درس ۱راهبرد رسم شکل و راهبرد الگوسازی
این درس: صفحههای ۲ تا ۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
- محیط مستطیلی به طول ۷ و عرض ۳ سانتیمتر چند است؟
- مساحت همین مستطیل چند است؟
جواب: محیط یعنی دورتادور شکل: سانتیمتر. مساحت یعنی تعداد مربعهای ۱ در ۱ که داخل شکل جا میشوند: سانتیمتر مربع. هر دو را در مثال ۳ لازم داری.
وقتی مسئله در ذهن جا نمیشود#
این فصل دربارهٔ یک سؤال است: «وقتی مسئلهای را خواندم و نمیدانم از کجا شروع کنم، چه کار کنم؟» جوابهای خوب این سؤال را راهبرد میگوییم. هشت راهبرد را در چهار درس میبینی. پیش از همه، این چهار قدم را به خاطر بسپار، چون با هر راهبردی به کار میآیند:
- بفهم: مسئله را آرام بخوان. چه میدانی؟ دنبال چه هستی؟
- نقشه بکش: یک راهبرد انتخاب کن.
- اجرا کن: قدمبهقدم و با دقت حساب کن.
- بررسی کن: جواب را در داستان مسئله بگذار. جور درمیآید؟
راهبرد رسم شکل#
بعضی مسئلهها فقط به این دلیل سختاند که نگه داشتن همهٔ اطلاعاتشان در ذهن سخت است. یک شکل ساده آن اطلاعات را روی کاغذ میآورد. شکل لازم نیست زیبا باشد. چند خط و نقطه کافی است، به شرطی که درست باشد.
مثال ۱. کنار یک پیادهروی ۵۰ متری، از اول تا آخرش، هر ۱۰ متر یک درخت کاشتهاند. چند درخت هست؟
قبل از ادامه، حدس بزن: ۵ درخت یا ۶ درخت؟
جواب سریع است. حالا شکل بکش: یک خط، و در ۰، ۱۰، ۲۰، ۳۰، ۴۰ و ۵۰ متری یک نقطه برای هر درخت.
| ۰ متر | ۱۰ | ۲۰ | ۳۰ | ۴۰ | ۵۰ |
|---|---|---|---|---|---|
| ● | ● | ● | ● | ● | ● |
شش نقطه شد. تقسیم، تعداد فاصلهها را داده بود (۵ فاصله)، نه تعداد درختها. اول پیادهرو هم یک درخت هست.
🧠 ترفند: روی یک خط باز که دو سرش هم درخت دارد، تعداد درختها = تعداد فاصلهها + ۱. چرا؟ هر فاصله یک درخت در انتهایش دارد و درخت اولِ خط اضافه میماند. شرط: خط باز باشد و هر دو سرش درخت داشته باشد. دور یک شکل بسته (مثل دور یک باغچهٔ گرد) درخت آخر همان درخت اول است، پس تعداد درختها با تعداد فاصلهها برابر است.
برش زدن طناب هم شبیه همین است: هر برش یک تکه اضافه میکند، پس تعداد تکهها همیشه یکی بیشتر از تعداد برشهاست.
مثال ۲. دور یک قاب مربعی میخ میکوبیم، طوری که روی هر ضلع ۴ میخ باشد و گوشهها هم میخ داشته باشند. چند میخ لازم است؟ جواب سریع است. شکل بکش:
بشمار: ۱۲ میخ. چرا ۱۶ نشد؟ هر میخ گوشه هم مال یک ضلع است و هم مال ضلع کناری. پس در حساب سریع، ۴ گوشه دو بار شمرده شدهاند: .
راه دوم: گوشهها و وسطها را جدا بشمار. ۴ گوشه داریم. هر ضلع، جدا از دو گوشهاش، میخ وسط دارد، پس میخ وسط. روی هم . راه دوم مطمئنتر است، چون هیچ میخی را دو بار نمیشمارد و چیزی برای کم کردن نمیماند.
راهبرد الگوسازی#
در بعضی مسئلهها باید همهٔ حالتها را پیدا کنی. اگر حالتها را بینظم بنویسی، یکی جا میافتد یا یکی دو بار نوشته میشود. الگوسازی یعنی حالتها را با یک نظم ثابت (مثلاً از کوچک به بزرگ) در یک فهرست یا جدول بنویسی تا مطمئن شوی هیچ حالتی جا نمانده است. به این کار «فکر نظامدار» هم میگویند.
مثال ۳. با یک نخ ۲۰ سانتیمتری میخواهیم مستطیلی بسازیم که طول و عرضش عدد طبیعی (بر حسب سانتیمتر) باشد. چند مستطیل مختلف میشود ساخت و مساحت کدام از همه بیشتر است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: مستطیل دراز و باریک بیشترین مساحت را دارد یا مستطیلی که به مربع نزدیک است؟
دورتادور مستطیل دو طول و دو عرض است. پس نصف محیط، یعنی طول بهعلاوهٔ عرض، است. عرض را از ۱ شروع میکنیم و یکییکی بالا میرویم:
| عرض | طول | مساحت |
|---|---|---|
| ۱ | ۹ | ۹ |
| ۲ | ۸ | ۱۶ |
| ۳ | ۷ | ۲۱ |
| ۴ | ۶ | ۲۴ |
| ۵ | ۵ | ۲۵ |
بعد از عرض ۵ دوباره به همان مستطیلها میرسیم (عرض ۶ و طول ۴ همان مستطیل ۴ در ۶ است که چرخیده). پس ۵ مستطیل داریم و بیشترین مساحت مال مربع ۵ در ۵ است (مربع هم نوعی مستطیل است): ۲۵ سانتیمتر مربع. حدست درست بود؟ جدول نشان داد: هرچه طول و عرض به هم نزدیکتر باشند، مساحت بیشتر است.
مثال ۴. نیما سه پیراهن (سفید، آبی، طوسی) و دو شلوار (مشکی، کرم) دارد. به چند شکل مختلف میتواند یک پیراهن و یک شلوار بپوشد؟ پیراهن را ثابت نگه میداریم و شلوار را عوض میکنیم:
| شلوار مشکی | شلوار کرم | |
|---|---|---|
| پیراهن سفید | سفید-مشکی | سفید-کرم |
| پیراهن آبی | آبی-مشکی | آبی-کرم |
| پیراهن طوسی | طوسی-مشکی | طوسی-کرم |
سه سطر و هر سطر ۲ حالت: ۶ شکل. اگر بینظم مینوشتیم، بهراحتی یکی جا میافتاد یا دو بار نوشته میشد.
🧠 ترفند: اگر برای هر انتخاب اول، تعداد انتخابهای دوم یکی باشد، تعداد همهٔ حالتها = (تعداد انتخابهای اول) × (تعداد انتخابهای دوم). چرا؟ جدول حالتها یک مستطیل است: ۳ سطر در ۲ ستون، یعنی خانه. شرط: برای هر انتخاب اول، تعداد انتخابهای دوم برابر باشد. اگر شرطی بعضی حالتها را حذف میکند (مثلاً «دو رنگ نباید یکی باشند»)، اول ببین برای هر انتخاب اول چند انتخاب دوم میماند.
حالا تو: دور یک مثلث مهره میچینیم، طوری که روی هر ضلع ۵ مهره باشد و گوشهها هم مهره داشته باشند. اول شکل بکش، بعد جوابت را با این مقایسه کن: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
چهار شهر الف، ب، پ و ت به همین ترتیب کنار یک جادهٔ مستقیماند. از الف تا پ ۱۲ کیلومتر، از ب تا ت ۱۵ کیلومتر و از الف تا ت ۲۰ کیلومتر است. فاصلهٔ ب تا پ چند کیلومتر است؟
در یک صف، رضا پنجمین نفر از جلو و هشتمین نفر از عقب است. صف چند نفر دارد؟
یک پلکان ۴ پله دارد. سینا هر بار یا ۱ پله بالا میرود یا ۲ پله. به چند روش مختلف میتواند به بالای پلکان برسد؟ همهٔ روشها را بنویس.
سه دوست به نامهای آرین، بهار و پویا میخواهند روی سه صندلی کنار هم بنشینند. به چند ترتیب مختلف میتوانند بنشینند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۵۰ متر، هر ۱۰ متر یک درخت: درخت.»
تقسیم تعداد فاصلهها را میدهد. وقتی دو سرِ پیادهرو هم درخت دارند، تعداد درختها یکی بیشتر از فاصلههاست.
درستشکل بکش: ۵ فاصله و درخت.
اشتباه«روی هر ضلع مربع ۴ میخ، پس میخ.»
میخهای گوشه میان دو ضلع مشترکاند و دو بار شمرده شدهاند.
درست میخ.
اشتباهفهرست مستطیلهای با محیط ۲۰ بینظم نوشته شود: «۲ در ۸، ۴ در ۶، ۱ در ۹، ۶ در ۴»؛ مستطیل ۳ در ۷ و مربع ۵ در ۵ جا بیفتند و ۴ در ۶ دو بار شمرده شود.
وقتی حالتها را بیترتیب مینویسی، راهی برای فهمیدن اینکه چیزی جا افتاده یا تکرار شده نداری.
درستیک چیز را مرتب عوض کن (عرض: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵) تا هر ۵ مستطیل، هر کدام یک بار، پیدا شوند.
فراتر از کتابرایانهها هم الگوسازی میکنندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی رایانه میخواهد بهترین حرکت را در یک بازی پیدا کند یا کوتاهترین مسیر را روی نقشه، اغلب همان کار الگوسازی را انجام میدهد: همهٔ حالتها را با یک نظم ثابت میسازد و یکییکی امتحان میکند. به این روش «جستوجوی کامل» میگویند. رایانه خسته نمیشود، ولی تعداد حالتها خیلی زود سر به فلک میکشد: برای نشستن ۳ نفر روی ۳ صندلی ۶ ترتیب داریم، برای ۱۰ نفر بیش از سه میلیون و ششصد هزار ترتیب. برای همین برنامهنویسها هم مثل تو اول فکر میکنند کدام حالتها را میشود از اول کنار گذاشت؛ این همان راهبرد درس بعد است. رسم شکل هم در دنیای واقعی یک ابزار جدی است: مهندسها پیش از ساختن هر پل یا ربات، اول «نقشه» میکشند. اگر دوست داری بدانی رایانهها چطور از روی مثالها یاد میگیرند، یادگیری ماشین به زبان ساده را بخوان.
