون .

اشتباه یا

نماد فقط ریشهٔ دوم مثبت (جذر) را نشان می‌دهد.

درست؛ ریشه‌های دوم ۹: و ، یعنی ۳ و .

اشتباه

جذرِ جمع با جمعِ جذرها برابر نیست.

درست.

اشتباه

، نه . ضرب دو عدد یک‌رقمِ اعشاری دو رقم اعشار دارد.

درست، چون .

فراتر از کتابماشین‌حساب جذر را چطور پیدا می‌کند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روشی که در این درس برای جذر تقریبی دیدی (حدس بزن، به توان ۲ برسان، اصلاح کن) در اصل همان کاری است که ماشین‌حساب‌ها و رایانه‌ها می‌کنند، فقط خیلی سریع‌تر و هوشمندانه‌تر. یکی از قدیمی‌ترین روش‌ها، که به «روش بابلی» معروف است و حدود چهار هزار سال پیش شناخته شده بود، این است: یک حدس بزن، عدد را بر حدست تقسیم کن و میانگین حدس و حاصل تقسیم را حدس بعدی بگیر. برای با حدس ۵: و میانگین ۵ و ۵٫۶ برابر است. یک بار دیگر: و میانگین تقریباً . جذر واقعی است! هر دور، تعداد رقم‌های درست تقریباً دو برابر می‌شود. جذرهایی مثل هیچ‌وقت تمام نمی‌شوند؛ رقم‌های اعشارشان بی‌پایان و بی‌تکرار ادامه دارد. با این عددها در سال‌های بعد آشنا می‌شوی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق «سه به توان دو» با «سه ضربدر دو» چیست؟

یعنی ۳ ضربدر خودش: . ولی . توان می‌گوید پایه چند بار در خودش ضرب شود، نه اینکه پایه را در توان ضرب کنیم.

چرا هر عدد به توان صفر می‌شود ۱؟

به الگوی ، ، نگاه کن: هر بار که توان یکی کم می‌شود، حاصل بر ۱۰ تقسیم می‌شود (تقسیم بر پایه). قدم بعدی است. برای اینکه قاعدهٔ هم درست بماند، باید باشد: .

فرق جذر و ریشهٔ دوم چیست؟

هر عدد مثبت دو ریشهٔ دوم دارد، یکی مثبت و یکی منفی (ریشه‌های دوم ۱۶: و ). جذر فقط ریشهٔ مثبت است و با نشان داده می‌شود: .

کِی توان‌ها را جمع می‌کنم و کِی پایه‌ها را ضرب؟

فقط در ضرب. اگر پایه‌ها مساوی‌اند، توان‌ها جمع می‌شوند (). اگر توان‌ها مساوی‌اند، پایه‌ها ضرب می‌شوند (). در جمع و تفریق هیچ‌کدام از این قاعده‌ها کار نمی‌کند و باید هر توان را حساب کنی.

چرا عدد منفی جذر ندارد؟

چون جذر عددی است که ضرب در خودش، عدد زیر رادیکال را بدهد. ولی ضرب هر عدد در خودش مثبت یا صفر است: مثبت در مثبت مثبت است و منفی در منفی هم مثبت. پس هیچ عددی ضرب در خودش نمی‌شود. (ریاضی‌دان‌ها بعدها عددهای تازه‌ای برای این کار ساختند که سال‌ها بعد با آن‌ها آشنا می‌شوی.)

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: ماشین حساب رادیکال‌دار: ساده کردن رادیکال آنلاین

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارنده‌ها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال