درس ۱پارهخط جهتدار
این درس: صفحههای ۹۸ تا ۱۰۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. روی محور عددها، از تا چند واحد راه است؟ ۲. دو خط موازی یعنی چه؟
جواب: ۱) ۲ واحد تا صفر و ۳ واحد بعد از آن: . ۲) دو خطی که هرچقدر ادامه پیدا کنند، همدیگر را قطع نمیکنند؛ مثل خطهای دفتر.
فقط «چقدر» کافی نیست#
یک ربات کوچک روی کف شطرنجی کلاس ایستاده. اگر به آن بگویی «۵ خانه برو»، نمیداند کدام طرف. یا وقتی کسی یک جعبه را هل میدهد، فقط اینکه «چقدر محکم» هل میدهد مهم نیست؛ اینکه «به کدام طرف» هل میدهد هم مهم است. برای توصیف چنین چیزهایی هم اندازه لازم است و هم جهت.
همراستا و جهت#
چند خط موازی را در نظر بگیر، مثل خطهای یک دفتر. به خطهایی که با هم موازیاند (یا روی هماند) همراستا میگوییم. روی هر خط میشود دو جهت تعیین کرد؛ مثلاً روی یک خط افقی، «به سمت راست» یا «به سمت چپ». پس دو خط همراستا یا همجهتاند یا در خلاف جهت هم.
بردار#
در ریاضی، پارهخط جهتدار را بردار میگوییم: پارهخطی که یک سرش نقطهٔ شروع است و سر دیگرش نوک پیکان دارد. هر بردار این اجزا را دارد:
- ابتدا: نقطهٔ شروع.
- انتها: نقطهای که نوک پیکان روی آن است.
- اندازه: طول پارهخط.
- راستا: خطی که بردار روی آن قرار دارد.
- جهت: روی آن راستا، به کدام طرف است.
برداری را که از شروع میشود و به میرسد مینویسیم و «بردار » میخوانیم. ترتیب حرفها مهم است: از شروع میشود و به میرسد. گاهی هم به یک بردار اسم کوتاهی میدهیم: یک حرف کوچک با پیکانی کوچک رویش، مثل که «بردار a» خوانده میشود.
نیروها هم بردارند#
نیرو هم اندازه دارد و هم جهت، پس آن را با بردار نشان میدهیم. وقتی کسی جعبهای را با طناب میکشد، بردار نیرو از جعبه به طرف او است؛ وقتی جعبه را هل میدهد، بردار در جهت دور شدن از او است. وزن هر جسم برداری است که همیشه رو به پایین (به طرف زمین) است. هرچه نیرو بزرگتر باشد، پیکانش را بلندتر میکشیم؛ مثلاً اگر یک سانتیمتر را یک واحد نیرو بگیریم، نیروی ۳ واحدی را با پیکانی ۳ سانتیمتری میکشیم.
بردار روی محور عددها#
قبل از ادامه، حدس بزن: برداری که روی محور عددها از ۲ شروع میشود و به میرسد، چند واحد است و به کدام طرف میرود؟
۲ قدم تا صفر و ۳ قدم بعد از آن، روی هم ۵ واحد؛ و چون به سمت چپ میرود، جهتش منفی است. حالا یک بردار دیگر را با تصویر ببین: برداری که از عدد شروع میشود و به عدد میرسد.
| ◀ انتها | — | — | — | ● ابتدا |
اندازهاش ۴ واحد است (از ۳ تا چهار قدم است) و جهتش منفی است (به سمت چپ). برداری که از تا است اندازهٔ ۴ دارد و جهتش مثبت است.
مثال ۱. برداری روی محور، از عدد شروع میشود و ۵ واحد در جهت منفی میرود. انتهایش کجاست؟ از ۴، پنج قدم به چپ: .
دو راه برای اندازه. راه اول: قدمها را روی محور بشمار. راه دوم: عدد بزرگتر منهای عدد کوچکتر؛ برای بردار از تا : . شمردن برای عددهای کوچک راحت است، ولی برای بردار از تا تفریق خیلی سریعتر است: .
🧠 ترفند: برای جهتِ برداری روی محور، فقط ابتدا و انتها را مقایسه کن: اگر انتها بزرگتر از ابتدا باشد، جهت مثبت است و اگر کوچکتر باشد، منفی. دلیلش: روی محور عددها هرچه به راست برویم، عددها بزرگتر میشوند. این ترفند فقط برای بردارهای روی محور عددهاست.
بردار روی صفحهٔ شطرنجی#
روی یک صفحهٔ شطرنجی میشود حرکتها را با جهتهای جغرافیایی گفت: شمال (بالا)، جنوب (پایین)، شرق (راست) و غرب (چپ).
مثال ۲. رباتی از نقطهٔ ، ۳ خانه به شرق و بعد ۲ خانه به شمال میرود و به میرسد. بردار پیکانی است که مستقیم از به کشیده میشود؛ یعنی جابهجایی کلِ ربات، نه مسیری که رفته است.
| ↑ | |||
| → | → | ● |
مسیر ربات با → و ↑ نشان داده شده است: ۳ خانه به شرق تا ●، بعد ۲ خانه به شمال. بردار یک پیکان صاف و مورب است که از خانهٔ مستقیم به خانهٔ میرود.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
روی محور عددها، ابتدا، انتها، اندازه و جهت هر بردار را بنویس: (الف) از تا ، (ب) از تا ، (ج) از تا .
برداری به اندازهٔ ۴ واحد روی محور عددها داریم که انتهایش عدد است. اگر جهتش منفی باشد، ابتدایش کجاست؟ اگر مثبت باشد چطور؟
نقطهٔ روی یک کاغذ شطرنجی است. از ، ۱ خانه به شمال، ۵ خانه به غرب، بعد ۳ خانه به جنوب و ۲ خانه به شرق میرویم و به میرسیم. نسبت به کجاست؟ بردار را توصیف کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«بردار و یکیاند، چون از همان دو نقطه درست شدهاند.»
حرف اول ابتداست؛ این دو بردار جهت مخالف دارند.
درست از به و از به است.
اشتباه«اندازهٔ بردار از تا برابر است.»
اندازه طول است و هیچوقت منفی نیست؛ منفی بودن مربوط به جهت است.
درستاندازه و جهت منفی.
اشتباه«راستا و جهت یکیاند.»
روی یک راستا دو جهت مخالف ممکن است.
درستدو پیکان روی دو خط موازی همراستا هستند، ولی ممکن است همجهت یا خلاف جهت باشند.
فراتر از کتاببردارها در فیزیک، ناوبری و بازیهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
فیزیکدانها کمیتها را دو دسته میکنند: آنهایی که فقط اندازه دارند، مثل دما و جرم، و آنهایی که اندازه و جهت دارند، مثل نیرو، سرعت و جابهجایی. دستهٔ دوم را کمیت برداری میگویند. خلبانها و ناخداها هم با بردار کار میکنند: اگر هواپیما رو به شمال پرواز کند ولی باد رو به شرق بوزد، هواپیما در واقع کمی به سمت شمالشرقی میرود، و خلبان باید این دو بردار را با هم «جمع» کند تا مسیرش را درست تنظیم کند. در بازیهای رایانهای هم سرعت هر شخصیت یک بردار است: اندازهاش میگوید چقدر سریع و جهتش میگوید به کدام طرف. وقتی دکمهٔ «پرش» را میزنی، برنامه یک بردار رو به بالا به سرعت اضافه میکند و وزن، که برداری رو به پایین است، شخصیت را دوباره پایین میآورد.
درس ۲بردارهای مساوی و قرینه
این درس: صفحههای ۱۰۱ تا ۱۰۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چند است؟ ۲. در بردار ، ابتدا کدام نقطه است؟
جواب: ۱) صفر؛ یک عدد و قرینهاش هم را خنثی میکنند. ۲) ؛ حرف اول ابتداست و حرف دوم انتها.
بردارهای مساوی#
دو قایق کاغذی را در دو جای یک جوی آب در نظر بگیر. جریان آب هر دو را با نیروی یکسان و به یک طرف، رو به پایینِ جوی، هل میدهد. بردار نیروی هر دو یک اندازه و یک جهت دارد، با اینکه جایشان فرق دارد. یا دو پیکان روی کاغذ شطرنجی را تصور کن که در دو جای مختلف کشیده شدهاند، ولی هر دو «۳ خانه به راست و ۲ خانه به بالا» میروند:
از تا و از تا هر دو ۳ خانه به راست و ۲ خانه به بالاست. پس و همراستا، هماندازه و همجهتاند.
دو بردار وقتی مساویاند که همراستا، هماندازه و همجهت باشند.
جای بردار روی صفحه مهم نیست. بردار یک دستور حرکت است و میشود آن را از هر جایی شروع کرد. اگر و مساوی باشند، مینویسیم .
دو راه برای فهمیدن تساوی. راه اول: ببین دو پیکان همراستا، هماندازه و همجهتاند یا نه. راه دوم، روی کاغذ شطرنجی: حرکت هر پیکان را بشمار («چند خانه راست یا چپ، چند خانه بالا یا پایین»)؛ اگر حرکتها یکی بود، مساویاند. راه دوم مطمئنتر است، چون چشم در مقایسهٔ طولها و شیبها اشتباه میکند.
مثال ۱. زمین فوتبالِ مستطیلشکل را در نظر بگیر: گوشهٔ پایین-چپ، پایین-راست، بالا-راست و بالا-چپ است:
| → | ||
|---|---|---|
| ↑ | ↑ | |
| → |
قبل از ادامه، حدس بزن: با مساوی است یا نه؟
ضلعهای روبهروی مستطیل موازی و هماندازهاند. پس (هر دو از چپ به راست) و (هر دو رو به بالا). ولی از راست به چپ میرود؛ همراستا و هماندازهٔ است ولی جهتش عکس است. پس با مساوی نیست.
بردارهای قرینه#
حالا دو نفر را در نظر بگیر که یک در را از دو طرفش، با نیروهای هماندازه، هل میدهند: یکی از بیرون به داخل و دیگری از داخل به بیرون. این دو بردار همراستا و هماندازهاند، ولی جهتشان عکس هم است.
دو بردار که همراستا و هماندازهاند ولی جهتشان عکس یکدیگر است، قرینهٔ یکدیگرند.
قرینهٔ همان است: همان پارهخط، با جهت برعکس. قرینهٔ بردار را مینویسیم.
🧠 ترفند: برای نوشتن قرینهٔ یک بردار دوحرفی، فقط جای دو حرف را عوض کن: قرینهٔ همان است. دلیلش: همان پارهخط است و فقط ابتدا و انتها جابهجا شدهاند، پس جهت برعکس میشود. شرط: این فقط قرینه را میدهد؛ برای پیدا کردن بردار مساوی باید راستا، اندازه و جهت را بررسی کنی.
جمع یک بردار و قرینهاش#
اگر رباتی از به برود (بردار ) و بعد از به برگردد (بردار )، روی هم هیچ جابهجایی نکرده است؛ سر جای اولش است. دقت کن: ربات راه رفته است (این مسافت است)، ولی جابهجاییاش صفر است؛ جابهجایی فقط جای اول و جای آخر را نگاه میکند. پس مجموع یک بردار و قرینهاش بردار صفر است: برداری که اندازهاش صفر است. این همان ایدهٔ در فصل ۲ است.
همین را برای نیروها هم میشود گفت: اگر دو نفر یک در را از دو طرف با نیروهای قرینه هل بدهند، در تکان نمیخورد. اگر نیروی یکی بیشتر باشد، در به همان طرفی میرود که نیروی بزرگتر هلش میدهد.
مثال ۲. موتور یک قایق آن را با نیروی ۵۰ واحد به راست میبرد و جریان رودخانه با نیروی ۳۰ واحد به چپ هلش میدهد. این دو نیرو همراستا و خلاف جهتاند، ولی قرینه نیستند (اندازهشان فرق دارد). قایق به سمت راست حرکت میکند، چون نیروی سمت راست بیشتر است؛ مثل جمع .
مثال ۳. چراغی با یک نخ از سقف آویزان و ساکن است. وزن چراغ آن را رو به پایین میکشد و نخ با نیرویی هماندازه آن را رو به بالا نگه میدارد. این دو نیرو همراستا، هماندازه و خلاف جهتاند، یعنی قرینهاند و هم را خنثی میکنند؛ برای همین چراغ تکان نمیخورد. اگر نخ پاره شود، فقط وزن میماند و چراغ پایین میافتد.
چند بردار روی یک محور#
مثال ۴. روی محور عددها، نقطههای ، و را روی عددهای ، و بگذار. (از تا ) و (از تا ) هر دو اندازهٔ ۳ و جهت مثبت دارند و روی یک راستا هستند؛ پس ، با اینکه جایشان فرق دارد. ولی (از ۴ تا ۱) اندازهٔ ۳ و جهت منفی دارد؛ پس قرینهٔ است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
روی کاغذ شطرنجی چهار پیکان کشیدهایم: «۲ خانه به راست و ۳ خانه به بالا»، «۳ خانه به راست و ۲ خانه به بالا»، «۲ خانه به چپ و ۳ خانه به پایین» و «۲ خانه به راست و ۳ خانه به بالا» (در جای دیگری از صفحه). کدامها مساوی و کدامها قرینهاند؟
سه نیرو به یک جسم وارد میشود: ۳۵ واحد به شمال، ۳۵ واحد به جنوب و ۱۰ واحد به غرب. جسم به کدام طرف حرکت میکند؟
روی محور عددها، نقطههای ، ، و روی عددهای ، ، و هستند. (الف) کدام بردارها (با ابتدا و انتها از همین چهار نقطه) با مساویاند؟ (ب) کدامها قرینهٔ هستند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«دو بردار هماندازه، مساویاند.»
برای تساوی، راستا و جهت هم باید یکی باشد.
درستمساوی = همراستا + هماندازه + همجهت.
اشتباه«دو پیکانِ یکسان که در دو جای صفحه کشیده شدهاند، دو بردار متفاوتاند.»
بردار فقط اندازه، راستا و جهت دارد؛ جای شروع جزو تعریفش نیست.
درستآن دو پیکان بردارهای مساویاند.
اشتباه«جابهجایی کسی که تا نانوایی رفته و برگشته، دو برابر فاصله است.»
این مسافتی است که پیموده. جابهجایی، بردار از جای اول تا جای آخر است.
درسترفت و برگشت، دو بردار قرینهاند و مجموعشان بردار صفر است.
درس ۳مختصات
این درس: صفحههای ۱۰۴ تا ۱۰۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. روی محور عددها، کجای صفر است؟ ۲. در دبستان روی کاغذ شطرنجی جای یک نقطه را با دو عدد میگفتی. برای رسیدن به نقطهٔ «۲ و ۳» از کجا راه میافتادی و اول به کدام طرف میرفتی؟
جواب: ۱) ۴ واحد سمت چپ صفر. ۲) از نقطهٔ صفر (مبدأ) راه میافتادی: اول ۲ خانه به راست، بعد ۳ خانه به بالا.
آدرس دادن روی یک صفحه#
فرض کن در سالن سینما بلیت گرفتهای و روی آن نوشته «ردیف ۵، صندلی ۸». با همین دو عدد صندلیات را بدون گشتن پیدا میکنی. اگر فقط یک عدد داشتی، نمیدانستی کدام ردیف را نگاه کنی. روی یک صفحهٔ صاف هم برای گفتن جای هر نقطه دو عدد لازم است: یکی برای چپ و راست، یکی برای بالا و پایین.
دو محور و یک مبدأ#
در دبستان با محور مختصات در ربع اول (عددهای مثبت) کار کردهای. در فصل عددهای صحیح هم محور عددها را دیدی: یک خط افقی که صفر وسط آن است، مثبتها سمت راست و منفیها سمت چپ. حالا یک محور دوم میکشیم که عمودی است و درست از صفرِ محور اول میگذرد. روی این محور مثبتها بالا و منفیها پایین هستند، درست مثل دماسنج.
- محور افقی را محور طولها یا محور میگویند.
- محور عمودی را محور عرضها یا محور میگویند.
- نقطهای که دو محور همدیگر را قطع میکنند مبدأ مختصات است.
این دو محور با هم یک دستگاه مختصات میسازند و صفحهای که رویش کشیده شدهاند صفحهٔ مختصات است. کاغذ شطرنجی برای کشیدنش عالی است، چون خانهها فاصلههای برابر را از قبل آماده کردهاند.
مختصات یک نقطه#
برای رسیدن به هر نقطه از مبدأ راه میافتیم و همیشه به این ترتیب حرکت میکنیم:
- اول افقی: به راست یعنی عدد مثبت، به چپ یعنی عدد منفی. این عدد طول نقطه است.
- بعد عمودی: به بالا یعنی عدد مثبت، به پایین یعنی عدد منفی. این عدد عرض نقطه است.
طول و عرض با هم مختصات نقطهاند. در این فصل مختصات را به شکل ستونی مینویسیم، طول بالا و عرض پایین:
یعنی از مبدأ ۳ واحد به راست و ۲ واحد به بالا. روی این شبکه، ستونها طول (افقی) و سطرها عرض (عمودی) را نشان میدهند؛ مبدأ است، — محور طولها و │ محور عرضها:
| │ | ||||||||||
| │ | ||||||||||
| │ | ||||||||||
| — | — | — | — | — | — | — | — | — | ||
| │ | ||||||||||
| │ |
در ستون و سطر است. نقطهٔ را در مثال ۱ پیدا میکنیم.
در بعضی کتابها نقطهٔ را مینویسند. هر دو یک معنا دارند و در هر دو طول اول میآید. مختصات خود مبدأ است، چون از آن هیچ حرکتی نکردهایم.
مثال ۱. نقطهٔ کجاست؟ طول است، پس ۴ واحد به چپ میرویم. عرض است، پس ۱ واحد بالا میرویم. نقطهٔ سمت چپ محور عرضها و کمی بالای محور طولها است.
مثال ۲. نقطهٔ روی محور طولها و ۵ واحد سمت چپ مبدأ است. مختصاتش چیست؟ ۵ واحد به چپ یعنی طول . چون اصلاً بالا یا پایین نرفتهایم، عرض است: . پس هر نقطهٔ روی محور طولها عرض صفر دارد و هر نقطهٔ روی محور عرضها طول صفر.
مثال ۳. فاصلهٔ تا چند واحد است؟ عرض هر دو است، پس روی یک خط افقیاند. فقط باید روی این خط از تا قدم بزنیم: واحد. همان حساب اختلاف دو دما در فصل ۲.
راه دیگر: خانهها را روی کاغذ شطرنجی بشمار: ۳ خانه تا محور عرضها و ۴ خانه بعد از آن، روی هم ۷. شمردن وقتی عددها کوچکاند راحت است؛ تفریق همیشه کار میکند و برای عددهای بزرگ سریعتر است.
🧠 ترفند: برای اینکه ترتیب طول و عرض را فراموش نکنی: «اول راهرو، بعد پله». در یک ساختمان اول در راهرو به چپ یا راست میروی (طول)، بعد از پله بالا یا پایین (عرض). دلیلش فقط یک قرارداد است که همه رعایت میکنند تا یک ستون عدد برای همه یک نقطه باشد. این ترفند فقط ترتیب را یادت میآورد؛ علامت هر عدد را باید جدا ببینی.
چهار ناحیه#
دو محور صفحه را به چهار قسمت تقسیم میکنند که آنها را ناحیههای ۱ تا ۴ مینامیم: از بالا و راست شروع میکنیم و خلاف جهت حرکت عقربههای ساعت میچرخیم. قبل از ادامه، حدس بزن: نقطهٔ بالای محور طولهاست یا پایین آن؟ چپ محور عرضهاست یا راست آن؟
عرض مثبت است، پس بالا؛ طول منفی است، پس چپ. این نقطه در بالا-چپ، یعنی ناحیهٔ ۲ است. پس از علامت طول و عرض میشود فهمید نقطه در کدام ناحیه است، بدون اینکه آن را بکشی:
| ناحیه | طول | عرض | جای نقطه |
|---|---|---|---|
| ۱ | مثبت | مثبت | بالا و راست |
| ۲ | منفی | مثبت | بالا و چپ |
| ۳ | منفی | منفی | پایین و چپ |
| ۴ | مثبت | منفی | پایین و راست |
نقطههایی که روی خود محورها هستند (طول یا عرضشان صفر است)، در هیچ ناحیهای نیستند؛ محورها مرز ناحیهها هستند.
مختصات بردار#
بردارها هم مختصات دارند. روی صفحهٔ شطرنجی هر بردار را میشود به دو تکه شکست: یک تکهٔ افقی و یک تکهٔ عمودی. این دو عدد را مثل مختصات، ستونی مینویسیم:
- عدد بالا جابهجایی افقی است: راست مثبت، چپ منفی.
- عدد پایین جابهجایی عمودی است: بالا مثبت، پایین منفی.
یعنی «۳ خانه به راست و ۲ خانه به پایین».
یک فرق مهم: مختصات نقطه یک آدرس است و همیشه از مبدأ حساب میشود. بردار یک دستور حرکت است و میشود آن را از هر جایی شروع کرد. دو پیکان که در دو جای مختلف صفحه کشیده شدهاند ولی هر دو ۳ خانه به راست و ۲ خانه به پایین میروند، یک بردار حساب میشوند. این همان بردارهای مساوی درس قبل است. (پس دو بردار وقتی مساویاند که عدد بالای آنها با هم و عدد پایینشان با هم برابر باشد.)
مثال ۱. پیکانی از شروع شده و به رسیده. خانهها را بشمار: در جهت افقی از ۱ تا ۵، یعنی ۴ خانه به راست. در جهت عمودی از ۱ تا ۳، یعنی ۲ خانه به بالا. پس .
اشتباه رایج: جای طول و عرض را عوض کنند. و دو نقطهٔ متفاوتاند: اولی ۲ واحد به راست و ۵ واحد به بالاست، دومی ۵ واحد به راست و ۲ واحد به بالا. مثل بلیت سینما که «ردیف ۲، صندلی ۵» با «ردیف ۵، صندلی ۲» فرق دارد. قرارداد همیشه یکی است: اول افقی، بعد عمودی. اشتباه دیگر این است که برای نقطهٔ روی محور فقط یک عدد بنویسند. هر نقطه دو عدد دارد، حتی اگر یکی صفر باشد.
حالا تو: نقطههای و را روی کاغذ شطرنجی بکش. اولی روی محور عرضها و ۳ واحد پایین مبدأ است (در هیچ ناحیهای نیست)، دومی در ناحیهٔ ۳.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مختصات این نقطهها را بنویس و ناحیهٔ هر کدام را بگو: سه واحد چپ و دو واحد پایین مبدأ، چهار واحد راست مبدأ روی محور طولها، یک واحد راست و پنج واحد بالای مبدأ، یک و نیم واحد چپ و دو و نیم واحد بالای مبدأ.
بدون رسم، بگو هر نقطه در کدام ناحیه است: ، ، و .
روی کاغذ شطرنجی، پیکانی از نقطهٔ شروع شده و به رسیده است. با شمردن خانهها، مختصات این بردار را بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهجای طول و عرض عوض شود: نقطهٔ ۲ واحد راست و ۵ واحد بالا را نوشتن.
قرارداد این است که طول (حرکت افقی) بالا و عرض (حرکت عمودی) پایین نوشته شود.
درست.
اشتباه«نقطهٔ در ناحیهٔ ۱ است.»
طولش صفر است، پس روی محور عرضهاست؛ محورها مرز ناحیهها هستند و جزو هیچکدام نیستند.
درستاین نقطه روی محور عرضها و ۴ واحد بالای مبدأ است.
اشتباهناحیهها در جهت عقربههای ساعت شمارهگذاری شوند (پایینراست را ناحیهٔ ۲ گرفتن).
شمارهگذاری از بالا-راست شروع میشود و خلاف جهت عقربههای ساعت میچرخد.
درستناحیهٔ ۲ بالا-چپ و ناحیهٔ ۴ پایین-راست است.
فراتر از کتاباز نقشهٔ جغرافیا تا صفحهٔ نمایشبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
نقشههای جغرافیا هم یک دستگاه مختصات دارند: طول جغرافیایی میگوید یک جا چقدر شرق یا غرب نصفالنهار مبدأ (گرینویچ) است و عرض جغرافیایی میگوید چقدر شمال یا جنوب خط استوا. نامهای «طول» و «عرض» در ریاضی هم از همینجا آمده است. سیستم مکانیاب گوشی (GPS) جای تو را با همین دو عدد، با دقت چند متر، پیدا میکند. ایدهٔ دستگاه مختصات را رنه دکارت، ریاضیدان و فیلسوف فرانسوی، حدود چهارصد سال پیش به شکل امروزی درآورد و با آن هندسه و جبر را به هم وصل کرد. صفحهٔ نمایش گوشی و رایانهات هم یک صفحهٔ مختصات است: هر نقطهٔ نورانی (پیکسل) یک طول و یک عرض دارد. برای خواندن بیشتر، دستگاه مختصات: هر نقطه، دو عدد را ببین.
درس ۴بردار انتقال
این درس: صفحههای ۱۰۷ تا ۱۱۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. بردار چه حرکتی را نشان میدهد؟ ۲. و هر کدام چند است؟
جواب: ۱) ۴ خانه به راست و ۵ خانه به پایین. ۲) و .
سُر دادن یک شکل#
یک مثلث کاغذی را روی میز بگذار و بدون چرخاندن یا برگرداندن، آن را کمی به یک طرف سُر بده. این حرکت انتقال است: همهٔ نقطههای شکل با یک بردار جابهجا میشوند. هر گوشه همانقدر و در همان جهت میرود که گوشههای دیگر.
چون همهٔ نقطهها یکجور حرکت میکنند:
- طول ضلعها و اندازهٔ زاویهها عوض نمیشود؛
- شکل نمیچرخد و پشتورو نمیشود؛
- فقط جای شکل عوض میشود.
به شکل تازه تصویر شکل اول میگویند. اسم نقطههای تصویر را معمولاً با یک علامت کوچک به نام پریم مینویسیم: تصویر را مینامیم و «آ پریم» میخوانیم.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر مثلثی را با بردار انتقال بدهیم، تصویرش بالاتر از مثلث اول میافتد یا پایینتر؟ چپتر یا راستتر؟
عدد بالا ۳ و مثبت است، پس همه چیز ۳ واحد به راست میرود؛ عدد پایین و منفی است، پس ۴ واحد به پایین. تصویر راستتر و پایینتر است. مثال ۱ همین را با عدد نشان میدهد.
حساب کردن تصویر: نقطه بهعلاوهٔ بردار#
اگر ابتدا و بردار را بدانی، انتها را با جمع متناظر پیدا میکنی: عدد بالای بردار را به طول ابتدا و عدد پایین را به عرض ابتدا اضافه کن. مثلاً ربات در است و با بردار حرکت میکند؛ به میرسد. در انتقال، هر رأس شکل یک ابتداست و تصویرش انتهای همان حرکت:
یعنی عدد بالای بردار را به طول نقطه و عدد پایین بردار را به عرض نقطه اضافه میکنیم.
مثال ۱. مثلثی با رأسهای و و را با بردار انتقال بده.
روی شبکه هر دو مثلث را ببین؛ هر رأس دقیقاً ۳ خانه به راست و ۴ خانه به پایین رفته است:
| │ | ||||||||
| │ | ||||||||
| │ | ||||||||
| │ | ||||||||
| │ | ||||||||
| — | — | — | — | — | — | — | ||
| │ | ||||||||
| │ |
یک بررسی: در مثلث اول ضلع افقی است و از ۱ تا ۴ میرود، یعنی ۳ واحد. در تصویر، هم افقی است و از ۴ تا ۷ میرود، باز ۳ واحد. اندازه عوض نشد، همانطور که انتظار داشتیم.
انتها منهای ابتدا#
برعکسش هم مهم است: اگر ابتدا و انتها را بدانی، مختصات بردار چیست؟ در درس قبل، برای پیکانی از تا خانهها را شمردیم و به رسیدیم. ولی شمردن خانهها وقتی عددها بزرگ یا منفیاند سخت میشود. حساب سادهتر است: جابهجایی افقی برابر است با طول انتها منهای طول ابتدا، و جابهجایی عمودی با عرض انتها منهای عرض ابتدا:
چرا انتها منهای ابتدا؟ چون سؤال ما این است: «از ۱ چقدر باید بروم تا به ۵ برسم؟» و جواب این سؤال است. همان کاری است که برای اختلاف دو دما میکردی.
🧠 ترفند: بعد از «انتها منهای ابتدا»، جوابت را با جمع امتحان کن: ابتدا بهعلاوهٔ بردار باید دقیقاً انتها شود. برای مثال بالا: که همان است. دلیلش: بردار همان حرکتی است که از ابتدا به انتها میبرد. اگر به انتها نرسیدی، احتمالاً ابتدا را منهای انتها کردهای یا علامتی جا افتاده است.
پیدا کردن بردار انتقال#
گاهی شکل و تصویرش را داری ولی بردار را نمیدانی. کافی است یک نقطه و تصویرش را برداری و انتها منهای ابتدا را حساب کنی. چون همهٔ نقطهها با یک بردار رفتهاند، یک نقطه برای پیدا کردنش بس است.
مثال ۲. در یک بازی رایانهای، طراح کل صحنهٔ یک قلعه را روی نقشه جابهجا کرده. برج قلعه از به رفته است. بردار انتقال:
دروازهٔ قلعه که قبلاً در بود حالا کجاست؟ . اگر طراح پشیمان شود و بخواهد صحنه را به جای اولش برگرداند، کافی است همه چیز را با قرینهٔ همین بردار، یعنی ، انتقال بدهد.
دو حرکت پشت سر هم#
ربات اول با بردار حرکت میکند و بعد با بردار . در مجموع چقدر جابهجا شده؟ حرکت افقی را جدا حساب کن: اول ۳ خانه به راست، بعد ۲ خانه به راست، روی هم ۵ خانه. حرکت عمودی را هم جدا: اول ۱ خانه بالا، بعد ۴ خانه بالا، روی هم ۵ خانه. پس:
جمع دو بردار یعنی اول حرکت اول و بعد حرکت دوم. حاصل برداری است که از ابتدای حرکت اول مستقیم به انتهای حرکت دوم میرود. برای حسابش عددهای بالا را با هم و عددهای پایین را با هم جمع میکنیم. چرا جدا جدا؟ چون رفتن به راست یا چپ، بالا و پایین بودن ربات را عوض نمیکند و بالا و پایین رفتن هم چپ و راست بودنش را. هر بخش حساب خودش را دارد.
برای کشیدن روی کاغذ: پیکان اول را بکش. پیکان دوم را درست از نوک پیکان اول شروع کن. حالا از ابتدای پیکان اول تا نوک پیکان دوم یک پیکان تازه بکش. این پیکان حاصل جمع است.
ترتیب هم مهم نیست: اگر اول ۲ خانه به راست بروی و بعد ۳ خانه، باز روی هم ۵ خانه رفتهای. پس .
مختصات بردار قرینه#
قرینهٔ یک بردار همان حرکت در جهت مخالف است، پس هر دو عدد قرینه میشوند: قرینهٔ بردار است. و حاصل جمعشان: ، یعنی بردار صفر؛ همان «رفتن و برگشتن» درس دوم.
اشتباه رایج: فقط یک رأس را جابهجا کنند و رأسهای دیگر را سر جایشان بگذارند. آنوقت شکل کج میشود و دیگر انتقال نیست؛ همهٔ رأسها باید با یک بردار حرکت کنند. اشتباه دیگر این است که بهجای جمع، بردار را از نقطه کم کنند، یعنی بنویسند. این کار شکل را درست در جهت مخالف میبرد.
حالا تو: نقطهٔ را با بردار انتقال بده. جوابت را با این مقایسه کن: .
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مثلثی با رأسهای ، و را با بردار انتقال بده. مختصات ، و را بنویس.
جای خالی را پیدا کن: (الف) ، (ب) .
از نقطهٔ با بردار به و بعد با بردار به رسیدیم. (الف) مختصات و چیست؟ (ب) با چه برداری میشد مستقیم از به رفت؟
مختصات برداری را پیدا کن که ابتدایش و انتهایش است. قرینهٔ این بردار را هم بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبردار از تا را «ابتدا منهای انتها» حساب کردن: .
سؤال این است: «از چقدر بروم تا به برسم؟» یعنی انتها منهای ابتدا.
درست.
اشتباهقرینهٔ را نوشتن.
فقط یکی از عددها قرینه شده؛ این پیکان در جهت مخالف بردار اول نیست.
درستقرینه: .
اشتباهدر جمع دو بردار، عدد بالای یکی با عدد پایین دیگری جمع شود.
جابهجایی افقی فقط با افقی و عمودی فقط با عمودی جمع میشود.
درست.
آزمون فصل ۸
۱۵ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق مختصات یک نقطه با یک بردار چیست؟ هر دو که ستونی نوشته میشوند.
مختصات نقطه یک آدرس است و همیشه از مبدأ حساب میشود؛ فقط یک جای مشخص روی صفحه است. بردار یک دستور حرکت است؛ یعنی «۳ خانه به راست و ۲ خانه به بالا» و میشود آن را از هر نقطهای شروع کرد. ارتباطشان این است که مختصات هر نقطه همان برداری است که از مبدأ به آن نقطه میرسد.
چرا همیشه اول طول را مینویسیم و بعد عرض را؟
این یک قرارداد است، مثل اینکه در بلیت سینما همیشه اول ردیف را مینویسند. مهم این است که همه یکجور بنویسند تا برای همه یک نقطه باشد. قرارداد ریاضیدانها این است: بالا افقی، پایین عمودی.
اگر بردار از به را حساب کنم و جوابم برعکس دربیاید، کجا اشتباه کردهام؟
احتمالاً ابتدا را منهای انتها کردهای. همیشه «انتها منهای ابتدا» است، چون میپرسی از چقدر باید بروی تا به برسی. برای بررسی، ابتدا را با جوابت جمع کن؛ باید دقیقاً به انتها برسی.
فرق بردارهای مساوی و قرینه چیست؟
هر دو همراستا و هماندازهاند. اگر جهتشان هم یکی باشد، مساویاند؛ اگر جهتشان عکس هم باشد، قرینهاند. با مختصات: بردارهای مساوی عددهای برابر دارند ( و ) و قرینهها عددهای قرینه ( و ).
فرزندم با مختصات و بردار مشکل دارد. در خانه چطور تمرین کنیم؟
یک کاغذ شطرنجی و یک مهره کافی است. یکی دستور حرکت را به شکل بردار بگوید و دیگری مهره را جابهجا کند، یا یک نقشهٔ گنج بکشید که مسیرش چند بردار پشت سر هم است. پرسیدن «اول افقی رفتی یا عمودی؟» و «این عدد منفی یعنی کدام طرف؟» از گفتن قانون مؤثرتر است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارندهها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۹، آمار و احتمال