درس ۲راهبرد حذف حالتهای نامطلوب و راهبرد الگویابی
این درس: صفحههای ۴ تا ۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- مضربهای ۳ بین ۲۰ و ۳۰ کداماند؟
- در درس قبل، چرا حالتها را با یک نظم ثابت مینوشتیم؟
جواب: ۲۱، ۲۴ و ۲۷ (از تا ). حالتها را با نظم مینوشتیم تا هیچ حالتی جا نیفتد و هیچ حالتی دو بار نوشته نشود. امروز همین فهرستهای منظم را لازم داری.
راهبرد حذف حالتهای نامطلوب#
گاهی جواب مسئله باید چند شرط را با هم داشته باشد. پیدا کردن مستقیم چنین جوابی سخت است، ولی یک کار سادهتر میشود کرد: اول فهرست همهٔ حالتهای ممکن را بنویس (با همان الگوسازی درس قبل)، بعد شرطها را یکییکی بخوان و هر حالتی را که با یک شرط جور نیست، خط بزن. آنچه میماند جواب است. به حالتهایی که شرطها را ندارند «حالتهای نامطلوب» میگوییم.
مثال ۱. عددی بین ۲۰ و ۴۰ است، مضرب ۳ است، فرد است و مجموع رقمهایش ۶ است. آن عدد چند است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: ۲۴ جواب است؟ مجموع رقمهایش ۶ است.
همهٔ مضربهای ۳ بین ۲۰ و ۴۰ را در یک جدول بنویس و شرطها را یکییکی بسنج. هر جا ✘ آمد، آن عدد خط میخورد و لازم نیست شرط بعدی را برایش بسنجی:
| عدد | فرد است؟ | مجموع رقمها ۶ است؟ |
|---|---|---|
| ۲۱ | ✔ | ✘ |
| ۲۴ | ✘ | |
| ۲۷ | ✔ | ✘ |
| ۳۰ | ✘ | |
| ۳۳ | ✔ | ✔ |
| ۳۶ | ✘ | |
| ۳۹ | ✔ | ✘ |
جواب: ۳۳، تنها عددی که در هر دو ستون ✔ دارد. و ۲۴؟ مجموع رقمهایش ۶ است، ولی زوج است و شرط «فرد» را ندارد. برای همین باید همهٔ شرطها را بسنجی، نه فقط یکی.
🧠 ترفند: اول شرطی را بسنج که بیشترین حالت را خط میزند. چرا؟ هر حالتی که زود خط بخورد، دیگر لازم نیست بقیهٔ شرطها را برایش بسنجی. اینجا «فرد بودن» با یک نگاه تقریباً نصف عددها را حذف کرد. شرط: آخر کار، حالتی را که ماند با همهٔ شرطها بررسی کن.
مثال ۲. یک عدد دورقمی است، رقم دهگانش دو برابر رقم یکانش است، از ۵۰ بزرگتر است و فرد است. اول با الگوسازی همهٔ عددهای دورقمی با این ویژگی رقمها را بنویس. رقم یکان را از ۱ بالا ببر: یکان ۱ و دهگان ۲ میشود ۲۱، بعد ۴۲، ۶۳ و ۸۴. یکان ۵ دهگانی برابر ۱۰ میخواهد که رقم نیست، پس فهرست تمام است. حالا حذف: بزرگتر از ۵۰ فقط ۶۳ و ۸۴ هستند. فرد: فقط ۶۳.
راهبرد الگویابی#
در ریاضی زیاد با الگو روبهرو میشوی: دنبالهای از عددها یا شکلها که با یک قاعدهٔ ثابت جلو میرود. به هر عدد یک دنباله یک جمله میگوییم: در دنبالهٔ جملهٔ اول ۳ است، جملهٔ دوم ۷، جملهٔ سوم ۱۱ و همینطور تا آخر. سه نقطهٔ آخر یعنی دنباله همینطور ادامه دارد. اگر قاعده را پیدا کنی، دیگر لازم نیست همهٔ جملهها را یکییکی بنویسی.
مثال ۳. میزهای مربعی را در یک ردیف به هم چسباندهایم. دور یک میز ۴ نفر مینشینند، دور دو میز ۶ نفر و دور سه میز ۸ نفر. دور ۱۰ میز چند نفر مینشینند؟
قبل از ادامه، حدس بزن: هر میز ۴ نفر جا دارد، پس ۱۰ میز ۴۰ نفر؟
جدول بکش و ببین با هر میز تازه چند نفر اضافه میشود:
| تعداد میز | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ |
|---|---|---|---|---|
| تعداد نفر | ۴ | ۶ | ۸ | ۱۰ |
| اضافه شده |
- الگو: هر میز تازه فقط ۲ نفر اضافه میکند (یک نفر بالا و یک نفر پایین)، چون یک ضلعش به میز قبلی چسبیده و جای نشستن ندارد.
- پس هر میز ۲ نفر دارد، بهعلاوهٔ ۲ نفر که سر و ته ردیف مینشینند: تعداد نفرها = دو برابر تعداد میزها، بهعلاوهٔ ۲.
- برای ۱۰ میز: نفر. پس ۴۰ درست نبود: ضلعهای چسبیده جای نشستن ندارند.
- بررسی با عدد کوچک: برای ۳ میز ، که با جدول جور است.
مثال ۴. در دنبالهٔ جملهٔ دهم چند است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ هر قدم ۴ تاست و حدود ۱۰ قدم داریم، پس حدود ۴۰.
هر جمله ۴ تا از قبلی بیشتر است. از جملهٔ اول تا جملهٔ دهم چند قدم است؟
| جمله | ۱ | ۲ | ۳ | ۴ | … | ۱۰ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| عدد | ۳ | ۷ | ۱۱ | ۱۵ | … | ؟ |
از جملهٔ ۱ تا ۲ یک قدم است و از ۱ تا ۳ دو قدم. پس از ۱ تا ۱۰ نُه قدم است، نه ۱۰ قدم؛ درست مثل درختها و فاصلهها در درس قبل. پس . با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۴۰ است.
🧠 ترفند: وقتی هر جمله به یک اندازهٔ ثابت از قبلی بیشتر است: هر جمله = جملهٔ اول + (شمارهٔ جمله − ۱) × قدم. چرا؟ از جملهٔ اول تا آن جمله، یکی کمتر از شمارهٔ جمله قدم برمیداریم. شرط: فاصلهٔ هر دو جملهٔ پشت سر هم یکسان باشد. برای کار نمیکند، چون آنجا هر جمله سه برابر قبلی است.
مثال ۵. امروز شنبه است. ۵۰ روز دیگر چه روزی است؟
راه اول: روزها را یکییکی بشمار. ۵۰ قدم طول میکشد و احتمال اشتباه زیاد است.
راه دوم: روزهای هفته هر ۷ روز تکرار میشوند. ۷ روز دیگر شنبه است، ۱۴ روز دیگر شنبه، … و ۴۹ روز دیگر () هم شنبه. پس ۵۰ روز دیگر یک روز بعد از شنبه، یعنی یکشنبه است. راه دوم خیلی سریعتر است، چون هفتههای کامل را یکجا کنار میگذارد.
🧠 ترفند: برای پیدا کردن روز هفته، تعداد روزها را بر ۷ تقسیم کن. فقط باقیمانده مهم است و همانقدر روز جلو میروی. چرا؟ هر ۷ روز همان روز هفته برمیگردد. مثلاً ، پس ۱ روز جلو. شرط: «چند روز جلو میرویم» را درست بشمار؛ از اول ماه تا سیام ماه ۲۹ روز جلو میرویم، نه ۳۰.
یک هشدار: از روی دو جمله نمیشود الگو را قطعی دانست. بعد از هم ممکن است ۶ بیاید (هر بار ۲ تا اضافه) و هم ۸ (هر بار دو برابر). قاعده را همیشه روی چند جملهٔ بعدی هم امتحان کن.
حالا تو: در دنبالهٔ جملهٔ هشتم چند است؟ (جواب: )
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
یک عدد دورقمی مضرب ۹ است، فرد است، رقم دهگانش از رقم یکانش کوچکتر است و از ۳۰ بزرگتر است. آن عدد را پیدا کن.
با همان میزهای مربعی مثال ۳، برای ۴۰ مهمان دستکم چند میز باید در یک ردیف بچسبانیم؟
با سکه نقطههایی به شکل مربع میچینیم: شکل ۱ یک سکه دارد، شکل ۲ یک مربع ۲ در ۲ است (۴ سکه)، شکل ۳ یک مربع ۳ در ۳ (۹ سکه). شکل هفتم چند سکه دارد؟
اول مهر سهشنبه است. سیام مهر چه روزی است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«جملهٔ بیستم دنبالهٔ برابر است با .»
از جملهٔ اول تا جملهٔ بیستم ۱۹ قدم است، نه ۲۰؛ همان ماجرای درختها و فاصلهها.
درست.
اشتباه«بعد از حتماً میآید.»
دو جمله برای پیدا کردن قاعده کافی نیست؛ دنبالهٔ دو برابر شونده () هم با ۲ و ۴ شروع میشود.
درستقاعده را روی جملههای بیشتری امتحان کن و اگر فقط دو جمله داری، بگو چند قاعده ممکن است.
اشتباهدر حذف حالتها، به اولین عددی که یک شرط را داشت بسنده شود: «مجموع رقمهای ۲۴ برابر ۶ است، پس جواب ۲۴.»
جواب باید همهٔ شرطها را داشته باشد. ۲۴ زوج است و شرط «فرد» را ندارد.
درستهر حالت را با همهٔ شرطها بسنج؛ در مثال ۱ فقط ۳۳ همه را دارد.
فراتر از کتابالگوها در طبیعت و در هوش مصنوعیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
الگویابی فقط کار ریاضیدانها نیست. تعداد گلبرگهای بسیاری از گلها و چیدمان دانههای آفتابگردان از دنبالهای پیروی میکند که در آن هر عدد مجموع دو عدد قبلی است: . به این دنباله، «دنبالهٔ فیبوناچی» میگویند، به نام ریاضیدانی ایتالیایی که حدود هشتصد سال پیش آن را در کتابی معرفی کرد. امروز هم برنامههای هوش مصنوعی در اصل «الگویاب» هستند: بهجای اینکه کسی قاعده را برایشان بنویسد، از روی هزاران مثال، الگو را خودشان پیدا میکنند. ولی همان هشدار این درس دربارهٔ آنها هم درست است: اگر مثالها کم یا یکطرفه باشند، الگوی غلط یاد میگیرند. برای اینکه ببینی این کار چطور انجام میشود، شبکهٔ عصبی چیست؟ را بخوان.
درس ۳راهبرد حدس و آزمایش و راهبرد زیرمسئله
این درس: صفحههای ۶ تا ۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
- ۵ متر چند سانتیمتر است؟
- چهار قدم حل مسئله که در درس اول دیدی کدام بودند؟
جواب: هر متر ۱۰۰ سانتیمتر است، پس ۵ متر = ۵۰۰ سانتیمتر. چهار قدم: بفهم، نقشه بکش، اجرا کن، بررسی کن. در این درس قدم «بررسی کن» از همیشه مهمتر است.
راهبرد حدس و آزمایش#
بعضی مسئلهها راه مستقیمی ندارند، یا راه مستقیمشان طولانی است. در این حالت میشود یک جواب حدس زد، آن را در شرطهای مسئله آزمایش کرد و از نتیجهٔ آزمایش برای حدس بعدی کمک گرفت. این تقلب نیست، به شرطی که:
- حدسها را مرتب در یک جدول بنویسی تا ببینی به جواب نزدیک میشوی یا دور،
- بعد از هر آزمایش ببینی جواب زیاد بود یا کم و حدس بعدی را بر همین اساس انتخاب کنی،
- جواب آخر را در مسئله بگذاری و بررسی کنی.
مثال ۱. یک عدد دورقمی، مجموع رقمهایش ۱۱ است و اگر جای دو رقمش را عوض کنیم، عدد تازه ۲۷ تا از عدد اول کوچکتر میشود. آن عدد کدام است؟ چون عدد تازه کوچکتر است، رقم دهگان عدد اول از رقم یکانش بزرگتر است. از بزرگترین حالت شروع میکنیم:
| حدس | عدد جابهجا شده | اختلاف | نتیجه |
|---|---|---|---|
| ۹۲ | ۲۹ | ۶۳ | زیاد است |
| ۸۳ | ۳۸ | ۴۵ | هنوز زیاد است |
| ۷۴ | ۴۷ | ۲۷ | درست است |
از دو حدس اول یک چیز هم یاد گرفتیم: هر بار که رقم دهگان یکی کم و رقم یکان یکی زیاد میشود، اختلاف ۱۸ تا کم میشود. پس بعد از ۴۵ دقیقاً به ۲۷ میرسیم. بررسی: و .
مثال ۲. مجموع سن دو خواهر ۲۳ سال است و بزرگتر ۵ سال از کوچکتر بزرگتر است. هر کدام چند سال دارند؟
قبل از ادامه، حدس بزن: خواهر کوچکتر بیشتر از ۱۱ سال دارد یا کمتر؟
نصف ۲۳ حدود ۱۱٫۵ است. اگر دو خواهر همسن بودند، هر کدام همینقدر داشتند. ولی یکی بزرگتر است، پس کوچکتر کمتر از ۱۱٫۵ سال دارد. حالا آزمایش کن:
| کوچکتر | بزرگتر | مجموع | نتیجه |
|---|---|---|---|
| ۱۰ | ۱۵ | ۲۵ | ۲ تا زیاد است |
| ۹ | ۱۴ | ۲۳ | درست است |
چرا بعد از حدس اول یکراست به ۹ رفتیم؟ اگر کوچکتر یک سال کم شود، بزرگتر هم یک سال کم میشود و مجموع ۲ تا پایین میآید. ۲ تا زیادی داشتیم، پس یک سال کم کردیم. جواب: ۹ و ۱۴ سال.
مثال ۳. در یک حیاط ۸ مرغ و خرگوش هست که روی هم ۲۲ پا دارند. چند خرگوش هست؟ (هر مرغ ۲ پا و هر خرگوش ۴ پا دارد.)
راه اول، با جدول حدس:
| خرگوش | مرغ | پاها | نتیجه |
|---|---|---|---|
| ۴ | ۴ | زیاد است | |
| ۲ | ۶ | کم است | |
| ۳ | ۵ | درست است |
راه دوم، فکر کن «اگر همه مرغ بودند»: پا داشتیم، یعنی پا کم. هر خرگوش که جای یک مرغ بنشیند، ۲ پا اضافه میکند. پس خرگوش. راه دوم کوتاهتر است، چون فقط یک حدس دارد و بعد مستقیم میگوید چقدر باید عوض شود. هر دو راه یک جواب دادند: ۳ خرگوش و ۵ مرغ. بررسی: .
🧠 ترفند: اگر با هر یک واحد تغییر در حدس، نتیجه همیشه به یک اندازه عوض شود، فاصلهٔ حدس تا هدف را بر همان اندازه تقسیم کن تا بفهمی حدس را چقدر باید عوض کنی. چرا؟ هر قدم همانقدر نزدیکت میکند. شرط: تغییر هر قدم ثابت باشد: در مثال ۲ هر سال ۲ تا در مجموع، در مثال ۳ هر خرگوش ۲ پا.
راهبرد زیرمسئله#
یک مسئلهٔ پیچیده و چندمرحلهای را میشود به چند مسئلهٔ کوچکتر شکست. فهرستی از این زیرمسئلهها بنویس و آنها را به ترتیب حل کن. جواب هر زیرمسئله، ابزار زیرمسئلهٔ بعدی است.
مثال ۴. کف اتاقی ۵ متر در ۴ متر است. میخواهیم آن را با کاشیهای مربعی به ضلع ۵۰ سانتیمتر بپوشانیم. کاشیها در جعبههای ۱۰تایی فروخته میشوند. چند جعبه لازم است؟
زیرمسئلهها:
- در طول اتاق چند کاشی جا میشود؟ ۵ متر یعنی ۵۰۰ سانتیمتر، پس کاشی.
- در عرض اتاق چند کاشی؟ کاشی.
- کل کاشیها: کاشی.
- تعداد جعبهها: جعبه.
اگر یکباره به کل مسئله نگاه میکردی، شاید سردرگم میشدی. ولی هر زیرمسئله یک حساب ساده بود. دقت کن که در قدم ۱ اول همهچیز را به یک واحد (سانتیمتر) بردیم.
مثال ۵. مدرسهای میخواهد ۲۳۴ دانشآموز را با اتوبوسهای ۴۰ نفره به اردو ببرد. کرایهٔ هر اتوبوس ۱۲۰ سکه است. کرایهٔ همهٔ اتوبوسها چند سکه میشود؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۲۳۴ نزدیک ۲۴۰ است و . پس حدود ۶ اتوبوس و سکه.
- چند اتوبوس؟ ۵ اتوبوس نفر را میبرند و نفر میمانند. پس اتوبوس ششم هم لازم است: ۶ اتوبوس.
- کرایه: سکه.
با حدسمان میخواند؟ بله. جواب قدم ۱ را به بالا گرد کردیم، چون نمیشود ۳۴ نفر را جا گذاشت. همیشه جواب را با داستان مسئله بسنج.
حالا تو: خانوادهای ۵ نفره به سینما میروند. هر بلیت ۴۰ سکه است و دو بستهٔ ذرت بوداده هم هر کدام ۳۵ سکه میخرند. اگر ۳۰۰ سکه بدهند، چقدر پس میگیرند؟ زیرمسئلهها را بنویس. (جواب: بلیتها ، ذرتها ، روی هم ، و سکه پس میگیرند.)
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مهسا کتابی را در ۴ روز خواند. هر روز ۵ صفحه بیشتر از روز قبل خواند و روی هم ۷۰ صفحه خواند. روز اول چند صفحه خواند؟
سه عدد طبیعی پشت سر هم (مثل ۷، ۸، ۹) پیدا کن که مجموعشان ۷۲ باشد.
کف اتاقی ۶ متر در ۳ متر است و با کاشیهای مربعی ۳۰ سانتیمتری پوشانده میشود. کاشیها در جعبههای ۲۰تایی فروخته میشوند. چند جعبه باید خرید؟
دوچرخهسواری ۲ ساعت با سرعت ۱۸ کیلومتر در ساعت و بعد ۳ ساعت با سرعت ۱۲ کیلومتر در ساعت رکاب زد. اگر بخواهد روی هم ۱۰۰ کیلومتر برود، چند کیلومتر دیگر مانده است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهحدسها بیهدف عوض شوند: «۵۶؟ نه. ۹۲؟ نه. ۳۸؟ نه…»
حدس و آزمایش وقتی کار میکند که بعد از هر آزمایش بپرسی جواب زیاد بود یا کم و حدس بعدی را در همان جهت تغییر دهی.
درستحدسها را در جدول بنویس و ستون «زیاد/کم» داشته باش؛ در مثال ۱ با سه حدس به جواب رسیدیم.
اشتباهدر مسئلهٔ کاشی: «مساحت اتاق ۲۰ است و هر کاشی ۵۰، پس کاشی!»
واحدها را قاطی کرده است: ۲۰ متر مربع و ۵۰ سانتیمتر. زیرمسئلهها باید با یک واحد حل شوند.
درستاول همهچیز را به سانتیمتر ببر: و ، پس ۸۰ کاشی.
اشتباهجواب قدم آخر بیبررسی نوشته شود: «۸۳ کاشی لازم است و هر جعبه ۱۰ تا، پس ۸٫۳ جعبه.»
جواب باید با داستان مسئله جور باشد؛ جعبه را تکهتکه نمیفروشند.
درستبه بالا گرد کن: ۹ جعبه، چون ۸ جعبه فقط ۸۰ کاشی دارد.
درس ۴راهبرد حل مسئلهٔ سادهتر و راهبرد روشهای نمادین
این درس: صفحههای ۸ تا ۱۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- حاصل ، و چیست؟
- چه عددی با ۵ جمع شود ۲۳ میشود؟
جواب: هر سه ۱۰ میشوند؛ وقتی یک عدد ۱ تا کم و دیگری ۱ تا زیاد شود، مجموع عوض نمیشود. عدد دوم ۱۸ است، چون ؛ تفریق کار جمع را برعکس میکند. هر دو ایده را امروز لازم داری.
راهبرد حل مسئلهٔ سادهتر#
وقتی عددهای مسئله خیلی بزرگاند یا حالتها خیلی زیادند، اول یک مسئلهٔ سادهتر شبیه آن را حل کن: همان مسئله با عددهای کوچکتر یا گردشده. از جوابهای مسئلهٔ ساده (و اغلب از الگویی که در آنها پیدا میشود) به جواب مسئلهٔ اصلی میرسی.
مثال ۱. در یک کلاس ۸ نفری، هر نفر با هر کدام از بقیه یک بار دست میدهد. روی هم چند دست دادن انجام میشود؟
قبل از ادامه، حدس بزن: هر نفر با ۷ نفر دست میدهد، پس دست دادن؟
بهجای ۸ نفر، از گروههای کوچک شروع میکنیم:
| تعداد نفرها | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ |
|---|---|---|---|---|
| دست دادنها | ۱ | ۳ | ۶ | ۱۰ |
الگو: نفر تازه با همهٔ نفرهای قبلی دست میدهد. نفر سوم ۲ دست اضافه میکند، نفر چهارم ۳ دست، نفر پنجم ۴ دست. پس برای ۸ نفر: .
پس ۵۶ درست نبود. چرا؟ در هر دست دادن دو نفر هست. وقتی برای هر نفر ۷ دست دادن شمردیم، هر دست دادن را دو بار شمردیم: یک بار برای هر کدام از آن دو نفر. راه دوم: . همان جواب. برای گروههای بزرگ راه دوم سریعتر است: برای ۳۰ نفر ، بیآنکه ۲۹ عدد را جمع کنی.
مثال ۲. حاصل چند است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۲۰ عدد داریم که وسطشان حدود ۱۰ است، پس حدود .
اول مسئلهٔ سادهتر: . اولی و آخری را جفت کن: و ؛ دو جفت ۵تایی، پس ۱۰. حالا ۱ تا ۲۰: نیمهٔ اول را بنویس و نیمهٔ دوم را برعکس زیرش:
| ۱ | ۲ | ۳ | … | ۹ | ۱۰ |
|---|---|---|---|---|---|
| ۲۰ | ۱۹ | ۱۸ | … | ۱۲ | ۱۱ |
| ۲۱ | ۲۱ | ۲۱ | … | ۲۱ | ۲۱ |
هر ستون ۲۱ میشود، چون عدد بالا ۱ تا ۱ تا زیاد و عدد پایین ۱ تا ۱ تا کم میشود (مثل «یادت هست؟»). ۱۰ ستون داریم: . با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۲۰۰ است.
🧠 ترفند: جمع عددهای ۱ تا یک عدد زوج = (نصف آن عدد) × (آن عدد + ۱). مثلاً ۱ تا ۲۰: . چرا؟ عددها جفتجفت میشوند، هر جفت برابر «اولی + آخری» است و تعداد جفتها نصف تعداد عددهاست. شرط: عددها از ۱ شروع شوند، یکییکی بالا بروند و تعدادشان زوج باشد.
مثال ۳. با عددهای تقریبی هم میشود مسئله را ساده کرد. مدرسهای ۱۱۹۸ دانشآموز دارد و برای هر نفر ۴ دفتر میخرد. تقریباً چند دفتر لازم است؟ ۱۱۹۸ تقریباً ۱۲۰۰ است، پس تقریباً دفتر. جواب دقیق است و تقریب ما خیلی نزدیک بود.
راهبرد روشهای نمادین#
بسیاری از مسئلهها را میشود با نماد نوشت: عدد نامعلوم را با یک مربع خالی (یا بعدها با یک حرف) نشان میدهیم و داستان مسئله را به یک تساوی تبدیل میکنیم. وقتی تساوی را نوشتی، مسئله روشنتر میشود. در فصل سوم یاد میگیری این تساویها (معادلهها) را با روشی منظم حل کنی. فعلاً با حدس و آزمایش یا با «برعکس کردن» کارها جواب را پیدا میکنیم.
مثال ۴. سارا ۵ بستهٔ یکسان مداد و ۳ مداد جدا خرید؛ روی هم ۴۳ مداد. هر بسته چند مداد دارد؟ اول شکلش را بکش: پنج بستهٔ هماندازه و ۳ مداد تکی، روی هم ۴۳:
| بسته | بسته | بسته | بسته | بسته | تکی |
|---|---|---|---|---|---|
| ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ؟ | ۳ |
- اگر تعداد مدادهای هر بسته را بگیریم، داستان میشود: .
- چه عددی با ۳ جمع شود ۴۳ میشود؟ . پس .
- پنج برابرِ چه عددی ۴۰ است؟ ، پس .
- بررسی: . درست است.
راه دوم، حدس و آزمایش: اگر هر بسته ۱۰ مداد داشت، میشد که زیاد است؛ با ۸ میشود ۴۳. هر دو راه یک جواب دادند، ولی برعکس کردن سریعتر است: دو حساب کوتاه و هیچ حدسی.
🧠 ترفند: برای برعکس کردن، کارها را از آخر به اول برگردان و هر کار را با عکسش انجام بده: جمع با تفریق، ضرب با تقسیم. چرا؟ مثل جوراب و کفش: آخرین چیزی که پوشیدی (کفش) را اول درمیآوری. در آخرین کار «بهعلاوهٔ ۳» بود، پس اول ۳ را کم میکنیم. شرط: فقط یک جا در تساوی آمده باشد.
مثال ۵ (مدلسازی هندسی). طول یک مستطیل دو برابر عرض آن است و محیطش ۳۶ سانتیمتر است. طول و عرض چندند؟
قبل از ادامه، حدس بزن: عرض است؟
عرض را یک تکه بگیر. طول دو تکه است. دورتادور مستطیل: عرض + طول + عرض + طول = تکه، نه ۳ تکه. پس هر تکه سانتیمتر است: عرض ۶ و طول ۱۲. بررسی: . کشیدن شکل و تکهتکه کردن آن هم نوعی روش نمادین است.
حالا تو: مینا گلدانهایش را در ردیفهای ۴تایی چید و ۷ گلدان هم کنار گذاشت؛ روی هم ۳۵ گلدان داشت. تعداد ردیفها را بگیر، تساوی را بنویس و تعداد ردیفها را پیدا کن. (جواب: و )
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
حاصل (جمع ده عدد فرد اول) چند است؟
حاصل را بدون جمع کردن یکییکی پیدا کن.
کرایهٔ یک تاکسی اینترنتی ۵۰۰۰ سکه ورودی است، بهعلاوهٔ ۳۰۰۰ سکه برای هر کیلومتر. کرایهٔ یک سفر ۴۱۰۰۰ سکه شد. با یک تساوی بنویس و بگو این سفر چند کیلومتر بود.
طول یک مستطیل سه برابر عرض آن است و محیطش ۴۸ سانتیمتر است. مساحت مستطیل چند است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«۶ نفر، هر کدام با ۵ نفر دست میدهد: دست دادن.»
در هر دست دادن دو نفر شرکت دارند، پس این حساب هر دست دادن را دو بار شمرده است.
درست؛ یا با مسئلهٔ سادهتر: .
اشتباهدر : «»
برای برعکس کردن، باید کارها را از آخر برعکس کرد: آخرین کار «بهعلاوهٔ ۳» بود، پس اول ۳ را کم میکنیم.
درست و بعد .
اشتباه«طول دو برابر عرض و محیط ۳۶، پس عرض .»
محیط دورتادور شکل است: دو عرض و دو طول. یعنی ۶ تکه، نه ۳ تکه.
درستشکل بکش: تکه، هر تکه ۶ و عرض ۶.
فراتر از کتابجمع گاوس: داستانِ یک میانبربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
داستان معروفی هست که معلمی برای اینکه شاگردانش را مدتی سرگرم کند، از آنها خواست عددهای ۱ تا ۱۰۰ را جمع کنند. پسری دهساله به نام کارل فریدریش گاوس، که بعدها یکی از بزرگترین ریاضیدانهای تاریخ شد، چند لحظه بعد جواب ۵۰۵۰ را آورد. او همان کاری را کرد که در این درس دیدی: بهجای جمع یکییکی، عددها را جفت کرد. شاید جزئیات داستان کمی افسانه باشد، ولی ایدهاش درس مهمی است: «مسئلهٔ سادهتر» و «الگو» اغلب از کار سخت و طولانی سریعترند. همین ایده در برنامهنویسی هم مهم است؛ برنامهای که ۱ تا یک میلیون را یکییکی جمع کند یک میلیون قدم برمیدارد، ولی برنامهای که میانبر گاوس را بلد باشد، با یک ضرب کار را تمام میکند.
آزمون فصل ۱
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
کدام راهبرد را برای کدام مسئله به کار ببرم؟
قاعدهٔ قطعی ندارد، ولی نشانهها کمک میکنند. اگر چیزهایی کنار هم یا دور یک شکل چیده شدهاند، شکل بکش. اگر «همهٔ حالتها» یا «به چند روش» را میخواهند، الگوسازی کن و اگر جواب باید چند شرط داشته باشد، حالتهای نامطلوب را حذف کن. اگر عددها یا شکلها ترتیب دارند، دنبال الگو بگرد. اگر مسئله چند مرحله دارد، زیرمسئلهها را بنویس. اگر عددها خیلی بزرگاند، مسئلهٔ سادهتر بساز. اگر یک عدد نامعلوم است، آن را بگیر. یک راهبرد جواب نداد؟ راهبرد دیگری را امتحان کن.
آیا حدس و آزمایش یک روش واقعی ریاضی است یا تقلب؟
روش واقعی است، به شرطی که هدفمند باشد: بعد از هر حدس ببین جوابت زیاد بود یا کم و حدس بعدی را بر همین اساس انتخاب کن. آخر هم جواب را در مسئله بگذار و بررسی کن. خیلی از ریاضیدانها کارشان را با حدس شروع میکنند و بعد برایش دلیل پیدا میکنند.
فرق الگوسازی و الگویابی چیست؟
در الگوسازی خودت به حالتها نظم میدهی تا همه را بنویسی و چیزی جا نماند (مثلاً عرض مستطیل را ۱، ۲، ۳، … میگیری). در الگویابی نظم از قبل در مسئله هست (مثل دنبالهٔ ۳، ۷، ۱۱، …) و تو قاعدهاش را کشف میکنی.
یک مسئله را میشود با چند راهبرد حل کرد؟
بله، و این خیلی خوب است. مسئلهٔ مرغها و خرگوشهای درس سوم را هم با حدس و آزمایش میشود حل کرد، هم با الگوسازی (جدول همهٔ حالتها) و هم با روش نمادین. حل کردن یک مسئله با دو راه مختلف بهترین راه بررسی جواب است. در امتحان هم معمولاً هر راه درستی که توضیح داده شده باشد پذیرفته میشود.
فرزندم وقتی مسئله را نمیفهمد زود ناامید میشود. چطور کمکش کنم؟
بهجای گفتن راهحل، سؤال بپرسید: «چه چیزهایی را میدانی؟»، «میتوانی شکلش را بکشی؟»، «اگر عددها کوچکتر بودند چه میکردی؟». این سؤالها همان راهبردهای این فصلاند. به او یادآوری کنید که گیر کردن بخشی عادی از حل مسئله است و یک تلاش اشتباه هم چیزی یادش میدهد.
برای عمیقتر یاد گرفتن
- اضطراب ریاضی: چرا وقتی میترسی، واقعاً بدتر حساب میکنی
- یادگیری ماشین چیست؟ وقتی بهجای نوشتنِ قاعده، مثال نشان میدهیم
- چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
فصلهای دیگر ریاضی هفتم: فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارندهها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال


