آموزش ریاضی هفتم · فصل ۲

عددهای صحیح، به زبان ساده

دماسنجی که ستونش زیر نشانهٔ وسط ایستاده، ساختمانی با دو طبقهٔ زیرزمین و آسانسوری در پایین‌ترین طبقه، و زیردریایی زیر سطح دریا کنار فانوس دریایی، با یک محور عددها زیر هر سه

در این فصل با عددهای منفی آشنا می‌شوی: چرا به آن‌ها نیاز داریم، چطور روی محور عددها جا می‌گیرند، قرینه یعنی چه و چطور تفریق را به جمع تبدیل کنیم. بعد جمع و تفریق را با مدل مهره‌ها و با دو قاعدهٔ ساده یاد می‌گیری، عددهای چندرقمی را ستونی حساب می‌کنی و جواب را تخمین می‌زنی، و آخر سر می‌فهمی چرا منفی ضربدر منفی مثبت می‌شود.

صفحه‌های ۱۳ تا ۲۶ کتاب۴ درس۳۱ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی عددهای صحیح را روی محور نشان دهی، مقایسه کنی، قرینهٔ آن‌ها را بنویسی و هر تفریق را به جمع با قرینه تبدیل کنی.
  • می‌توانی دو عدد صحیح را با مهره‌ها و با قاعدهٔ «هم‌علامت / علامت مختلف» جمع و تفریق کنی و مسئله‌های دما و آسانسور را حل کنی.
  • می‌توانی جمع و تفریق عددهای چندرقمی را ستونی انجام دهی، علامت و اندازهٔ جواب را تخمین بزنی و چند جمله را پشت سر هم حساب کنی.
  • می‌توانی عددهای صحیح را ضرب و تقسیم کنی و دلیل قانون علامت‌ها را با الگو توضیح دهی.

پیش‌نیاز: کافی است جمع، تفریق، ضرب و تقسیم عددهای طبیعی را بلد باشی.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱معرفی عددهای علامت‌دار

این درس: صفحه‌های ۱۴ تا ۱۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. روی محور عددها (یا یک خط‌کش)، ۷ سمت راست ۴ است یا سمت چپ آن؟ کدام بزرگ‌تر است؟
  2. عدد ۴۵۸ را گسترده بنویس.

جواب: ۷ سمت راست ۴ است و بزرگ‌تر است؛ روی محور، هرچه به راست برویم عددها بزرگ‌تر می‌شوند. گسترده: . هر دو ایده در این درس به عددهای منفی هم می‌رسند.

چرا به عددهای منفی نیاز داریم؟#

یک صبح زمستانی به دماسنج بیرون پنجره نگاه می‌کنی. دما سه درجه پایین‌تر از صفر است. این دما را چطور بنویسیم؟ با عددهایی که تا حالا می‌شناختی (۰، ۱، ۲، ۳ و …) نمی‌شود فرق «سه درجه بالای صفر» و «سه درجه زیر صفر» را نشان داد. برای همین یک علامت کنار عدد می‌گذاریم:

  • سه درجه بالای صفر: یا فقط
  • سه درجه زیر صفر: که می‌خوانیم «منفی سه»

به این عددها عددهای علامت‌دار می‌گوییم. همین ایده را جاهای دیگر هم می‌بینی: طبقه‌های زیر همکف در آسانسور (، )، عمق زیر سطح دریا، بدهی، یا چرخیدن در جهت حرکت عقربه‌های ساعت و خلاف آن.

عددهای صحیح شامل سه دسته‌اند: صحیح مثبت (همان عددهای طبیعی ۱، ۲، ۳، …؛ پس )، صفر، و صحیح منفی (، ، ، …). خود صفر نه مثبت است و نه منفی.

محور عددها و مقایسه#

محور عددها را به دو طرف صفر ادامه می‌دهیم: صحیح مثبت‌ها سمت راست صفرند و صحیح منفی‌ها سمت چپ آن، با فاصله‌های برابر. مثل یک دماسنج که خوابانده باشی:

سردتر صفر گرم‌تر

قانون مقایسه: روی محور، عددی که سمت راست‌تر است بزرگ‌تر است.

قبل از ادامه، حدس بزن: کدام بزرگ‌تر است، یا ؟

سمت راست است، پس . در دنیای واقعی هم هوای ۲ درجه زیر صفر از ۷ درجه زیر صفر گرم‌تر است. اگر گفتی ، فقط ۷ و ۲ را بدون علامت مقایسه کردی؛ این رایج‌ترین اشتباه این درس است. نتیجهٔ دیگر قانون: هر عدد مثبت از صفر بزرگ‌تر است و صفر از هر عدد منفی.

مثال ۱. عددهای ، ، و را از کوچک به بزرگ مرتب کن. روی محور از چپ به راست بخوان: اول (چپ‌ترین)، بعد ، بعد و آخر . پس .

🧠 ترفند: بین دو عدد منفی، آنی بزرگ‌تر است که بدون علامتش کوچک‌تر است: چون ۲ از ۷ کمتر است. چرا؟ منفیِ کوچک‌تر به صفر نزدیک‌تر است، پس روی محور سمت راست‌تر است. شرط: فقط وقتی هر دو عدد منفی‌اند. بین دو عدد مثبت، همان قاعدهٔ همیشگی است.

قرینه#

دو عدد که فاصله‌شان تا صفر یکی است ولی در دو طرف صفرند، قرینهٔ هم‌اند. روی محور بالا، و هر دو ۵ قدم با صفر فاصله دارند: قرینهٔ عدد است و قرینهٔ عدد . قرینهٔ صفر خود صفر است. علامت در سمت چپ یک عدد یعنی «قرینهٔ این عدد». پس:

یعنی قرینهٔ قرینهٔ یک عدد، خود آن عدد است: دو بار به آن طرف صفر رفتن، تو را به جای اول برمی‌گرداند.

حرکت روی محور#

هر حرکت روی محور را هم می‌شود با یک عدد علامت‌دار نشان داد: ۳ واحد به راست یعنی و ۴ واحد به چپ یعنی . حالا جمع یعنی حرکت‌ها را پشت سر هم انجام دادن، از صفر شروع کنیم.

مثال ۲. : از صفر ۴ واحد به راست برو (به می‌رسی)، بعد ۶ واحد به چپ. ۴ قدم اول تو را به صفر برمی‌گرداند و ۲ قدم دیگر به می‌برد. پس .

قبل از ادامه، حدس بزن: مثبت می‌شود یا منفی؟

مثال ۳. : از صفر ۳ واحد به چپ، بعد ۵ واحد به راست. ۳ قدم از ۵ قدم به راست تو را به صفر برمی‌گرداند و ۲ قدم دیگر به می‌رسی. مثبت شد، چون حرکت به راست بیشتر بود.

مثال ۴. : ۵ قدم به راست و ۵ قدم به چپ تو را به صفر برمی‌گرداند. هر عدد به‌علاوهٔ قرینه‌اش صفر است.

تفریق را به جمع تبدیل کن#

از دبستان می‌دانی . همین را می‌شود به شکل جمع نوشت: . یعنی «۲ تا کم کردن» همان «۲ قدم به چپ رفتن» است. ولی کم کردن یک عدد منفی یعنی چه؟ این الگو را دنبال کن:

قبل از ادامه، حدس بزن: از ۶ بیشتر است یا کمتر؟

هر بار که عدد دوم یکی کمتر می‌شود، جواب یکی بیشتر می‌شود: ۴، ۵، ۶. اگر الگو ادامه پیدا کند، و ، یعنی همان . در زندگی هم همین است: اگر یک بدهی ۲ سکه‌ای را از حساب تو پاک کنند (یک را کم کنند)، ۲ سکه پولدارتر می‌شوی. قاعده:

برای تفریق، علامت تفریق را به جمع تبدیل کن و عدد دوم را قرینه کن.

بعد از تبدیل، جمع را روی محور با حرکت‌ها پیدا کن: در اولی از سه قدم دیگر به چپ می‌روی و در دومی از دو قدم به راست. در درس بعد یاد می‌گیری بدون محور هم این جمع‌ها را سریع حساب کنی.

نوشتن گستردهٔ عددهای منفی#

همان‌طور که ، یک عدد منفی را هم می‌شود گسترده نوشت: . یعنی ۴۵۸ قدم به چپ، همان ۴۰۰ قدم و ۵۰ قدم و ۸ قدم به چپ است. با قاعدهٔ تفریق که دیدی، همین را کوتاه‌تر هم می‌نویسیم: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام مقایسه درست است؟
۲حاصل چند است؟
۳حاصل را با حرکت روی محور پیدا کن.
۴تفریق به کدام جمع تبدیل می‌شود؟
۵دمای هوا ۴ درجه زیر صفر است. این دما را با یک عدد صحیح بنویس.

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

عددهای ، ، ، ، و را از کوچک به بزرگ مرتب کن.

عددهای و را به صورت گسترده بنویس و گستردهٔ دومی را به صورت جمع عددهای منفی بنویس.

حاصل‌ها را با حرکت روی محور پیدا کن: (الف) ، (ب) ، (ج) .

هر تفریق را اول به جمع تبدیل کن، بعد حساب کن: (الف) ، (ب) ، (ج) ، (د) .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه، چون ۸ از ۳ بزرگ‌تر است.

در عددهای منفی، عددی که از صفر دورتر است کوچک‌تر است؛ سمت چپ است.

درست.

اشتباه

علامت منفی بیرونی یعنی «قرینه»؛ قرینهٔ عدد است.

درست.

اشتباه

تفریق به جمع تبدیل شده ولی عدد دوم قرینه نشده است. هر دو کار باید با هم انجام شود.

درست.

فراتر از کتابقدر مطلق: فاصله، بدون جهتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این درس دیدی که و هر دو ۵ واحد از صفر فاصله دارند، فقط در دو طرف آن. ریاضی‌دان‌ها برای این «فاصله تا صفر، بدون توجه به جهت» یک نام و یک نماد دارند: قدر مطلق، که آن را با دو خط عمودی نشان می‌دهند: و . با این مفهوم در سال‌های بعد (در ریاضی نهم) رسمی آشنا می‌شوی و قاعده‌های جمع درس بعد را می‌شود با آن خلاصه‌تر گفت. عددهای منفی هم همیشه پذیرفته نبودند: ریاضی‌دان‌های هندی حدود هزار و چهارصد سال پیش آن‌ها را برای «بدهی» به کار می‌بردند، ولی در اروپا تا چند قرن پیش بعضی‌ها آن‌ها را «عددهای پوچ» می‌نامیدند. برای خواندن بیشتر، قدر مطلق چیست؟ را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲جمع و تفریق عددهای صحیح (۱)

این درس: صفحه‌های ۱۷ تا ۱۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل را با حرکت روی محور پیدا کن.
  2. تفریق را به جمع تبدیل کن.

جواب: ۴ قدم به راست و ۶ قدم به چپ تو را به می‌رساند. تفریق به جمع و عدد دوم به قرینه: . امروز همین جمع‌ها را بدون محور هم حساب می‌کنی.

مدل مهره‌ها#

یک راه دیگر برای جمع عددهای صحیح، به‌جز محور، مهره‌هاست. قرار می‌گذاریم:

  • هر مهرهٔ سفید () یعنی ،
  • هر مهرهٔ سیاه () یعنی .

یک مهرهٔ سفید و یک مهرهٔ سیاه با هم صفر می‌شوند، چون . پس هر جفت سفید-سیاه را می‌شود از ظرف برداشت، بی‌آنکه مقدار ظرف عوض شود. به چنین جفتی جفت صفر می‌گوییم.

مثال ۱. : ۶ مهرهٔ سفید و ۲ مهرهٔ سیاه را در یک ظرف بریز. هر سیاه را زیر یک سفید بگذار:

دو ستون اول جفت صفرند و برداشته می‌شوند. ۴ مهرهٔ سفید می‌ماند: حاصل .

مثال ۲. : ۶ سیاه و ۲ سفید. ۲ جفت صفر برداشته می‌شود و ۴ مهرهٔ سیاه می‌ماند: حاصل .

مثال ۳. : ۴ سیاه و ۳ سیاه. هیچ جفت صفری ساخته نمی‌شود؛ ۷ مهرهٔ سیاه داریم: حاصل .

مثال ۴. : اول به جمع تبدیل کن: . ۳ سیاه و ۷ سفید؛ ۳ جفت صفر برداشته می‌شود و ۴ سفید می‌ماند: حاصل .

قاعده‌ها، بدون مهره و بدون محور#

برای کسی ۳۹ مهره نمی‌کشد. از همین مثال‌ها دو قاعده بیرون می‌آید که برای عددهای بزرگ هم کار می‌کند. در قاعده‌ها «مقدار بدون علامت» یعنی خود عدد، بدون علامتش: مقدار بدون علامت عدد ۹ است، یعنی نُه قدم با صفر فاصله دارد.

  1. دو عدد هم‌علامت: عددها را بدون علامت جمع کن و همان علامت مشترک را بگذار.
    • ، مثل جمع عددهای طبیعی.
    • ؛ دو بدهی روی هم، بدهی بزرگ‌تری می‌سازند.

قبل از ادامه، حدس بزن: مثبت می‌شود یا منفی؟

با مهره‌ها: ۶ سفید و ۹ سیاه. ۶ جفت صفر برداشته می‌شود و ۳ سیاه می‌ماند، پس . سیاه‌ها بیشتر بودند و همان‌ها ماندند. قاعدهٔ دوم همین را می‌گوید:

  1. دو عدد با علامت مختلف: عدد کوچک‌تر را (بدون علامت) از عدد بزرگ‌تر (بدون علامت) کم کن و علامت عددی را بگذار که مقدار بدون علامتش بیشتر است.
    • : ، و چون ۹ بیشتر است و علامتش منفی، حاصل .
    • : ، علامتِ ۲۵ مثبت است: .

یعنی در جمع دو عدد با علامت مختلف، مثل مهره‌ها، رنگی که بیشتر است برنده است و فقط «اضافه‌اش» می‌ماند.

🧠 ترفند: تفریقی که عدد دومش بزرگ‌تر است، مثل : بزرگ را منهای کوچک کن و یک منفی جلویش بگذار: . چرا؟ از ۷ تا ۱۵ و از ۱۵ تا ۷ یک فاصله است (۸ قدم)، فقط جهتش برعکس است: از ۷ هشت قدم به چپ رفتیم. شرط: هر دو عدد مثبت باشند، و منفیِ جواب یادت نرود.

چند مسئلهٔ واقعی#

مثال ۵. کوهنوردی شب را در چادر گذراند و دمای بیرون درجه بود. تا ظهر هوا ۱۲ درجه گرم‌تر شد. دمای ظهر چند درجه است؟ اول تخمین بزن: ۵ درجه گرم شدن تو را به صفر می‌رساند و ۷ درجهٔ دیگر می‌ماند، پس جواب مثبت است. حساب: ؛ علامت‌ها مختلف‌اند: و چون ۱۲ (مثبت) بیشتر است، حاصل درجه.

مثال ۶. پویا ۲۰ سکه داشت و از دوستش قرض گرفت تا کتابی ۳۵ سکه‌ای بخرد. حالا وضع پولش سکه است، یعنی ۱۵ سکه بدهکار است. اگر فردا ۱۰ سکه از بدهی‌اش را پس بدهد: ؛ هنوز ۵ سکه بدهکار است.

مثال ۷. دمای داخل یخچال درجه بالای صفر و داخل فریزر درجه زیر صفر است. اختلاف دمای آن‌ها چقدر است؟ اختلاف یعنی دمای بیشتر منهای دمای کمتر: درجه.

راه دوم، روی محور: از تا صفر ۱۸ قدم است و از صفر تا ۴ چهار قدم: . هر دو راه یک جواب دادند. راه اول کوتاه‌تر است، ولی راه دوم نشان می‌دهد چرا «منهای منفی» به جمع تبدیل شد.

حالا تو: و را حساب کن. (جواب‌ها: و )

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳دمای یک شهر در شب درجه بود و تا صبح ۳ درجه سردتر شد. دمای صبح چند درجه است؟
۴در ظرفی ۷ مهرهٔ سیاه و ۴ مهرهٔ سفید هست. این ظرف چه عددی را نشان می‌دهد؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با مهره‌ها (یا با قاعده‌ها) حساب کن: (الف) ، (ب) ، (ج) ، (د) .

مرغ دریایی‌ای ۱۵ متر بالای سطح آب پرواز می‌کند و پنگوئنی ۱۲ متر زیر سطح آب شنا می‌کند. (الف) فاصلهٔ ارتفاع آن‌ها چند متر است؟ (ب) اگر پنگوئن ۵ متر بالا بیاید، ارتفاعش نسبت به سطح آب چند می‌شود؟

ساعت ۶ صبح دمای هوا درجه بود. تا ظهر ۷ درجه گرم‌تر شد، تا غروب ۴ درجه سردتر شد و تا نیمه‌شب ۳ درجهٔ دیگر سردتر شد. دمای نیمه‌شب چند درجه بود؟

جای خالی را پر کن: (الف) ، (ب) ، (ج) .

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه («دو منفی مثبت می‌شود»)

این قانون مال ضرب است، نه جمع. در جمع، دو بدهی روی هم بدهی بزرگ‌تری می‌سازند.

درست.

اشتباه

علامت حاصل باید علامت عددی باشد که بدون علامت بیشتر است؛ اینجا ۹، که منفی است.

درست.

اشتباه

علامت منفی عدد اول نادیده گرفته شده و حساب شده است.

درست.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳جمع و تفریق عددهای صحیح (۲)

این درس: صفحه‌های ۲۰ تا ۲۲ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حاصل چند است؟
  2. عدد ۳۸۷ را به نزدیک‌ترین دهگان و به نزدیک‌ترین صدگان گرد کن.

جواب: علامت‌ها مختلف‌اند: و چون ۱۰ (مثبت) بیشتر است، . گرد شده: ۳۹۰ و ۴۰۰. اولی را برای حساب و دومی را برای تخمین لازم داری.

عددهای چندرقمی، رقم‌به‌رقم#

قاعده‌های درس قبل برای هر عددی کار می‌کنند. ولی وقتی عددها چندرقمی‌اند، یک روش دیگر هم هست که کمک می‌کند بفهمی در جمع و تفریق دقیقاً چه اتفاقی می‌افتد: هر ستون ارزش مکانی را جدا حساب کن، حتی اگر حاصل یک ستون منفی شود.

مثال ۱.

دهگان یکان
۵ ۲
منها ۳ ۸
حاصل هر ستون

پس حاصل دهگان و یکان است: . با روش قرض گرفتن دبستان هم ۱۴ می‌شود. ولی اینجا لازم نبود رقمی را خط بزنی و قرض بگیری؛ عدد منفی کار را ساده کرد.

مثال ۲.

قبل از ادامه، حدس بزن: جواب مثبت است یا منفی؟

۵۸ از ۴۶ بیشتر است، پس کم کردنش ما را از صفر رد می‌کند و جواب منفی است. ستونی: دهگان و یکان . حاصل: . منفی شد، همان‌طور که حدس زدیم.

مثال ۳. : عدد منفی را هم گسترده کن: ، یعنی دهگانش و یکانش است. دهگان و یکان . حاصل: .

مثال ۴. سه‌رقمی: . اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ . ستونی: صدگان ، دهگان ، یکان . حاصل: . با حدسمان می‌خواند؟ بله، منفی و نزدیک است.

اول تخمین بزن: علامت و جای تقریبی#

پیش از حساب دقیق، خوب است بدانی جواب مثبت است یا منفی و تقریباً کجای محور است. این کار اشتباه‌های بزرگ را زود نشان می‌دهد.

مثال ۵. : حرکت اول ۶۴ واحد به چپ است و حرکت دوم ۸۰ واحد به راست. چون حرکت به راست بیشتر است، جواب مثبت است و کمی بالای صفر: .

مثال ۶. . اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ عددها را به صدگان گرد کن: . پس جواب مثبت و حدود ۲۰۰ است. حاصل دقیق: علامت‌ها مختلف‌اند، ، با علامت مثبت. با حدسمان می‌خواند؟ بله. (گرد کردن به دهگان، ، نزدیک‌تر است ولی کمی بیشتر حساب دارد.)

چند جمله پشت سر هم#

وقتی چند عدد را جمع و تفریق می‌کنی، دو راه درست هست: یا از چپ به راست قدم‌به‌قدم جلو برو، یا اول همه را به جمع تبدیل کن. بعد از تبدیل به جمع، ترتیب مهم نیست؛ پس می‌توانی مثبت‌ها را با هم و منفی‌ها را با هم جمع کنی و آخر سر این دو را با هم.

مثال ۷.

راه اول، از چپ به راست: ، بعد ، بعد .

راه دوم، مثبت‌ها و منفی‌ها جدا:

  1. به جمع: .
  2. مثبت‌ها: . منفی‌ها: .
  3. حاصل: .

هر دو راه ۷ دادند. وقتی جمله‌ها زیادند، راه دوم کمتر اشتباه دارد، چون فقط یک تفریق، آن هم آخر کار، می‌ماند.

یک هشدار: از وسط شروع نکن. در اگر اول را حساب کنی، به می‌رسی که غلط است، چون علامت ۵ عوض شده. جواب درست: .

🧠 ترفند: اگر یک عدد و قرینه‌اش در یک جمع هستند، اول هر دو را خط بزن: . چرا؟ عدد و قرینه‌اش با هم صفر می‌شوند، مثل جفت صفر مهره‌ها. شرط: بعد از تبدیل تفریق‌ها به جمع، واقعاً یکی و دیگری باشد.

ماشین‌حساب#

برای وارد کردن عدد منفی در ماشین‌حساب، معمولاً کلیدی با علامت (یا ) هست که عدد روی صفحه را قرینه می‌کند: برای ، اول ۵۶ را بزن، بعد آن کلید را. یک راه دیگر: . همیشه اول جواب را تخمین بزن و بعد با ماشین‌حساب بررسی کن. اگر علامت یا اندازهٔ جواب با تخمینت جور نبود، احتمالاً یک کلید را اشتباه زده‌ای.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل را با روش ستونی پیدا کن.
۲بدون حساب دقیق، حاصل مثبت است یا منفی؟
۳حاصل چند است؟
۴حاصل تقریبی با گرد کردن به صدگان کدام است؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

با روش ستونی حساب کن: (الف) ، (ب) ، (ج) .

کف یک دره ۸۵ متر پایین‌تر از سطح دریاست و قلهٔ کوهی در کنار آن ۱۲۴۰ متر بالاتر از سطح دریا. ارتفاع هر دو را با عدد علامت‌دار بنویس. قله چند متر از کف دره بلندتر است؟

حاصل را اول با گرد کردن به دهگان تخمین بزن، بعد دقیق حساب کن.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه: «یکان نمی‌شود، پس ؛ حاصل .»

جای عددها در تفریق ستون یکان عوض شده است.

درستیکان و دهگان : .

اشتباهدر اول و بعد .

تفریق‌ها را باید از چپ به راست انجام داد (یا همه را به جمع تبدیل کرد). این کار، علامت ۵ را عوض کرده است.

درست.

اشتباهحاصل ماشین‌حساب بی‌تخمین پذیرفته شود (مثلاً چون کلید اشتباه زده شده).

اگر جواب از نظر علامت یا اندازه با تخمین جور نیست، احتمالاً یک کلید اشتباه زده شده است.

درستتخمین: حدود ؛ دقیق: .

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴ضرب و تقسیم عددهای صحیح

این درس: صفحه‌های ۲۳ تا ۲۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. ضرب یعنی چه؟
  2. حاصل چند است؟

جواب: سه بار ۴: . کم کردن یک عدد منفی یعنی جمع با قرینه‌اش: . هر دو را امروز برای فهمیدن قانون علامت لازم داری.

ضرب یعنی جمع تکراری#

از قبل می‌دانی که ضرب یعنی جمع تکراری:

حالا یعنی سه بار :

مثلاً اگر هر روز ۴ سکه بدهکارتر شوی، بعد از ۳ روز ۱۲ سکه بدهکاری. پس مثبت ضربدر منفی، منفی است. ترتیب ضرب هم مهم نیست ()، پس منفی ضربدر مثبت هم منفی است.

چرا منفی ضربدر منفی مثبت است؟#

این قاعده را حفظی یاد نگیر؛ دلیلش را ببین.

قبل از ادامه، حدس بزن: مثبت است یا منفی؟

دلیل اول: الگو. این ضرب‌ها را از بالا به پایین دنبال کن:

هر بار که عدد اول یکی کمتر می‌شود، جواب ۲ تا بیشتر می‌شود: ، ، ، . اگر الگو ادامه پیدا کند، قدم بعدی است و بعد از آن :

دلیل دوم: کم کردن تکراری. ضرب در یک عدد مثبت یعنی چند بار اضافه کردن: یعنی از صفر، سه بار اضافه کن. پس ضرب در یک عدد منفی یعنی چند بار کم کردن: یعنی از صفر، سه بار را کم کن:

مثل این است که سه بدهیِ ۲ سکه‌ای را از حسابت پاک کنند: ۶ سکه پولدارتر می‌شوی. الگوی بالا هم اگر یک قدم دیگر ادامه پیدا کند، برای همین ۶ را می‌دهد.

خلاصهٔ قانون علامت در ضرب:

  • دو عدد هم‌علامت (هر دو مثبت یا هر دو منفی): جواب مثبت است.
  • دو عدد با علامت مختلف: جواب منفی است.

اول علامت را از روی این قانون پیدا کن، بعد خود عددها را بدون علامت ضرب کن.

مثال ۱. : هر دو منفی‌اند، پس جواب مثبت است. ، پس جواب .

مثال ۲. : قدم‌به‌قدم جلو برو. اول . بعد . جواب .

🧠 ترفند: در ضرب چند عدد، تعداد عددهای منفی را بشمار: اگر زوج باشد جواب مثبت است و اگر فرد باشد منفی. چرا؟ هر دو منفی با هم یک مثبت می‌سازند؛ اگر یک منفی تنها بماند، جواب منفی می‌شود. شرط: هیچ‌کدام از عددها صفر نباشد (با یک صفر، جواب صفر است). در مثال ۲ دو منفی داریم، پس جواب مثبت است.

تقسیم: برعکسِ ضرب#

می‌دانی که چون . هر تقسیم یک سؤال ضرب است: «چه عددی را در مقسوم‌علیه ضرب کنم تا به عدد اول برسم؟» با همین سؤال، تقسیم عددهای صحیح را پیدا می‌کنیم:

  • : چه عددی ضربدر ۳ می‌شود ؟ جواب .
  • : چه عددی ضربدر می‌شود ؟ جواب .
  • : چه عددی ضربدر می‌شود ؟ جواب .

پس قانون علامت در تقسیم دقیقاً همان قانون ضرب است: هم‌علامت مثبت، علامت مختلف منفی.

مثال ۳. دمای یک اتاق سرد در ۴ ساعت، ۲۰ درجه پایین آمد و هر ساعت به یک اندازه. تغییر دما در هر ساعت: ، چون . یعنی هر ساعت ۵ درجه سردتر شد.

مثال ۴. ، چون .

یک نکته: تقسیم بر صفر معنا ندارد. هیچ عددی نیست که ضربدر صفر شود مثلاً ۵، پس جواب ندارد.

اشتباه رایج: قانون علامت ضرب را با جمع قاطی کنند و بگویند «دو منفی می‌شود مثبت»، پس . این قانون فقط برای ضرب و تقسیم است. در جمع، دو بدهی روی هم بدهی بزرگ‌تری می‌سازد: . اشتباه دیگر این است که در تقسیم فقط عددها را تقسیم کنند و علامت را فراموش کنند، مثلاً بنویسند .

حالا تو: و را حساب کن. جواب‌ها: و .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱حاصل چند است؟
۲حاصل کدام است؟
۳کدام جمله درست است؟
۴یک غواص از سطح آب شروع می‌کند و هر دقیقه ۳ متر پایین‌تر می‌رود. بعد از ۵ دقیقه، ارتفاعش نسبت به سطح دریا چند متر است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

حاصل‌ها را پیدا کن: (الف) ، (ب) ، (ج) ، (د) .

حاصل و را پیدا کن.

الگو را ادامه بده و دلیلش را بگو: ، ، ، ،

دمای یک انبار سرد در ۶ ساعت از به درجه رسید و هر ساعت به یک اندازه پایین آمد. تغییر دما در هر ساعت چقدر بود؟ اگر همین روند ادامه پیدا کند، ۲ ساعت بعد دما چند است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه چون «منفی در منفی مثبت است».

این قانون فقط برای ضرب و تقسیم است.

درست، ولی .

اشتباه

علامت فراموش شده؛ علامت‌ها مختلف‌اند، پس حاصل منفی است.

درست؛ بررسی: .

اشتباه

سه عدد منفی: دوتای اول مثبت می‌شوند ()، ولی ضرب در سومی دوباره منفی می‌کند.

درست.

فراتر از کتابچرا تقسیم بر صفر معنا ندارد؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در این درس دیدی که هر تقسیم یک سؤال ضرب است: چون . حالا را امتحان کن: دنبال عددی هستیم که ضرب در صفر شود ۵. ولی هر عددی ضرب در صفر می‌شود صفر، نه ۵. پس چنین عددی وجود ندارد. هم مشکل دیگری دارد: هر عددی ضرب در صفر می‌شود صفر، پس هر عددی می‌تواند جواب باشد و هیچ جواب مشخصی ندارد. برای همین ریاضی‌دان‌ها تقسیم بر صفر را «تعریف‌نشده» می‌دانند. ماشین‌حساب‌ها هم اگر بر صفر تقسیم کنی، پیغام خطا می‌دهند، و در برنامه‌نویسی یکی از رایج‌ترین خطاهای برنامه‌ها همین تقسیم بر صفر است که اگر برنامه‌نویس پیش‌بینی‌اش نکرده باشد، برنامه را از کار می‌اندازد. بیشتر بخوان: چرا تقسیم بر صفر جواب ندارد؟

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۲

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

چرا منفی ضربدر منفی مثبت می‌شود؟

به الگوی ، ، ، نگاه کن. هر بار جواب ۲ تا بیشتر می‌شود، پس قدم بعدی است. یک راه دیگر: علامت منفی یعنی قرینه، و قرینهٔ عدد است.

فرق عدد صحیح و عدد طبیعی چیست؟

عددهای طبیعی ۱، ۲، ۳ و … هستند. عددهای صحیح علاوه بر آن‌ها صفر و عددهای منفی (−۱، −۲، −۳، …) را هم دارند. پس هر عدد طبیعی صحیح است، ولی هر عدد صحیحی طبیعی نیست.

صفر مثبت است یا منفی؟

هیچ‌کدام. صفر مرز میان عددهای مثبت و منفی است، ولی خودش یک عدد صحیح است.

چطور در تفریق عددهای منفی اشتباه نکنم؟

همیشه اول تفریق را به جمع با قرینه تبدیل کن: علامت تفریق می‌شود جمع و عدد دوم قرینه می‌شود. مثلاً را اول بنویس ، بعد حساب کن. اگر شک داشتی، جواب را با مهره‌ها یا روی محور بررسی کن، و پیش از هر حسابی حدس بزن جواب مثبت است یا منفی.

فرزندم علامت‌ها را قاطی می‌کند. چطور کمکش کنم؟

از او بخواهید هر حساب را با یک تصویر توضیح دهد: دماسنج، آسانسور یا سکه‌های بدهی. پرسیدن «اینجا به چپ می‌روی یا راست؟» از گفتن قانون مؤثرتر است. هر روز چند سؤال کوتاه و قاطی (جمع، تفریق، ضرب) بهتر از یک جلسهٔ طولانی دربارهٔ یک موضوع است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارنده‌ها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال