آموزش ریاضی هفتم · فصل ۹

آمار و احتمال، به زبان ساده

ستون‌هایی از مکعب‌های چوبی با بلندی‌های مختلف مثل یک نمودار ستونی، خط‌کشی که روی یک تکیه‌گاه با مکعب‌هایی در دو طرفش تعادل دارد، کیسه‌ای که تیله‌های دو رنگ از آن بیرون ریخته، صفحهٔ چرخانی با بخش‌های رنگی برابر و یک تاس

در این فصل یاد می‌گیری چطور داده جمع کنی، با چوب‌خط و جدول مرتبش کنی و با نمودار میله‌ای نشانش دهی. بعد نمودار خط شکسته، دایره‌ای و تصویری را می‌شناسی و یاد می‌گیری برای هر موضوع نمودار مناسب را انتخاب و تفسیر کنی. آخر سر احتمال را به‌عنوان عددی بین صفر و یک برای اندازه‌گیری شانس حساب می‌کنی و می‌بینی نتیجهٔ آزمایش‌های واقعی چه رابطه‌ای با احتمال دارد.

صفحه‌های ۱۱۱ تا ۱۲۴ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی برای یک سؤال داده جمع کنی، با چوب‌خط و جدول مرتبش کنی و نمودار میله‌ای با مقیاس مناسب بکشی.
  • می‌توانی نمودار خط شکسته، دایره‌ای و تصویری را بخوانی و بکشی و برای هر موضوع نمودار مناسب را انتخاب کنی.
  • می‌توانی اتفاق‌های حتمی، ممکن و غیرممکن را تشخیص دهی و احتمال را با حالت‌های هم‌شانس حساب کنی.
  • می‌توانی نتیجهٔ آزمایش‌ها را به صورت کسر بنویسی، با احتمال مقایسه کنی و تعداد تقریبی یک نتیجه را در آزمایش‌های زیاد پیش‌بینی کنی.

پیش‌نیاز: کافی است کسرها را بشناسی (ساده کردن، هم‌مخرج کردن و مقایسه)، بدانی درصد یعنی چند از صد، و جمع و تقسیم عددها و گرد کردن را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱جمع‌آوری و نمایش داده‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۱۲ تا ۱۱۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کسر را ساده کن. ۲. و هر کدام به چه سؤالی جواب می‌دهند؟

جواب: ۱) صورت و مخرج را بر ۲ تقسیم کن: . ۲) می‌گوید «چند تا بیشتر» و می‌گوید «چند برابر».

آمار یعنی چه؟#

مدرسه می‌خواهد برای زنگ ورزش وسیله بخرد و باید بداند بچه‌ها بیشتر به کدام ورزش علاقه دارند. حدس زدن کافی نیست؛ باید از خود بچه‌ها پرسید. آمار علمِ جمع‌آوری اطلاعات، سازمان‌دهی و بررسی آن‌هاست، و به اطلاعاتی که جمع‌آوری می‌کنیم داده‌های آماری می‌گوییم.

جمع‌آوری داده‌ها#

دو راه برای پرسیدن هست:

  • سؤال باز: «ورزش مورد علاقه‌ات چیست؟» هر کس هر جوابی می‌تواند بدهد. اطلاعات دقیق‌تری می‌گیری، ولی ممکن است جواب‌ها خیلی پراکنده شوند (هر کس یک ورزش بگوید) و مقایسه سخت شود.
  • سؤال با گزینه‌های محدود: «از بین فوتبال، والیبال، بسکتبال و شنا کدام را بیشتر دوست داری؟» شمردن و مقایسه آسان‌تر است، ولی کسی که ورزش دیگری دوست دارد، نظر واقعی‌اش ثبت نمی‌شود.

هر روش خوبی‌ها و بدی‌های خودش را دارد و انتخابش به هدف تو بستگی دارد. نکتهٔ مهم: نحوهٔ پرسیدن روی نتیجه اثر می‌گذارد. برای همین وقتی نتیجهٔ یک نظرسنجی را می‌خوانی، بپرس سؤال دقیقاً چه بوده است.

سازمان‌دهی: چوب‌خط و جدول#

فهرستی مثل «فوتبال، شنا، فوتبال، والیبال، …» برای ۳۰ نفر خواندنش سخت است. اولین گام این است که داده‌ها را در یک جدول مرتب کنیم. یک راه ساده چوب‌خط است: یک نفر جواب‌ها را بلند می‌خواند و نفر دیگر برای هر جواب، یک خط کوچک جلوی آن ورزش می‌کشد. خط پنجم را روی چهار خط قبلی می‌کشیم تا شمردن دسته‌های ۵تایی آسان شود؛ اینجا هر دستهٔ کامل را با ǀǀǀǀ نشان داده‌ایم.

ورزش چوب‌خط تعداد
فوتبال ǀǀǀǀ ǀǀǀǀ ǀǀ ۱۲
والیبال ǀǀǀǀ ǀǀǀ ۸
بسکتبال ǀǀǀǀ ǀ ۶
شنا ǀǀǀǀ ۴
جمع ۳۰

🧠 ترفند: چوب‌خط‌ها را پنج‌تا پنج‌تا بشمار: برای فوتبال دو دستهٔ کامل و ۲ خط، یعنی . دلیلش: شمردن دسته‌های برابر سریع‌تر و کم‌خطاتر از شمردن تک‌تک خط‌هاست. شرط: هر دسته باید دقیقاً ۵ خط داشته باشد؛ پس خط پنجم را همیشه روی چهار خط قبلی بکش، نه کنارشان.

جمع ستون تعداد باید با تعداد کل افراد (۳۰ نفر) برابر باشد. این یک بررسی سادهٔ خوب است: اگر جمع ۲۹ شد، یک جواب جا افتاده است.

نمودار میله‌ای#

جدول دقیق است، ولی برای مقایسه نمودار بهتر است. در نمودار میله‌ای، برای هر دسته یک میله می‌کشیم که بلندی‌اش تعداد آن دسته را نشان می‌دهد:

ورزش نمودار تعداد
فوتبال ████████████ ۱۲
والیبال ████████ ۸
بسکتبال ██████ ۶
شنا ████ ۴

با یک نگاه می‌بینی فوتبال طرفدار بیشتری دارد و شنا کمترین را. برای رسم نمودار میله‌ای روی کاغذ:

  1. یک محور افقی برای دسته‌ها و یک محور عمودی برای تعدادها بکش.
  2. مقیاس مناسب انتخاب کن: اگر تعدادها تا ۱۲ است، هر خانهٔ کاغذ شطرنجی را ۱ نفر بگیر؛ اگر تا ۲۰۰ است، هر خانه را ۲۰ بگیر. مقیاس باید از صفر شروع شود و فاصله‌هایش برابر باشد.
  3. میله‌ها را هم‌پهنا و با فاصلهٔ برابر بکش و برای نمودار عنوان بنویس.

مثال ۱. از روی جدول بالا: (الف) چند نفر بیشتر از شنا، فوتبال را انتخاب کرده‌اند؟ نفر. (ب) چه کسری از بچه‌ها والیبال را انتخاب کرده‌اند؟ اول تخمین بزن: ۸ از ۳۰ حدوداً چقدر است؟ یک‌چهارمِ ۳۰ حدود است، پس کسر کمی بیشتر از است. دقیق: . با حدسمان می‌خواند؟ و ؛ بله، کمی بیشتر از یک‌چهارم است.

مثال ۲. تعداد کتاب‌های چهار قفسه ۸۰، ۱۴۰، ۲۰۰ و ۶۰ است. برای نمودار میله‌ای چه مقیاسی خوب است؟ بزرگ‌ترین عدد ۲۰۰ است و همهٔ عددها بر ۲۰ بخش‌پذیرند. با هر خانه ۲۰ کتاب، میله‌ها ، ، و خانه می‌شوند. همه روی یک کاغذ جا می‌شوند و هیچ میله‌ای نصفه نمی‌ماند.

یک هشدار#

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر محور عمودی نمودار ورزش‌ها به‌جای صفر از ۳ شروع شود، میلهٔ فوتبال چند برابر میلهٔ شنا دیده می‌شود؟

میلهٔ فوتبال از ۳ تا ۱۲ کشیده می‌شود، یعنی ۹ خانه، و میلهٔ شنا از ۳ تا ۴، یعنی ۱ خانه. پس فوتبال ۹ برابر شنا دیده می‌شود، در حالی که واقعاً ۳ برابر است (). وقتی محور از صفر شروع نشود، تفاوت‌ها بزرگ‌تر از واقعیت به چشم می‌آیند. همیشه به عددهای روی محور نگاه کن.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مدرسه می‌خواهد برای اردوی آخر سال یکی از سه جا را انتخاب کند: موزه، پارک جنگلی یا باغ‌وحش. کدام سؤال برای جمع‌آوری نظر بچه‌ها مناسب‌تر است؟
۲در یک نظرسنجی، تعداد جواب‌ها برای چهار گزینه ۹، ۷، ۱۱ و ۵ است. چند نفر در نظرسنجی شرکت کرده‌اند؟
۳در جدول ورزش‌های این درس (فوتبال ۱۲، والیبال ۸، بسکتبال ۶، شنا ۴)، تعداد طرفداران فوتبال چند برابر طرفداران شناست؟
۴اعداد یک نمودار میله‌ای بین ۱۵۰ و ۴۲۰ است. کدام مقیاس برای محور عمودی مناسب‌تر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

جواب ۲۰ نفر به سؤال «چند خواهر یا برادر داری؟» این است: ۱، ۰، ۲، ۱، ۱، ۳، ۰، ۱، ۲، ۱، ۰، ۱، ۲، ۴، ۱، ۲، ۰، ۱، ۱، ۲. جدول داده‌ها را با چوب‌خط بساز. بیشترِ بچه‌ها چند خواهر یا برادر دارند؟

در یک مدرسه، تعداد دانش‌آموزانی که هر وسیله را برای آمدن به مدرسه انتخاب کرده‌اند: پیاده ۱۸۰، اتوبوس ۲۴۰، خودروی شخصی ۹۰ و دوچرخه ۳۰. (الف) برای نمودار میله‌ای چه مقیاسی پیشنهاد می‌کنی؟ (ب) چه کسری از دانش‌آموزان پیاده می‌آیند؟

مریم می‌خواهد بداند بچه‌های مدرسه چه غذایی را برای ناهار دوست دارند. او فقط از ۱۰ نفر از دوستان صمیمی‌اش می‌پرسد. آیا نتیجهٔ او قابل اعتماد است؟ چه پیشنهادی داری؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«فوتبال ۱۲ و شنا ۴، پس فوتبال ۸ برابر شناست.»

۸ تفاضل است، یعنی «چند تا بیشتر». «چند برابر» با تقسیم پیدا می‌شود.

درست نفر بیشتر و برابر.

اشتباهمحور عمودی نمودار از ۳ شروع شود و نتیجه گرفته شود «فوتبال ۹ برابر شناست».

وقتی محور از صفر شروع نشود، نسبت بلندی میله‌ها با نسبت عددها برابر نیست و نمودار گمراه‌کننده می‌شود.

درستمحور را از صفر شروع کن و مقایسه را با خود عددها انجام بده.

اشتباهجدولی که جمع ستونش ۲۹ است، برای ۳۰ نفر بی‌بررسی استفاده شود.

هر نفر یک جواب دارد؛ جمع کمتر یعنی یک جواب جا افتاده است.

درستجمع ستون تعداد را همیشه با تعداد افراد مقایسه کن و اگر برابر نبود، دوباره بشمار.

فراتر از کتابنمودار هم می‌تواند دروغ بگویدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نمودارها قوی‌اند، چون چشم ما بلندی را سریع‌تر از عدد می‌فهمد. همین قدرت می‌تواند گمراه‌کننده باشد. سه ترفند رایج در تبلیغات و خبرها: (۱) محوری که از صفر شروع نمی‌شود تا تفاوت کوچک بزرگ دیده شود؛ (۲) میله‌های سه‌بعدی یا تصویری که وقتی دو برابر بلندتر می‌شوند، پهن‌تر هم می‌شوند و چهار برابر بزرگ‌تر به چشم می‌آیند؛ (۳) حذف بخشی از داده‌ها، مثلاً فقط ماه‌هایی که فروش زیاد بوده. یک آمارشناس خوب پیش از هر نتیجه‌ای می‌پرسد: «از چه کسانی پرسیده‌اند؟ چند نفر؟ سؤال دقیقاً چه بوده؟ محور از کجا شروع می‌شود؟» همین سؤال‌ها دربارهٔ داده‌هایی هم که برای آموزش هوش مصنوعی جمع می‌شود مهم است؛ داده‌ای که فقط از یک گروه جمع شده، مدلی می‌سازد که فقط برای آن گروه خوب کار می‌کند. برای آشنایی بیشتر، کمینه و بیشینه در آمار را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲نمودارها و تفسیر نتیجه‌ها

این درس: صفحه‌های ۱۱۵ تا ۱۱۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. یعنی چه؟ ۲. ۱۸ را به نزدیک‌ترین دهگان گرد کن.

جواب: ۱) ۴۲ از ۱۰۰، یعنی . ۲) ۱۸ به ۲۰ نزدیک‌تر است تا به ۱۰، پس ۲۰.

هر نمودار برای یک کار#

در درس قبل نمودار میله‌ای را دیدی که برای مقایسهٔ تعدادها خوب است. ولی هر نمودار کاری را بهتر از بقیه انجام می‌دهد. مهم این نیست که فقط نمودار را رسم کنی؛ مهم این است که نمودار مناسب را برای موضوع انتخاب کنی و بعد بتوانی آن را تفسیر کنی، یعنی بگویی از آن چه چیزی فهمیده‌ای.

نمودار خط شکسته: برای تغییرها#

وقتی یک مقدار در طول زمان تغییر می‌کند (دمای هوا در ساعت‌های روز، قد یک گیاه در هفته‌ها، قیمت یک کالا در ماه‌ها)، نمودار خط شکسته بهترین انتخاب است. برای هر زمان یک نقطه می‌گذاریم و نقطه‌ها را به ترتیب به هم وصل می‌کنیم.

مثال ۱. تعداد کتاب‌هایی که دانش‌آموزان یک مدرسه در پنج ماه از کتابخانه امانت گرفته‌اند:

ماه مهر آبان آذر دی بهمن
تعداد کتاب ۴۰ ۵۵ ۷۲ ۴۷ ۶۱

برای هر ماه یک نقطه (●) بالای اسم آن ماه می‌گذاریم، هرچه عدد بزرگ‌تر، بالاتر:

تعداد مهر آبان آذر دی بهمن
۷۰ تا ۷۹ ●
۶۰ تا ۶۹ ●
۵۰ تا ۵۹ ●
۴۰ تا ۴۹ ● ●

اگر نقطه‌ها را به ترتیب ماه‌ها با پاره‌خط به هم وصل کنی، نمودار خط شکسته ساخته می‌شود: از مهر تا آذر بالا می‌رود، در دی پایین می‌افتد و در بهمن دوباره بالا می‌رود.

از نمودار خط شکستهٔ این جدول می‌خوانیم:

  • بیشترین امانت در آذر بوده (۷۲ کتاب) و کمترین در مهر (۴۰ کتاب).
  • تندترین قسمت خط، بیشترین تغییر را نشان می‌دهد: بین آذر و دی، تعداد کتاب کم شده است. بیشترین افزایش بین آبان و آذر بوده: کتاب.
  • از دی به بهمن خط دوباره بالا می‌رود.

میانگین این پنج عدد، یعنی مقداری که اگر همه برابر بودند هر کدام آن‌قدر می‌شدند، از جمع تقسیم بر تعداد به دست می‌آید. اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ کمترین عدد ۴۰ و بیشترین ۷۲ است، پس میانگین جایی بین این دو است، حدود ۵۵ تا ۶۰. دقیق: کتاب در ماه. با حدسمان می‌خواند؟ بله. میانگین هیچ‌وقت از کمترین عدد کمتر یا از بیشترین عدد بیشتر نمی‌شود.

مثال ۲. نمره‌های سه آزمونِ یک دانش‌آموز ۱۲، ۱۵ و ۱۸ است. میانگین: . یعنی اگر هر سه نمره برابر بودند، هر کدام ۱۵ می‌شد.

نمودار دایره‌ای: برای سهم هر بخش از کل#

وقتی می‌خواهیم نشان دهیم یک کل چطور بین بخش‌ها تقسیم شده، نمودار دایره‌ای را به کار می‌بریم: کل دایره همهٔ داده‌هاست و هر بخش، سهم یک دسته. معمولاً اول درصد هر دسته را حساب می‌کنیم.

مثال ۳. باغی ۸۰۰ درخت دارد: سیب ۳۳۶، پرتقال ۲۴۸، انار ۱۴۴ و گردو ۷۲. درصد هر نوع را با تقسیم بر کل پیدا می‌کنیم.

دو راه برای درصد سیب. راه اول: ، یعنی . راه دوم: ؛ صورت و مخرج را بر ۸ تقسیم کن: . راه دوم سریع‌تر است، چون مخرج را یک‌راست ۱۰۰ می‌کند. پرتقال، انار و گردو هم همین‌طور: ، و .

حالا باید هر درصد را به قسمت‌های یک دایرهٔ ۱۰ قسمتی تبدیل کنیم. هر قسمت از ۱۰ قسمت، کل است.

قبل از ادامه، حدس بزن: انار با ، یک قسمت از ۱۰ می‌گیرد یا دو قسمت؟

به (دو قسمت) نزدیک‌تر است تا به (یک قسمت)؛ پس انار ۲ قسمت می‌گیرد. همین کار را برای همه انجام می‌دهیم:

نوع درخت تعداد درصد کسر تقریبی با مخرج ۱۰
سیب ۳۳۶ ۴۲٪
پرتقال ۲۴۸ ۳۱٪
انار ۱۴۴ ۱۸٪
گردو ۷۲ ۹٪

اگر دایره را به ۱۰ قسمت برابر تقسیم کنیم، سیب ۴ قسمت، پرتقال ۳ قسمت، انار ۲ قسمت و گردو ۱ قسمت می‌شود. چرا تقریب زدیم؟ چون کشیدن دقیق ۴۲ صدم دایره با دست سخت است و برای دیدن سهم‌ها همین تقریب کافی است. بررسی: قسمت، یعنی کل دایره. نوار ۱۰ قسمتی زیر را اگر دور یک دایره بپیچی، همان نمودار دایره‌ای می‌شود:

سیب سیب سیب سیب پرتقال پرتقال پرتقال انار انار گردو

اگر بعد از گرد کردن جمع قسمت‌ها ۹ یا ۱۱ شد، دسته‌ای را که درصدش به مرز وسط نزدیک‌تر بوده (مثلاً که درست وسط ۳ و ۴ قسمت است) به طرف دیگر گرد کن تا جمع دقیقاً ۱۰ شود.

🧠 ترفند: برای تعداد قسمت‌ها در دایرهٔ ۱۰ قسمتی، درصد را بر ۱۰ تقسیم کن و به نزدیک‌ترین عدد صحیح گرد کن: . دلیلش: هر قسمت از ۱۰ قسمت، کل است. شرط: این فقط برای دایرهٔ ۱۰ قسمتی است، و بعدش باید جمع قسمت‌ها را با ۱۰ بسنجی.

نمودار تصویری: برای عددهای بزرگ، با یک نگاه#

در نمودار تصویری، هر شکل کوچک (مثلاً یک آدمک) نمایندهٔ یک تعداد معین است. وقتی عددها بزرگ‌اند، اول آن‌ها را گرد می‌کنیم. مثلاً اگر هر تصویر کتاب نمایندهٔ ۵۰۰ کتاب باشد، کتابخانه‌ای که در یک سال ۴۸۷۰ کتاب امانت داده، تقریباً ۵۰۰۰ کتاب امانت داده و ۱۰ تصویر کتاب می‌گیرد. برای یک نگاه کلی همین دقت کافی است؛ چند ده کتاب کم و زیاد، نتیجهٔ مقایسه را عوض نمی‌کند.

کدام نمودار؟#

  • مقایسهٔ تعداد دسته‌ها ← میله‌ای
  • تغییر در طول زمان ← خط شکسته
  • سهم هر بخش از کل ← دایره‌ای
  • عددهای بزرگ برای نمایش ساده و چشم‌گیر ← تصویری

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱برای نشان دادن تغییر وزن یک نوزاد در ۱۲ ماه اول زندگی، کدام نمودار مناسب‌تر است؟
۲در جدول امانت کتاب مثال ۱ (۴۰، ۵۵، ۷۲، ۴۷، ۶۱)، بیشترین افزایش بین دو ماه پشت سر هم چند کتاب است؟
۳در یک نظرسنجی، ۲۸٪ بچه‌ها «کتاب» را انتخاب کرده‌اند. در نمودار دایره‌ای با ۱۰ قسمت برابر، این دسته تقریباً چند قسمت می‌گیرد؟
۴میانگین نمره‌های ۱۴، ۱۷، ۱۵ و ۱۸ چند است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

قد یک نهال در پنج هفتهٔ پشت سر هم (به سانتی‌متر): ۸، ۱۱، ۱۵، ۱۶، ۲۰. (الف) کدام نمودار برای این داده‌ها مناسب است؟ (ب) در کدام هفته نهال بیشترین رشد را داشته؟ (ج) میانگین رشد هفتگی چقدر بوده است؟

در یک کلاس ۴۰ نفره، ۱۴ نفر رشتهٔ ریاضی، ۱۰ نفر تجربی، ۱۲ نفر انسانی و ۴ نفر هنر را برای آینده انتخاب کرده‌اند. درصد هر دسته و تعداد قسمت‌هایش را در نمودار دایره‌ای ۱۰ قسمتی پیدا کن.

تعداد بازدیدکنندگان سه موزه در یک سال ۲۸۴۰۰۰، ۱۲۶۰۰۰ و ۵۷۰۰۰ نفر بوده است. می‌خواهیم نمودار تصویری بکشیم که هر آدمک ۵۰ هزار نفر باشد. اول هر عدد را به نزدیک‌ترین مضرب ۵۰ هزار گرد کن و بگو هر موزه چند آدمک می‌گیرد.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهبرای نشان دادن سهم هر نوع هزینهٔ خانواده از کل درآمد، نمودار خط شکسته کشیده شود.

خط شکسته برای تغییر در طول زمان است؛ هزینه‌ها بخش‌های یک کل‌اند و ترتیب زمانی ندارند.

درستنمودار دایره‌ای سهم هر بخش از کل را نشان می‌دهد.

اشتباهبعد از گرد کردن درصدها، جمع قسمت‌های نمودار دایره‌ای ۱۱ شود و همان‌طور رسم شود.

کل دایره ۱۰ قسمت است؛ گرد کردن ممکن است جمع را کمی جابه‌جا کند.

درستجمع را بررسی کن و قسمتی را که به مرز نزدیک‌تر بوده، به طرف دیگر گرد کن.

اشتباه«میانگین ۴۰، ۵۵، ۷۲، ۴۷ و ۶۱ برابر ۷۲ است، چون ۷۲ وسط جدول است.»

عدد وسط جدول میانگین نیست؛ میانگین جمع تقسیم بر تعداد است.

درست.

فراتر از کتابنمودارهایی که جان آدم‌ها را نجات دادبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در سال ۱۸۵۴ میلادی، در شهر لندن بیماری وبا جان صدها نفر را گرفت. پزشکی به نام جان اسنو محل خانهٔ هر کسی را که مرده بود روی نقشهٔ شهر علامت زد. نقطه‌ها دور یک تلمبهٔ آب در یک خیابان جمع شده بودند. او با همین «نمایش داده‌ها» مسئولان را قانع کرد دستهٔ آن تلمبه را بردارند و بیماری فروکش کرد. چند سال بعد پرستاری به نام فلورانس نایتینگل با نمودارهای دایره‌ای رنگی نشان داد که بیشتر سربازان در جنگ، نه از زخم، بلکه از بیماری در بیمارستان‌های کثیف می‌میرند؛ و همین نمودارها باعث اصلاح بیمارستان‌ها شد. امروز هم داشبوردهای سایت‌ها، نمودارهای هواشناسی و برنامه‌هایی که پیشرفت درس تو را نشان می‌دهند، همه بر پایهٔ همین ایده‌اند: داده‌ای که درست نمایش داده شود، تصمیم را عوض می‌کند. برای دیدن «وسط» داده‌ها از سه زاویه، میانگین، میانه و مد را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳احتمال یا اندازه‌گیری شانس

این درس: صفحه‌های ۱۱۸ تا ۱۲۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کدام بزرگ‌تر است: یا ؟ ۲. از ۱۲ چند است؟

جواب: ۱) و ، پس بزرگ‌تر است. ۲) ۱۲ را به ۳ قسمت برابر تقسیم کن: هر قسمت ۴.

حتمی، ممکن، غیرممکن#

بعضی اتفاق‌ها حتماً رخ می‌دهند: «بعد از شنبه، یکشنبه می‌آید.» بعضی غیرممکناند: «با یک تاس معمولی ۸ بیاید.» بیشتر اتفاق‌ها ممکن‌اند ولی حتمی نیستند: «فردا باران ببارد»، «با یک تاس عدد زوج بیاید». احتمال عددی است که می‌گوید شانس رخ دادن یک اتفاق چقدر است.

حالت‌های هم‌شانس#

وقتی یک سکه را می‌اندازیم، دو حالت ممکن است: رو یا پشت. اگر سکه سالم باشد، این دو حالت شانس برابر دارند؛ به آن‌ها هم‌شانس می‌گوییم. با تاس هم شش حالت هم‌شانس داریم. وقتی بدون نگاه کردن یک مهره از کیسه بیرون می‌آوریم، می‌گوییم مهره را به‌طور تصادفی برداشته‌ایم؛ یعنی هر مهره همان شانسی را دارد که بقیه دارند.

محاسبهٔ احتمال#

وقتی همهٔ حالت‌های ممکن هم‌شانس‌اند:

احتمال رخ دادن یک اتفاق = تعداد حالت‌های مطلوب ÷ تعداد حالت‌های ممکن

«حالت مطلوب» یعنی حالتی که ما دنبالش هستیم (نه لزوماً حالتی که دوست داریم).

مثال ۱. یک تاس می‌اندازیم. احتمال آمدن عددی بزرگ‌تر از ۲ چقدر است؟

  1. حالت‌های ممکن: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶؛ یعنی ۶ حالت هم‌شانس.
  2. حالت‌های مطلوب (بزرگ‌تر از ۲): ۳، ۴، ۵، ۶؛ یعنی ۴ حالت.
  3. احتمال: .

مثال ۲. در کیسه‌ای ۳ مهرهٔ قرمز و ۵ مهرهٔ آبی هست. یک مهره به‌طور تصادفی برمی‌داریم.

قبل از ادامه، حدس بزن: شانس قرمز بیشتر از نصف است یا کمتر؟

کمتر از نصف، چون قرمزها از آبی‌ها کمترند. هر مهره یک حالت هم‌شانس است:

قرمز قرمز قرمز آبی آبی آبی آبی آبی

۳ حالت از ۸ حالت قرمز است. پس احتمال قرمز بودن است و از کمتر است؛ با حدسمان می‌خواند. دقت کن مخرج همهٔ مهره‌هاست (۸)، نه فقط آبی‌ها.

مثال ۳. یک چرخنده به ۵ قسمت برابر تقسیم شده که ۲ قسمتش قرمز، ۲ قسمت آبی و ۱ قسمت سفید است. احتمال ایستادن عقربه روی قرمز است. اگر قسمت‌ها برابر نباشند، نمی‌شود فقط رنگ‌ها را شمرد: اگر سه‌چهارمِ یک چرخنده زرد و یک‌چهارمش بنفش باشد، احتمال زرد است، نه . برای حساب کردن، چرخنده را در ذهنت به قسمت‌های برابر تقسیم کن (اینجا ۴ قسمت: ۳ زرد و ۱ بنفش).

احتمال بین صفر و یک#

  • احتمال اتفاق غیرممکن صفر است: احتمال آمدن ۸ با تاس .
  • احتمال اتفاق حتمی یک است: احتمال آمدن عددی کمتر از ۱۰ با تاس .
  • احتمال هر اتفاق دیگر بین صفر و یک است، چون حالت‌های مطلوب نمی‌توانند از همهٔ حالت‌ها بیشتر باشند.

می‌شود احتمال را روی یک پاره‌خط از صفر (غیرممکن) تا یک (حتمی) نشان داد؛ درست وسط آن است، یعنی «شانس برابر»:

غیرممکن شانس برابر حتمی
۸ با تاس رو آمدن سکه عدد کمتر از ۱۰ با تاس

🧠 ترفند: احتمال «رخ ندادن» یک اتفاق برابر است با ۱ منهای احتمال رخ دادنش. مثلاً احتمال «۶ نیامدن» با تاس است. دلیلش: حالت‌هایی که اتفاق می‌افتد و حالت‌هایی که نمی‌افتد، روی هم همهٔ حالت‌ها هستند و احتمال همهٔ حالت‌ها است. شرط: «رخ ندادن» باید دقیقاً همهٔ حالت‌های دیگر باشد.

دو راه برای «۶ نیامدن». راه اول: حالت‌های مطلوب را بشمار: ۱، ۲، ۳، ۴، ۵؛ یعنی . راه دوم: با ترفند، . وقتی حالت‌های «نیامدن» زیادند، راه دوم سریع‌تر است.

مقایسهٔ احتمال‌ها#

مثال ۴. کیسهٔ اول ۱۰ مهره دارد که ۲ تایش سیاه است و کیسهٔ دوم ۲۰ مهره که ۳ تایش سیاه است. شانس سیاه آوردن از کدام بیشتر است؟ کیسهٔ اول: ؛ کیسهٔ دوم: . پس کیسهٔ اول. راه دیگر: هر دو را اعشاری کن: و ؛ باز هم کیسهٔ اول. هم‌مخرج کردن اینجا سریع‌تر است، چون ۲۰ مضرب ۱۰ است. تعداد بیشترِ مهره‌های سیاه در کیسهٔ دوم کافی نیست؛ باید سهمشان از کل را مقایسه کرد.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام اتفاق غیرممکن است؟
۲یک تاس می‌اندازیم. احتمال آمدن عددی بزرگ‌تر از ۴ کدام است؟
۳در کیسه‌ای ۳ مهرهٔ قرمز و ۵ مهرهٔ آبی هست. احتمال بیرون آمدن مهرهٔ قرمز کدام است؟
۴کدام عدد نمی‌تواند احتمال یک اتفاق باشد؟
۵نصف یک چرخنده قرمز است و نصف دیگرش به سه قسمت مساوی آبی، سبز و زرد تقسیم شده است. احتمال ایستادن عقربه روی قرمز کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

یک تاس می‌اندازیم. احتمال هر کدام را پیدا کن: (الف) عدد ۳ بیاید، (ب) عدد اول بیاید، (ج) عددی بزرگ‌تر از ۱ بیاید، (د) عدد ۰ بیاید.

کیسهٔ الف ۱۰ مهره دارد که ۲ تایش سیاه است، کیسهٔ ب ۲۰ مهره که ۳ تایش سیاه است و کیسهٔ ج ۴ مهره که ۱ تایش سیاه است. از کدام کیسه شانس بیرون آمدن مهرهٔ سیاه بیشتر است؟

کیسه‌ای با ۱۲ مهره بساز که اگر یک مهره به‌طور تصادفی بیرون بیاوریم، احتمال قرمز و احتمال آبی باشد و بقیهٔ مهره‌ها سبز باشند. احتمال سبز چقدر می‌شود؟

در کلاسی ۱۲ دختر و ۱۸ پسر هستند. نام یک نفر به‌طور تصادفی برای خواندن متن انتخاب می‌شود. احتمال اینکه دختر باشد چقدر است؟ اگر ۶ دختر دیگر به کلاس بیایند، احتمال چه تغییری می‌کند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«در کیسه ۳ مهرهٔ قرمز و ۵ مهرهٔ آبی است، پس احتمال قرمز است.»

مخرج باید همهٔ حالت‌های ممکن باشد، یعنی همهٔ ۸ مهره، نه فقط آبی‌ها.

درست.

اشتباه«چرخنده سه رنگ دارد، پس احتمال هر رنگ است.»

فرمول تعداد حالت‌ها فقط وقتی کار می‌کند که حالت‌ها هم‌شانس باشند. اگر قسمت‌های رنگی برابر نباشند، رنگ‌ها هم‌شانس نیستند.

درستچرخنده را به قسمت‌های برابر تقسیم کن و قسمت‌ها را بشمار.

اشتباه«کیسهٔ ب ۳ مهرهٔ سیاه دارد و کیسهٔ الف ۲ تا، پس از کیسهٔ ب شانس بیشتری داریم.»

احتمال به سهم مهره‌های سیاه از کل بستگی دارد، نه به تعدادشان.

درستالف: و ب: ؛ شانس کیسهٔ الف بیشتر است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴احتمال و تجربه

این درس: صفحه‌های ۱۲۱ تا ۱۲۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. احتمال آمدن ۶ با یک تاس چقدر است؟ ۲. از ۶۰ چند است؟

جواب: ۱) یک حالت از شش حالت هم‌شانس: . ۲) ۶۰ را به ۶ قسمت برابر تقسیم کن: .

آیا سکه به حرف ما گوش می‌دهد؟#

در درس قبل گفتیم احتمال رو آمدن سکه است. قبل از ادامه، حدس بزن: اگر سکه را ۱۰ بار بیندازیم، دقیقاً ۵ بار رو می‌آید؟

امتحان کن! احتمالاً نه. ممکن است ۴ بار بیاید، یا ۷ بار. حتی ممکن است سه بار پشت سر هم رو بیاید؛ سکه حافظه ندارد و نمی‌داند دفعهٔ قبل چه آمده است. پس احتمال یعنی چه؟

نتیجهٔ آزمایش‌ها#

وقتی یک آزمایش را چند بار تکرار می‌کنیم و نتیجه‌ها را یادداشت می‌کنیم، می‌توانیم بگوییم در چه کسری از آزمایش‌ها یک نتیجه آمده است:

کسر آزمایش‌ها = تعداد دفعه‌هایی که آن نتیجه آمد ÷ تعداد کل آزمایش‌ها

مثال ۱. سکه‌ای را ۲۰ بار انداختیم و ۸ بار رو آمد. در آزمایش‌ها رو آمده است. این کسر با احتمال برابر نیست و اشکالی هم ندارد.

نکته‌های مهم:

  • نتیجهٔ آزمایش‌ها هر بار فرق می‌کند. اگر هر دانش‌آموز کلاس ۲۰ بار سکه بیندازد، نتیجه‌هایشان یکسان نمی‌شود.
  • هرچه تعداد آزمایش‌ها بیشتر شود، این کسر معمولاً به احتمال نزدیک‌تر می‌شود. اگر ۲۵ نفر کلاس نتیجه‌هایشان را روی هم بگذارند (۵۰۰ پرتاب)، کسر رو آمدن احتمالاً خیلی به نزدیک است.
  • مجموع کسرهای همهٔ نتیجه‌ها همیشه ۱ است، چون هر آزمایش یکی از نتیجه‌ها را می‌دهد. اگر رو بوده، پشت است و .

پنج دانش‌آموز هر کدام ۲۰ بار سکه انداختند و تعداد رو آمدن را نوشتند:

نفر تعداد رو در ۲۰ پرتاب کسر
اول ۸
دوم ۱۱
سوم ۹
چهارم ۱۳
پنجم ۱۰
همه با هم ۵۱ از ۱۰۰

کسر هر نفر از تا فرق می‌کند، ولی وقتی ۱۰۰ پرتاب را روی هم بگذاریم، خیلی به نزدیک است.

احتمال یعنی «انتظار در تعداد زیاد»#

پس جملهٔ «احتمال رو آمدن سکه است» یعنی: انتظار داریم در تعداد زیادی آزمایش، تقریباً در نصف موارد سکه رو بیاید. کلمهٔ «تقریباً» مهم است؛ احتمال نمی‌گوید در یک آزمایش یا چند آزمایش چه می‌شود، بلکه می‌گوید در تعداد زیاد، نتیجه‌ها حول چه مقداری جمع می‌شوند.

برای پیش‌بینی، احتمال را در تعداد آزمایش‌ها ضرب می‌کنیم:

مثال ۲. اگر یک تاس را ۶۰۰ بار بیندازیم، انتظار داریم تقریباً بار عدد ۶ بیاید. ممکن است ۹۴ بار بیاید یا ۱۰۷ بار، ولی بعید است ۳۰۰ بار بیاید.

مثال ۳. یک چرخنده به ۱۰ قسمت برابر تقسیم شده که ۳ قسمتش سبز است. اگر آن را ۲۵۰ بار بچرخانیم، تقریباً چند بار روی سبز می‌ایستد؟ اول تخمین بزن: کمی کمتر از است و یک‌سومِ ۲۵۰ حدود ۸۳ است؛ پس جواب کمی کمتر از ۸۳ است.

دقیق، به دو راه. راه اول: (یک قسمت) و . راه دوم: و . راه اول سریع‌تر است، چون اول تقسیم کرده‌ایم و عددها کوچک مانده‌اند. پس انتظار داریم تقریباً ۷۵ بار روی سبز بایستد. با حدسمان می‌خواند؟ بله، ۷۵ کمی کمتر از ۸۳ است.

🧠 ترفند: برای «کسری از یک عدد»، اول بر مخرج تقسیم کن و بعد در صورت ضرب کن: . دلیلش: مخرج می‌گوید عدد را به چند قسمت برابر تقسیم کنیم و صورت می‌گوید چند قسمت برداریم. شرط: این راه وقتی کوتاه‌تر است که عدد بر مخرج بخش‌پذیر باشد؛ وگرنه اول ضرب کن.

وقتی احتمال را نمی‌دانیم#

گاهی حالت‌ها هم‌شانس نیستند و نمی‌شود احتمال را با شمردن پیدا کرد؛ مثلاً یک پونز را که می‌اندازیم، روی سر می‌افتد یا روی پهلو؟ اینجا آزمایش راه ماست: پونز را ۲۰۰ بار بینداز. اگر ۱۲۰ بار روی پهلو افتاد، احتمال آن را تقریباً تخمین می‌زنیم. هرچه آزمایش بیشتر، تخمین قابل اعتمادتر. پیش‌بینی هوا هم کمی شبیه همین است: وقتی می‌گویند «احتمال بارش ۷۰ درصد»، یعنی در روزهای زیادی با وضعیتی شبیه امروز، تقریباً در ۷۰ درصدشان باران باریده است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱احتمال رو آمدن یک سکهٔ سالم است. کدام جمله درست است؟
۲یک تاس را ۴۲۰ بار می‌اندازیم. انتظار داریم تقریباً چند بار عدد ۳ بیاید؟
۳سکه‌ای را ۴۰ بار انداختیم و ۱۸ بار رو آمد. در چه کسری از آزمایش‌ها پشت آمده است؟
۴یک پونز را ۲۰۰ بار انداختیم و ۸۰ بار روی سرش افتاد. احتمال افتادن روی سر را با یک عدد اعشاری تخمین بزن.

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در کیسه‌ای ۳ مهرهٔ زرد و ۱ مهرهٔ سیاه هست. رضا ۲۰ بار، هر بار یک مهره بیرون آورد، رنگش را یادداشت کرد و مهره را برگرداند. ۱۳ بار زرد آمد. (الف) در چه کسری از آزمایش‌ها زرد و در چه کسری سیاه آمد؟ (ب) احتمال زرد چقدر است؟ (ج) چرا این دو برابر نیستند؟

یک چرخنده به ۸ قسمت برابر تقسیم شده: ۳ قسمت سبز، ۴ قسمت زرد و ۱ قسمت سفید. اگر آن را ۸۰۰ بار بچرخانیم، انتظار داریم عقربه تقریباً چند بار روی هر رنگ بایستد؟

علی می‌گوید: «تاس را ۹ بار انداختم و یک بار هم ۱ نیامد، پس تاس من خراب است.» حرفش را بررسی کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«احتمال رو است، پس در ۱۰ پرتاب حتماً ۵ بار رو می‌آید.»

احتمال دربارهٔ تعداد زیاد و «تقریباً» است، نه یک قول دقیق برای چند آزمایش.

درستدر ۱۰ پرتاب ممکن است ۵ نیاید؛ در ۱۰۰۰ پرتاب انتظار داریم تقریباً ۵۰۰ بار رو بیاید.

اشتباه«سه بار پشت سر هم پشت آمده، پس دفعهٔ بعد حتماً رو می‌آید.»

سکه حافظه ندارد؛ هر پرتاب جداست و شانس رو و پشت باز هم برابر است.

درستاحتمال رو در پرتاب بعدی باز هم است.

اشتباهنتیجهٔ آزمایش () با احتمال () یکی گرفته شود و گفته شود «احتمال رو است».

وقتی حالت‌ها هم‌شانس‌اند (سکهٔ سالم)، احتمال از شمردن حالت‌ها می‌آید؛ نتیجهٔ چند آزمایش فقط نزدیک به آن است.

درستاحتمال رو است و در این ۲۰ آزمایش، در موارد رو آمده است.

فراتر از کتابشبیه‌سازی: وقتی رایانه سکه می‌اندازدبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

انداختن یک سکه به تعداد یک میلیون بار با دست ماه‌ها طول می‌کشد، ولی رایانه این کار را در کسری از ثانیه انجام می‌دهد. به این کار شبیه‌سازی می‌گویند: برنامه‌ای می‌نویسیم که هر بار به‌طور تصادفی «رو» یا «پشت» را انتخاب کند و نتیجه‌ها را بشمارد. اگر چنین برنامه‌ای را اجرا کنی، می‌بینی که با ۱۰ پرتاب کسر رو آمدن ممکن است ۰٫۳ یا ۰٫۸ باشد، با ۱۰۰۰ پرتاب حدود ۰٫۴۸ یا ۰٫۵۱، و با یک میلیون پرتاب تقریباً دقیقاً ۰٫۵. ریاضی‌دان‌ها به این پدیده «قانون عددهای بزرگ» می‌گویند. دانشمندان با شبیه‌سازی، احتمال چیزهایی را تخمین می‌زنند که نمی‌شود با شمردن حساب کرد: از مسیر یک طوفان تا اینکه یک بیماری چقدر سریع پخش می‌شود. مدل‌های هوش مصنوعی هم وقتی جواب می‌سازند، در اصل با احتمال کار می‌کنند؛ برای همین گاهی با اطمینان اشتباه می‌کنند. دربارهٔ این موضوع توهم در هوش مصنوعی را بخوان.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۹

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق احتمال با نتیجهٔ آزمایش چیست؟

احتمال (وقتی حالت‌ها هم‌شانس‌اند) از شمردن حالت‌ها به دست می‌آید و ثابت است: احتمال رو آمدن سکه . نتیجهٔ آزمایش، کسری است که در چند آزمایش واقعی دیده‌ای و هر بار فرق می‌کند (مثلاً ). هرچه آزمایش‌ها بیشتر شوند، این کسر معمولاً به احتمال نزدیک‌تر می‌شود.

از کجا بفهمم کدام نمودار را بکشم؟

از خودت بپرس داده‌ها چه می‌گویند. مقایسهٔ تعداد چند دسته؟ نمودار میله‌ای. تغییر یک مقدار در طول زمان؟ خط شکسته. سهم بخش‌ها از یک کل؟ دایره‌ای. عددهای بزرگ برای یک نمایش ساده و چشم‌گیر؟ تصویری.

آیا احتمال می‌تواند منفی یا بیشتر از یک باشد؟

نه. تعداد حالت‌های مطلوب نمی‌تواند منفی باشد یا از تعداد همهٔ حالت‌ها بیشتر شود، پس احتمال همیشه بین ۰ (غیرممکن) و ۱ (حتمی) است. اگر جوابت مثلاً شد، جایی اشتباه کرده‌ای؛ احتمالاً مخرج را اشتباه گذاشته‌ای.

چرا در نمودار دایره‌ای درصدها را گرد می‌کنیم؟

چون با دست کشیدن دقیقِ مثلاً ۴۲ صدم دایره سخت است و برای دیدن سهم‌ها، تقریب به دهم‌ها کافی است. فقط بعد از گرد کردن بررسی کن که جمع قسمت‌ها دقیقاً ۱۰ شود.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

ابزار رایگان این فصل: محاسبه میانگین آنلاین، با میانه، مد و نمرهٔ لازم

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارنده‌ها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات