درس ۱حجمهای هندسی
این درس: صفحههای ۷۰ تا ۷۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- از فصل ۴: دو شکل همنهشت یعنی چه؟
- یک تاس (مکعب) چند وجه دارد و هر وجهش چه شکلی است؟
جواب: (۱) با انتقال، تقارن یا دوران روی هم منطبق میشوند؛ یعنی همشکل و هماندازهاند. (۲) ۶ وجه، همه مربعِ هماندازه. در این درس دو قاعدهٔ هر منشور دو شکل همنهشتاند.
حجمها دور و بر ما#
به هر چیزی که فضا اشغال میکند، یک حجم میگوییم: یک کتاب، یک توپ، یک لیوان. بعضی حجمها شکل مشخصی دارند که میشود دقیق تعریفش کرد، مثل یک جعبهٔ کفش یا یک قوطی کنسرو؛ به اینها حجمهای هندسی میگوییم. بعضی دیگر، مثل یک تکه سنگ یا یک عروسک، شکل مشخص هندسی ندارند (حجمهای غیرهندسی).
حجمهای هندسی را در سه دستهٔ اصلی میشناسیم:
- حجمهای منشوری: دو سطح همشکل و هماندازه دارند که موازی هم و روبهروی هماند، مثل جعبهٔ کفش، یک تکه شکلات مثلثی یا قوطی کنسرو.
- حجمهای هرمی: یک سطح پایین دارند و بالایشان به یک نقطه ختم میشود، مثل هرم یا یک قیف بستنی (مخروط).
- حجمهای کروی: مثل توپ؛ همهٔ نقطههای سطحشان از یک نقطه (مرکز) به یک فاصلهاند.
بعضی حجمها ترکیبی از اینها هستند؛ مثلاً یک خانهٔ ساده از یک مکعبمستطیل و یک منشور سهپهلو (سقف) ساخته شده و یک مداد تراشیده از یک استوانه و یک مخروط.
اجزای منشور#
در یک منشور:
- دو سطح موازی و همنهشت را قاعده میگوییم.
- سطحهای کناری، که دو قاعده را به هم وصل میکنند، وجههای جانبی هستند. (در منشورهای این فصل، وجههای جانبی مستطیلاند.)
- محل برخورد دو سطح را یال و نقطهای که چند یال به هم میرسند را رأس مینامیم.
منشور را از روی شکل قاعدهاش نام میگذاریم. منشوری که قاعدهاش مثلث است منشور سهپهلو است، اگر چهارضلعی باشد منشور چهارپهلو (مثل مکعبمستطیل) و اگر ششضلعی باشد منشور ششپهلو.
قبل از ادامه، حدس بزن: یک جعبهٔ کفش (مکعبمستطیل، یعنی منشور چهارپهلو) چند یال دارد؟
یک جعبهٔ واقعی بردار و لبههایش را بشمار: ۴ لبه دور کف، ۴ لبه دور در و ۴ لبهٔ ایستاده؛ روی هم ۱۲ یال. خیلیها ۸ میگویند، چون لبههای ایستاده را فراموش میکنند.
مثال ۱. یک منشور هفتپهلو چند وجه جانبی، چند رأس و چند یال دارد؟ برای اینکه چیزی جا نیفتد، الگوسازی کن:
- وجه جانبی: روی هر ضلع قاعده یک وجه جانبی هست: ۷ وجه.
- رأس: قاعدهٔ پایین ۷ رأس دارد و قاعدهٔ بالا ۷ رأس: .
- یال: ۷ یال دور قاعدهٔ پایین، ۷ یال دور قاعدهٔ بالا و ۷ یال ایستاده بینشان: .
همین شمارش را برای چند منشور در یک جدول بگذار تا الگو دیده شود:
| منشور | ضلعهای قاعده | وجه جانبی | رأس | یال |
|---|---|---|---|---|
| چهارپهلو (جعبهٔ کفش) | ۴ | ۴ | ۸ | ۱۲ |
| هفتپهلو | ۷ | ۷ | ۱۴ | ۲۱ |
| پهلو |
پس در منشوری که قاعدهاش ضلع دارد: وجه جانبی، رأس و یال. با دو قاعده، روی هم سطح.
🧠 ترفند: برای اینکه شمارشت را بسنجی، این را حساب کن: «تعداد سطحها + تعداد رأسها − تعداد یالها». در هر منشوری جواب ۲ است. برای منشور هفتپهلو: . چرا؟ ، هر عددی که باشد. اگر به ۲ نرسیدی، چیزی را جا انداختهای. شرط: شمردن باید درست باشد؛ این فقط یک وسیلهٔ بررسی است و جای شمردن را نمیگیرد.
استوانه هم یک حجم منشوری است: دو قاعدهٔ دایرهای هماندازه دارد که موازی و روبهروی هماند؛ فرقش این است که سطح جانبیاش بهجای چند مستطیل، یک سطح خمیده است. برای همین استوانه، برخلاف منشورهای دیگر، یال صاف و رأس ندارد؛ فقط دو لبهٔ دایرهای دارد، همانجا که سطح خمیده به دو قاعده میرسد.
مقطع#
اگر یک حجم را با یک برش صاف ببُری (مثلاً یک خیار را با چاقو)، شکلی که روی سطح برش دیده میشود مقطع نام دارد. اگر یک منشور را موازی قاعده ببری، مقطع دقیقاً شکل قاعده است: مقطع استوانه دایره است و مقطع منشور ششپهلو یک ششضلعی. ولی اگر استوانه را مایل ببری، مقطع یک بیضی (دایرهٔ کشیده) میشود.
دیدن از سه طرف#
یک حجم را میشود از بالا، روبهرو و راست نگاه کرد و آنچه دیده میشود را کشید. استوانهٔ ایستاده از بالا دایره دیده میشود و از روبهرو یک مستطیل.
مثال ۲. سه مکعب کوچک را در یک ردیف گذاشتهایم و یک مکعب هم روی مکعب سمت چپ. هر نما را مثل یک کاغذ شطرنجی بکش (■ یعنی مربعی که دیده میشود):
از روبهرو: سه مربع در پایین و یک مربع بالای مربع چپ.
| ■ | · | · |
|---|---|---|
| ■ | ■ | ■ |
از بالا: سه مربع در یک ردیف، چون مکعب بالایی درست روی مکعب زیرش میافتد.
| ■ | ■ | ■ |
|---|
از سمت راست: دو مربع روی هم (مکعبهای همردیف پشت هم پنهاناند).
| ■ |
|---|
| ■ |
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
جدول را برای منشورهای سهپهلو، نُهپهلو و دهپهلو کامل کن: تعداد وجههای جانبی، رأسها و یالها.
منشوری ۲۴ یال دارد. قاعدهاش چند ضلع دارد؟ این منشور روی هم چند سطح دارد؟
یک خانهٔ اسباببازی از یک مکعبمستطیل و یک سقف شیروانی (منشور سهپهلوی خوابیده روی آن) ساخته شده است. این حجم ترکیبی از چه حجمهایی است و هر کدام از کدام دسته است؟ اگر آن را از روبهرو (از طرف سقف مثلثی) ببینیم، چه شکلی دیده میشود؟
چهار مکعب کوچک را اینطور چیدهایم: دو مکعب کنار هم در یک ردیف و پشت مکعب سمت راست، یک مکعب دیگر؛ مکعب چهارم روی مکعب جلوییِ سمت راست است. نمای بالا را توصیف کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«منشور ششپهلو ۱۲ یال دارد: ۶ تا بالا و ۶ تا پایین.»
یالهای ایستاده که دو قاعده را به هم وصل میکنند جا افتادهاند.
درست یال.
اشتباه«مخروط هم منشوری است، چون قاعدهٔ دایرهای دارد، مثل استوانه.»
حجم منشوری دو قاعدهٔ همنهشتِ موازی دارد. مخروط یک قاعده دارد و به یک نقطه ختم میشود، پس هرمی است.
درستاستوانه منشوری است؛ مخروط هرمی است.
اشتباه«مقطع هر حجم همیشه شکل قاعدهٔ آن است.»
این فقط برای برشِ موازی قاعده در حجمهای منشوری درست است. برش مایل یا عمود، مقطع دیگری میدهد.
درستاستوانه موازی قاعده: دایره؛ مایل: بیضی؛ عمود از وسط: مستطیل.
فراتر از کتابرابطهٔ اویلر: یک قانون پنهان در همهٔ منشورهابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در منشوری که قاعدهاش ضلع دارد، تعداد سطحها ، رأسها و یالها است. حالا سطحها و رأسها را جمع کن: . یعنی همیشه سطحها + رأسها = یالها + ۲. برای جعبهٔ کفش: . این رابطه را ریاضیدانی سوئیسی به نام لئونارد اویلر حدود سیصد سال پیش پیدا کرد و جالب این است که فقط برای منشورها نیست: برای هرمها و برای هر حجمی که سطحهایش چندضلعی صافاند و «سوراخ» ندارد هم درست است. هرم چهارپهلو را امتحان کن: ۵ سطح، ۵ رأس و ۸ یال؛ . همین قانون ساده امروز در گرافیک رایانهای به کار میرود تا برنامه بفهمد یک مدل سهبعدی درست ساخته شده یا جاییاش «پاره» است.
درس ۲محاسبهٔ حجمهای منشوری
این درس: صفحههای ۷۳ تا ۷۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
- مساحت مثلثی با قاعدهٔ ۶ و ارتفاع ۴ سانتیمتر چقدر است؟
- مساحت دایرهای به شعاع ۱۰ سانتیمتر چقدر است؟ ()
جواب: (۱) سانتیمتر مربع؛ مثلث نصفِ مستطیل است. (۲) سانتیمتر مربع. در این درس مساحت قاعده، قدم اول حساب حجم است.
حجم یعنی چند مکعب واحد جا میشود#
برای اندازه گرفتن حجم، از یک مکعب کوچک بهعنوان واحد استفاده میکنیم. مکعبی به ضلع ۱ سانتیمتر، یک سانتیمتر مکعب حجم دارد و مکعبی به ضلع ۱ متر، یک متر مکعب. حجم یک جسم یعنی چند تا از این مکعبهای واحد داخلش جا میشود.
در دبستان دیدی که حجم مکعبمستطیل برابر طول × عرض × ارتفاع است. حالا ببینیم این قاعده از کجا میآید، چون همین ایده برای همهٔ منشورها کار میکند.
لایهبهلایه#
یک جعبه به طول ۴، عرض ۳ و ارتفاع ۵ سانتیمتر را در نظر بگیر. کف جعبه را با مکعبهای ۱ سانتیمتری بپوشان. از بالا اینطور دیده میشود:
| ■ | ■ | ■ | ■ |
|---|---|---|---|
| ■ | ■ | ■ | ■ |
| ■ | ■ | ■ | ■ |
مکعب، یعنی به اندازهٔ مساحت قاعده. این یک لایه است. حالا لایهها را روی هم بچین تا جعبه پر شود: ۵ لایه، چون ارتفاع ۵ است. پس حجم سانتیمتر مکعب است.
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر طول، عرض و ارتفاع همین جعبه هر سه دو برابر شوند، حجم چند برابر میشود؟ دو برابر؟
نه، ۸ برابر. کف تازه مکعب است، یعنی ۴ برابر کف قبلی (۲ برابر در طول و ۲ برابر در عرض)، و تعداد لایهها هم ۲ برابر شده است: .
این ایده به شکل قاعده ربطی ندارد. هر منشوری از لایههای یکسان به شکل قاعدهاش ساخته شده؛ پس:
که در آن حجم، مساحت قاعده و ارتفاع منشور (فاصلهٔ دو قاعده) است.
- مکعبمستطیل با ابعاد ، و : ، پس . برای مکعب به ضلع : .
- منشور سهپهلو: اول مساحت مثلث قاعده را حساب کن ( قاعدهٔ مثلث ارتفاع مثلث)، بعد در ارتفاع منشور ضرب کن.
- استوانه با شعاع قاعدهٔ : مساحت قاعده است، پس . برای معمولاً (و در بعضی مسئلهها، برای سادهتر شدن حساب، ) میگذاریم.
مثال ۱. قاعدهٔ یک منشور سهپهلو مثلثی قائمالزاویه با ضلعهای قائمِ ۵ و ۱۲ سانتیمتر است و ارتفاع منشور ۳ سانتیمتر.
- مساحت قاعده: سانتیمتر مربع.
- حجم: سانتیمتر مکعب.
مثال ۲. شعاع قاعدهٔ یک قوطی استوانهای ۲ سانتیمتر و ارتفاعش ۵ سانتیمتر است ().
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ اگر را ۳ بگیریم: . چون کمی بیشتر از ۳ است، جواب کمی بیشتر از ۶۰ است.
- مساحت قاعده: سانتیمتر مربع.
- حجم: سانتیمتر مکعب.
با حدسمان میخواند؟ بله، ۶۲٫۸ کمی بیشتر از ۶۰ است.
لیتر#
برای مایعها از لیتر استفاده میکنیم. یک لیتر حجم مکعبی به ضلع ۱۰ سانتیمتر است: سانتیمتر مکعب. مکعبی به ضلع ۱ متر (۱۰۰ سانتیمتر) هم سانتیمتر مکعب است، یعنی ۱۰۰۰ لیتر.
مثال ۳. حوضی مکعبمستطیلشکل ۲ متر طول، ۱ متر عرض و نیم متر عمق دارد. حجمش متر مکعب، یعنی ۱۰۰۰ لیتر آب میگیرد.
یک نکته: پیش از ضرب، همهٔ اندازهها باید یک واحد داشته باشند. عمق «۵۰ سانتیمتر» را اینجا ۰٫۵ متر نوشتیم؛ اگر ۲ متر را در ۵۰ سانتیمتر ضرب کنی، جواب بیمعنا میشود.
راه دوم، با سانتیمتر: سانتیمتر مکعب، و هر ۱۰۰۰ سانتیمتر مکعب یک لیتر است: لیتر. همان جواب. راه اول کوتاهتر است، چون با متر عددها کوچک میمانند و صفرها گم نمیشوند.
🧠 ترفند: ۱ متر مکعب = ۱۰۰۰ لیتر و ۱ لیتر = ۱۰۰۰ سانتیمتر مکعب. چرا ۱۰۰۰ و نه ۱۰؟ یک متر برابر ۱۰ تا ۱۰ سانتیمتر است؛ پس در یک مکعب یکمتری، در طول ۱۰، در عرض ۱۰ و در ارتفاع ۱۰ مکعبِ لیتری جا میشود: . شرط: این فقط برای واحدهای مکعب (حجم) است. برای مساحت، ۱ متر مربع سانتیمتر مربع است.
حجمهای ترکیبی و توخالی#
اگر حجمی از چند منشور ساخته شده، حجم هر تکه را جدا حساب کن و جمع بزن. اگر حجمی سوراخ یا جای خالی دارد، حجم کامل را حساب کن و حجم خالی را از آن کم کن.
مثال ۴. از یک مکعب چوبی به ضلع ۱۰ سانتیمتر، یک سوراخ مکعبمستطیلی با قاعدهٔ ۴ در ۴ سانتیمتر از این طرف تا آن طرف درآوردهایم. حجم مکعب کامل: . حجم سوراخ: . حجم چوب باقیمانده: سانتیمتر مکعب.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مساحت قاعدهٔ یک منشور ۱۲ سانتیمتر مربع و ارتفاعش ۷ سانتیمتر است. (الف) حجم آن چند است؟ (ب) اگر ارتفاع را دو برابر کنیم، حجم چه تغییری میکند؟
یک بطری آب تقریباً استوانهای است: شعاع قاعدهاش ۵ سانتیمتر و ارتفاعش ۲۰ سانتیمتر. با ، (الف) حجمش چند سانتیمتر مکعب است؟ (ب) چند لیتر؟ (ج) آیا ۱٫۵ لیتر آب در آن جا میشود؟
کف یک آکواریوم مکعبمستطیلشکل ۶۰ سانتیمتر در ۳۰ سانتیمتر است و تا نیمه آب دارد. (الف) سنگی را کامل در آب فرو میکنیم و سطح آب ۲ سانتیمتر بالا میآید. حجم سنگ چند سانتیمتر مکعب است؟ (ب) بعد ۹ لیتر آب دیگر در آکواریوم میریزیم. سطح آب چند سانتیمتر دیگر بالا میآید؟
یک پله از دو مکعبمستطیل ساخته شده است: پایینی ۶۰ سانتیمتر طول، ۳۰ سانتیمتر عمق و ۲۰ سانتیمتر ارتفاع دارد و بالایی، که روی نیمهٔ پشتی پایینی گذاشته شده، ۶۰ در ۱۵ در ۲۰ سانتیمتر است. حجم کل پله چند سانتیمتر مکعب است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«حجم استوانه با شعاع ۲ و ارتفاع ۵ برابر است با .»
مساحت قاعدهٔ دایرهای است؛ شعاع باید دو بار ضرب شود.
درست.
اشتباه«حوض ۱ متر مکعب است، پس ۱ لیتر آب میگیرد.»
لیتر حجم مکعبی به ضلع ۱۰ سانتیمتر است؛ در مکعبی به ضلع ۱ متر، تا از این مکعبها جا میشود.
درست۱ متر مکعب = ۱۰۰۰ لیتر و ۱ لیتر = ۱۰۰۰ سانتیمتر مکعب.
اشتباهابعاد با واحدهای مختلف ضرب شوند: « متر سانتیمتر متر ».
پیش از ضرب، همهٔ اندازهها باید یک واحد داشته باشند.
درستبه متر: متر مکعب؛ یا به سانتیمتر: سانتیمتر مکعب.
فراتر از کتابحجم یک سنگ را چطور اندازه بگیریم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
فرمول فقط برای منشورهاست. ولی حجم یک سنگ نامنظم یا یک انگشتر را چطور میشود پیدا کرد؟ داستانی قدیمی میگوید ارشمیدس، دانشمند یونانی، وقتی در وان حمام نشست و دید آب بالا آمد، جوابش را پیدا کرد: جسم را در ظرفی پر از آب فرو کن؛ حجم آبی که بیرون میریزد (یا بالا میآید) دقیقاً برابر حجم جسم است. با یک ظرف مدرّج امتحانش کن: اگر سطح آب از ۴۰۰ به ۴۷۵ میلیلیتر برسد، حجم سنگ ۷۵ سانتیمتر مکعب است (هر میلیلیتر یک سانتیمتر مکعب است). مهندسها امروز با همین ایده، حجم قطعههای پیچیدهای را که فرمول ندارند میسنجند. نرمافزارهای سهبعدی هم حجم یک مدل پیچیده را با تقسیم آن به هزاران منشور یا مکعب ریز و جمع زدن حجمشان حساب میکنند؛ همان ایدهٔ «لایهبهلایه» این درس.
درس ۳مساحت جانبی و کل
این درس: صفحههای ۷۶ تا ۷۸ کتاب درسی
یادت هست؟#
- محیط مستطیلی به طول ۵ و عرض ۴ سانتیمتر چقدر است؟
- محیط دایرهای به شعاع ۱ سانتیمتر چقدر است؟ ()
جواب: (۱) سانتیمتر؛ محیط یعنی دورتادور. (۲) محیط دایره (یا قطر ) است: سانتیمتر. هر دو در این درس لازماند.
برای ساختن یک جعبه چقدر مقوا لازم است؟#
حجم میگوید چه مقدار چیز داخل جعبه جا میشود. ولی سازندهٔ جعبه باید بداند چقدر مقوا برای سطح بیرونی آن لازم است. این همان مساحت سطحهای حجم است و واحدش سانتیمتر مربع یا متر مربع است (نه مکعب).
- مساحت جانبی: مجموع مساحت وجههای جانبی (بدون دو قاعده).
- مساحت کل: مساحت جانبی بهعلاوهٔ مساحت دو قاعده. (اگر ظرف در ندارد، مثل لیوان یا جعبهٔ درباز، فقط یک قاعده را اضافه کن.)
قبل از ادامه، حدس بزن: جعبهای ۵ در ۴ در ۳ سانتیمتری حجمش سانتیمتر مکعب است. آیا مساحت کلش هم ۶۰ است؟
نه. در مثال ۱ پایین میبینی که مساحت کلش ۹۴ سانتیمتر مربع است. حجم و مساحت دو چیز متفاوتاند و حتی واحدشان یکی نیست؛ برابر شدن عددشان فقط تصادف است.
یک میانبر برای مساحت جانبی#
میشود مساحت هر وجه جانبی را جدا حساب کرد و جمع زد. ولی راه سادهتری هم هست. منشور را روی کاغذ بخوابان و آن را بچرخان، طوری که هر وجه جانبی یک بار روی کاغذ بیفتد و جایش را علامت بزن. همهٔ وجههای جانبی کنار هم یک مستطیل بزرگ میسازند. برای جعبهٔ ۵ در ۴ در ۳، این نوار چهار تکه دارد (عددِ هر خانه، پهنای آن وجه است):
| ۵ | ۴ | ۵ | ۴ |
|---|---|---|---|
| ارتفاع ۳ | ارتفاع ۳ | ارتفاع ۳ | ارتفاع ۳ |
طول نوار است، یعنی همان محیط قاعده، و پهنای آن ارتفاع جعبه:
- پهنای این مستطیل همان ارتفاع منشور () است،
- و طولش مجموع ضلعهای قاعده، یعنی محیط قاعده ().
پس:
- مساحت جانبی
- مساحت کل
که مساحت قاعده است.
مثال ۱. جعبهای ۵ سانتیمتر طول، ۴ سانتیمتر عرض و ۳ سانتیمتر ارتفاع دارد.
- محیط قاعده: .
- مساحت جانبی: سانتیمتر مربع.
- مساحت قاعده: ، پس دو قاعده .
- مساحت کل: سانتیمتر مربع.
راه دوم برای مساحت جانبی: هر وجه را جدا حساب کن: . همان جواب. راه سریعتر است، چون بهجای چهار ضرب فقط یک ضرب دارد؛ برای منشور ششپهلو یا هشتپهلو این فرق خیلی بیشتر میشود.
🧠 ترفند: مکعب ۶ وجهِ مربعیِ برابر دارد، پس مساحت کل مکعب است ( ضلع مکعب). شرط: فقط برای مکعب. در مکعبمستطیل با ابعاد ، و ، وجهها سه جفتِ متفاوتاند (هر وجه با وجه روبهرویش برابر است)، پس مساحت کل . برای جعبهٔ مثال ۱: .
مثال ۲. یک مداد ششپهلو را در نظر بگیر که هر ضلع قاعدهاش ۰٫۴ سانتیمتر و طولش ۱۸ سانتیمتر است. برای رنگ کردن بدنهٔ جانبی آن، محیط قاعده سانتیمتر است.
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۲٫۴ نزدیک ۲٫۵ است و ؛ پس جواب کمی کمتر از ۴۵ است.
مساحت جانبی: سانتیمتر مربع. با حدسمان میخواند؟ بله، کمی کمتر از ۴۵.
گسترده#
اگر یک جعبهٔ مقوایی را از لبههایش باز کنی و صاف روی میز پهن کنی، شکلی به دست میآید که به آن گسترده میگوییم. گستردهٔ یک مکعبمستطیل ۶ مستطیل دارد: ۴ وجه جانبی که به صورت یک نوار کنار هماند و ۲ قاعده که بالا و پایین این نوار چسبیدهاند. مساحت کل یعنی مساحت گسترده.
مساحت جانبی استوانه#
برچسب کاغذی دور یک قوطی کنسرو را از درزش باز کن: یک مستطیل میشود. پهنای این مستطیل ارتفاع قوطی است و طولش به اندازهٔ دور قاعده، یعنی محیط دایره: . پس:
مساحت جانبی استوانه
و برای مساحت کل، مساحت دو دایرهٔ قاعده () را هم اضافه میکنیم. گستردهٔ استوانه یک مستطیل و دو دایره است.
مثال ۳. شعاع قاعدهٔ یک استوانه ۱ سانتیمتر و ارتفاعش ۱۰ سانتیمتر است (). مساحت جانبی: سانتیمتر مربع.
اشتباه رایج: حجم و مساحت را قاطی کنند. حجم سه بُعد را در هم ضرب میکند و واحدش مکعب است؛ مساحت سطحها را جمع میکند و واحدش مربع است.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۴ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
میخواهیم دیوارها و سقف اتاقی به طول ۵ متر، عرض ۴ متر و ارتفاع ۳ متر را رنگ کنیم (کف را نه). در و پنجرهها روی هم ۴ متر مربعاند و رنگ نمیخورند. (الف) چند متر مربع رنگ میشود؟ (ب) اگر هر قوطی رنگ برای ۱۲ متر مربع کافی باشد، دستکم چند قوطی لازم است؟
قاعدهٔ یک منشور سهپهلو مثلثی قائمالزاویه با ضلعهای ۵، ۱۲ و ۱۳ سانتیمتر است (۵ و ۱۲ ضلعهای قائماند). ارتفاع منشور ۶ سانتیمتر است. مساحت جانبی و کل را پیدا کن.
یک قوطی استوانهای دردار شعاع قاعدهٔ ۴ سانتیمتر و ارتفاع ۱۰ سانتیمتر دارد. با ، برای ساختن آن (بدنه، کف و در) چند سانتیمتر مربع ورق لازم است؟
شعاع قاعدهٔ یک قوطی کنسرو ۵ سانتیمتر و ارتفاعش ۱۲ سانتیمتر است. برچسب دورش را باز میکنیم. ابعاد این مستطیل چقدر است؟ ()
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«مساحت کل جعبه = طول × عرض × ارتفاع.»
این فرمول حجم است. مساحت کل، جمع مساحت شش وجه است.
درستجعبهٔ ۵×۴×۳: حجم ۶۰ سانتیمتر مکعب، ولی مساحت کل سانتیمتر مربع.
اشتباه«مساحت جانبی منشور = مساحت قاعده × ارتفاع.»
مساحت قاعده × ارتفاع حجم است. برای مساحت جانبی، محیط قاعده در ارتفاع ضرب میشود.
درستمساحت جانبی ؛ حجم .
اشتباهدر مساحت کل، فقط یک قاعده اضافه شود.
منشور و استوانه دو قاعده دارند: بالا و پایین.
درستمساحت کل . (فقط وقتی ظرف درِ باز دارد، مثل لیوان، یک قاعده را حساب میکنیم.)
درس ۴حجم و سطح
این درس: صفحههای ۷۹ تا ۸۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
- از درسهای قبل: حجم و مساحت جانبی استوانهای با شعاع قاعدهٔ و ارتفاع چطور حساب میشود؟
- از فصل ۳: اگر ، آنگاه چند است؟
جواب: (۱) حجم و مساحت جانبی . (۲) . در این درس از دور قاعده، شعاع را همینطور پیدا میکنیم.
یک سطح، چند حجم#
یک ورق کاغذ مستطیلشکل ۲۴ در ۱۲ سانتیمتری داریم. میشود آن را به دو شکل لوله کرد تا سطح جانبی یک استوانه شود:
- لوله از طرف طول: دور قاعده ۲۴ سانتیمتر میشود و ارتفاع ۱۲.
- لوله از طرف عرض: دور قاعده ۱۲ سانتیمتر میشود و ارتفاع ۲۴.
سطح جانبی هر دو استوانه یکی است (همان ورق کاغذ، سانتیمتر مربع). ولی آیا حجمشان هم یکی است؟
قبل از ادامه، حدس بزن: حجمها برابرند؟ اگر نه، استوانهٔ کوتاه و پهن بیشتر جا دارد یا بلند و باریک؟
حالا حساب کنیم. برای ساده شدن حساب، را ۳ میگیریم. در این صورت محیط دایره است.
حالت اول: ، پس . حجم: .
حالت دوم: ، پس . حجم: .
نتیجه: با یک سطح برابر، حجمهای متفاوت ساخته میشود. اینجا استوانهٔ کوتاه و پهن دو برابر استوانهٔ بلند و باریک جا دارد، چون شعاع در حجم دو بار ضرب میشود ولی ارتفاع فقط یک بار.
🧠 ترفند: در حجم استوانه، اگر شعاع دو برابر شود، حجم ۴ برابر میشود؛ ولی اگر ارتفاع دو برابر شود، حجم فقط ۲ برابر میشود. چرا؟ شعاع دو بار در فرمول ضرب میشود () و ارتفاع یک بار. شرط: بقیهٔ اندازهها عوض نشوند. در مثال بالا شعاع ۲ برابر شد (۲ به ۴) و ارتفاع نصف (۲۴ به ۱۲)؛ نتیجه برابر شد.
ساختن حجم با چرخاندن یک سطح#
یک کارت مستطیلشکل را به یک مداد بچسبان طوری که یک ضلعش روی مداد باشد، و مداد را سریع بین دو کف دستت بچرخان. چیزی که میبینی یک استوانه است: ضلعِ چسبیده به مداد ارتفاع استوانه میشود و ضلع دیگر شعاع قاعده. یعنی با حرکت یک سطح در فضا، یک حجم ساخته میشود. سفالگرها و خراطها هم با چرخاندن، کوزه و گلدان و پایهٔ میز میسازند.
مثال ۱. مستطیلی ۳ در ۵ سانتیمتر داریم ().
- اگر حول ضلع ۵ سانتیمتری بچرخد: ارتفاع ۵ و شعاع ۳. حجم: .
- اگر حول ضلع ۳ سانتیمتری بچرخد: ارتفاع ۳ و شعاع ۵. حجم: .
باز هم یک سطح، دو حجم متفاوت.
جعبه از یک ورق مقوا#
از یک ورق مربعی ۲۰ در ۲۰ سانتیمتری، میخواهیم با بریدن یک مربع کوچک از هر گوشه و تا کردن لبهها، یک جعبهٔ درباز بسازیم. اگر ضلع مربع بریدهشده باشد، کف جعبه در و ارتفاعش است. حجمها را با الگوسازی مقایسه کنیم:
| برش گوشه | کف جعبه | ارتفاع | حجم |
|---|---|---|---|
| ۲ | ۱۶ × ۱۶ | ۲ | ۵۱۲ |
| ۳ | ۱۴ × ۱۴ | ۳ | ۵۸۸ |
| ۴ | ۱۲ × ۱۲ | ۴ | ۵۷۶ |
| ۵ | ۱۰ × ۱۰ | ۵ | ۵۰۰ |
برش کم، جعبهای پهن ولی کمعمق میدهد؛ برش زیاد، جعبهای عمیق ولی با کف کوچک. بیشترین حجم در این جدول با برش ۳ سانتیمتری به دست میآید.
یک حجم، چند سطح#
برعکس هم درست است: حجمهای برابر میتوانند سطحهای متفاوت داشته باشند. با ۱۲ مکعب کوچک یکسانتیمتری، مکعبمستطیلهای مختلفی میشود ساخت که همه حجم ۱۲ دارند. مساحت کل هر کدام را با (از درس قبل) حساب کن:
| جعبه | حجم | مساحت کل |
|---|---|---|
| ۱۲ | ||
| ۱۲ | ||
| ۱۲ | ||
| ۱۲ |
جعبهٔ دراز مساحت کل ۵۰ دارد و جعبهٔ جمعوجور فقط ۳۲. هرچه جعبه به مکعب نزدیکتر باشد، برای همان حجم مقوای کمتری لازم دارد. برای همین بستهبندیها معمولاً «جمعوجور»اند، نه دراز و باریک.
حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
یک ورق ۳۰ در ۱۰ سانتیمتری را از طرف طول لوله میکنیم تا سطح جانبی یک استوانه به ارتفاع ۱۰ شود (). (الف) حجم این استوانه چند است؟ (ب) ورق دیگری مثل همین را از وسط میبُریم و از هر نیمهٔ ۱۵ در ۱۰، یک استوانه به ارتفاع ۱۰ میسازیم. حجم دو استوانهٔ کوچک روی هم چند است؟ (ج) چه نتیجهای میگیری؟
مستطیلی را حول یکی از ضلعهایش چرخاندهایم و استوانهای با شعاع قاعدهٔ ۳ سانتیمتر و حجم ۱۰۸ سانتیمتر مکعب ساخته شده است (). (الف) ابعاد مستطیل چقدر است؟ (ب) اگر همین مستطیل را حول ضلع دیگرش بچرخانیم، حجم چند میشود؟
با ۱۸ مکعب کوچک یکسانتیمتری، همهٔ مکعبمستطیلهای ممکن را بساز (همهٔ مکعبها استفاده شوند). مساحت کل کدام از همه کمتر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباه«دو استوانه از یک ورق کاغذ ساخته شدهاند، پس حجمشان برابر است.»
سطح جانبی برابر است، ولی حجم به شعاع (دو بار) و ارتفاع (یک بار) بستگی دارد.
درستورق ۲۴×۱۲ با : یکی ۵۷۶ و دیگری ۲۸۸.
اشتباه«در جعبه از ورق ۲۰ سانتی با برش ۴ از گوشه، کف جعبه است.»
از هر ضلع ورق، دو گوشه بریده میشود: یکی از هر سر.
درستکف در ۱۲ است.
اشتباه«هرچه برش گوشه بیشتر باشد، جعبه عمیقتر است، پس حجمش بیشتر است.»
با بیشتر شدن برش، ارتفاع زیاد میشود ولی کف کوچکتر میشود؛ حجم اول زیاد و بعد کم میشود.
درستجدول را بساز: ۵۱۲، ۵۸۸، ۵۷۶، ۵۰۰. بیشترین در وسط است.
فراتر از کتابچرا قوطیها استوانهاند و کندوها ششضلعی؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
سازندگان بستهبندی همیشه یک سؤال دارند: «با کمترین مقوا یا ورق فلز، بیشترین حجم را چطور جا بدهیم؟» در این درس دیدی که شکلهای جمعوجور برندهاند. در میان همهٔ حجمها، کره کمترین سطح را برای یک حجم معین دارد؛ برای همین قطرههای آب و حبابهای صابون کروی میشوند. ولی کره را نمیشود روی قفسه چید، پس کارخانهها استوانه را انتخاب میکنند که هم جمعوجور است و هم ایستاده میماند. زنبورهای عسل هم همین مسئله را حل کردهاند: خانههای ششضلعی کندو، بیآنکه جای خالی بینشان بماند، با کمترین موم بیشترین فضا را میسازند. ریاضیدانها قرنها حدس میزدند که این بهترین انتخاب است و فقط در سال ۱۹۹۹ میلادی کسی توانست آن را کامل ثابت کند. به این نوع مسئلهها «بهینهسازی» میگویند و در سالهای بعد ابزارهای قویتری برایش یاد میگیری.
آزمون فصل ۶
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
اگر میخواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی
خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
هیچ ایدهٔ پیشرفتهای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشهای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع میکنیم و به همان ریاضیای میرسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند — بدون حفظکردنِ بیدلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بودهای.
- ۸ ترم
- ۷۳ فصل
- همهٔ فصلها رایگان
پرسشهای رایج
فرق حجم و مساحت کل چیست؟
حجم میگوید چقدر چیز داخل جسم جا میشود و واحدش مکعب است (سانتیمتر مکعب، لیتر). مساحت کل میگوید چقدر مقوا یا رنگ برای پوشاندن بیرون آن لازم است و واحدش مربع است. جعبهٔ ۵×۴×۳ حجم ۶۰ سانتیمتر مکعب و مساحت کل ۹۴ سانتیمتر مربع دارد.
چرا استوانه را منشوری حساب میکنیم؟
چون مثل همهٔ منشورها دو قاعدهٔ هماندازه دارد که موازی و روبهروی هماند، و از لایههای یکسان به شکل قاعدهاش ساخته شده است. برای همین حجمش هم با همان قاعدهٔ حساب میشود. فقط سطح جانبیاش خمیده است.
عدد را ۳ بگیرم یا ۳٫۱۴؟
هرچه مسئله بگوید. کمی بیشتر از ۳٫۱۴ است و ۳٫۱۴ تقریب رایجی برای آن است. بعضی مسئلهها، مثل مسئلههای درس «حجم و سطح»، برای سادهتر شدن حساب میگویند را ۳ بگیر. اگر مسئله چیزی نگفته، ۳٫۱۴ امنتر است.
لیتر با سانتیمتر مکعب چه رابطهای دارد؟
یک لیتر حجم مکعبی به ضلع ۱۰ سانتیمتر، یعنی ۱۰۰۰ سانتیمتر مکعب است. یک متر مکعب هم ۱۰۰۰ لیتر است. پس برای تبدیل سانتیمتر مکعب به لیتر بر ۱۰۰۰ تقسیم کن و برای تبدیل متر مکعب به لیتر در ۱۰۰۰ ضرب کن.
برای عمیقتر یاد گرفتن
ابزار رایگان این فصل: محاسبه مساحت ذوزنقه، لوزی، دایره و محیط، با فرمول
راهنمای قدمبهقدم ریاضیفصلهای دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۴، هندسه و استدلال، فصل ۵، شمارندهها و اعداد اول، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال


