آموزش ریاضی هفتم · فصل ۴

هندسه و استدلال، به زبان ساده

دو چوب بلند که روی میز ضربدری روی هم افتاده‌اند و زاویه‌های روبه‌رویشان رنگ شده، سه گوشهٔ پاره‌شدهٔ یک مثلث کاغذی که کنار لبهٔ خط‌کش یک نیم‌دور می‌سازند، پروانه‌ای کاغذی کنار آینه، شکلی که دور یک سنجاق یک‌چهارم دور چرخیده، و دو مثلث کاغذی یکسان که روی هم منطبق شده‌اند

در این فصل یاد می‌گیری شکل‌ها را دقیق نام‌گذاری کنی و از چیزهایی که می‌دانی، با استدلال چیز تازه نتیجه بگیری. اول رابطه‌های بین پاره‌خط‌ها (جمع پاره‌خط‌ها، وسط پاره‌خط، نامساوی مثلث) و بین زاویه‌ها (متمم، مکمل، متقابل به رأس، زاویه‌های مثلث) را می‌بینی. بعد سه تبدیل هندسی را امتحان می‌کنی: انتقال، تقارن و دوران؛ و آخر سر می‌فهمی دو شکل کی هم‌نهشت‌اند و اجزای متناظرشان را پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۴۱ تا ۵۴ کتاب۴ درس۳۳ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • می‌توانی خط، نیم‌خط و پاره‌خط را نام‌گذاری کنی و با و نامساوی مثلث طول‌های نامعلوم را پیدا کنی.
  • می‌توانی زاویه‌ها را نام‌گذاری کنی، متمم و مکمل را حساب کنی و دلیل برابری زاویه‌های متقابل به رأس را بگویی.
  • می‌توانی با مجموع زاویه‌های مثلث زاویهٔ نامعلوم را پیدا کنی و چندضلعی محدب و مقعر را از هم جدا کنی.
  • می‌توانی یک شکل را روی کاغذ شطرنجی انتقال دهی، نسبت به یک خط قرینه کنی و حول یک مرکز ۹۰ یا ۱۸۰ درجه دوران دهی.
  • می‌توانی هم‌نهشتی دو شکل را تشخیص دهی و از روی همهٔ اجزای متناظر برابر را بنویسی.

پیش‌نیاز: باید بدانی زاویه چیست و آن را با درجه و نقاله اندازه بگیری، و زاویهٔ راست () و زاویهٔ نیم‌صفحه () را بشناسی. برای چند سؤال هم حل معادلهٔ ساده از فصل ۳ به کار می‌آید.

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «ریاضی (هفتم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ ریاضی هفتم کدام درس است؟

درس ۱روابط بین پاره‌خط‌ها

این درس: صفحه‌های ۴۲ تا ۴۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. یک طناب ۱۲ متری را دو تکه کرده‌ایم و یک تکه ۵ متر است. تکهٔ دیگر چند متر است؟
  2. نصفِ ۱۸ چند است؟ ۱۸ دو برابرِ چه عددی است؟

جواب: (۱) ۷ متر؛ کل برابر جمع تکه‌هاست، پس تکهٔ دیگر است. (۲) نصف ۱۸ برابر ۹ است و ۱۸ دو برابر ۹ است. «نصف کردن» و «دو برابر کردن» کار هم را برعکس می‌کنند. هر دو ایده در این درس بارها به کار می‌آیند.

چرا نام‌گذاری؟#

در هندسه دربارهٔ شکل‌ها استدلال می‌کنیم: از چیزهایی که می‌دانیم، چیز تازه‌ای نتیجه می‌گیریم. برای این کار اول باید بتوانیم دقیق بگوییم دربارهٔ کدام نقطه یا کدام خط حرف می‌زنیم. قرارداد این است:

  • نقطه را با یک حرف بزرگ انگلیسی نام می‌گذاریم: ، ، .
  • خط از دو طرف بی‌پایان است. خطی که از و می‌گذرد را «خط » می‌نامیم. گاهی هم یک خط را با یک حرف کوچک، مثل خط ، نام می‌گذاریم.
  • نیم‌خط یک سر دارد و از طرف دیگر بی‌پایان است. «نیم‌خط » از شروع می‌شود و از طرف ادامه پیدا می‌کند. پس نیم‌خط با نیم‌خط یکی نیست: سرِ اولی است و سرِ دومی .
  • پاره‌خط دو سر دارد. پاره‌خط همان تکه از خط است که بین و قرار دارد. طول پاره‌خط را با یک خط کوچک بالای نامش نشان می‌دهیم: .

وقتی نقطه‌ها روی یک خط‌اند#

سه ایستگاه را روی یک جادهٔ صاف در نظر بگیر. راه ایستگاه اول تا سوم، همان راه اول تا دوم به‌علاوهٔ راه دوم تا سوم است. در هندسه هم همین‌طور: اگر ، و به همین ترتیب روی یک خط باشند، پاره‌خط از دو تکهٔ و ساخته شده است. پس:

مثال ۱. نقطه‌های ، ، و به همین ترتیب روی یک خط‌اند. ، و سانتی‌متر است. چند است؟

قبل از ادامه، حدس بزن: از بیشتر است. این ۵ سانتی‌متر اضافه از کجا آمده است؟

جوابت را با این شکل مقایسه کن. هر ستون یکی از سه تکهٔ پشت سر هم است و هر سطر می‌گوید کدام پاره‌خط چه تکه‌هایی را دارد:

✔ ✔
✔ ✔
✔ ✔ ✔
  1. از دو تکهٔ و ساخته شده و از دو تکهٔ و . پس در تکهٔ دو بار آمده است (ستون وسط دو تیک دارد).
  2. ولی تکهٔ را فقط یک بار دارد.
  3. پس سانتی‌متر.
  4. بررسی: و ، و . درست است.

راه دوم: اول یک تکهٔ کناری را پیدا کن. . بعد . همان جواب. راه دوم دو قدم ساده دارد و برای شروع مطمئن‌تر است؛ راه اول وقتی جا افتاد، یک‌خطی است.

وقتی نقطه‌ها روی یک خط نیستند#

قبل از ادامه، حدس بزن: با سه چوب به طول ۳، ۴ و ۸ سانتی‌متر می‌شود یک مثلث ساخت؟

نه. چوب ۸ سانتی را روی میز بگذار و دو چوب دیگر را از دو سرش به هم نزدیک کن. حتی اگر هر دو را صاف روی چوب بلند بخوابانی، روی هم سانتی‌متر می‌شوند و ۱ سانتی‌متر کم می‌آورند. پس هیچ‌وقت به هم نمی‌رسند.

اگر ، و روی یک خط نباشند، یک مثلث می‌سازند که آن را (یا ) می‌نامیم. اینجا راه مستقیم از به از راهی که از دور می‌زند کوتاه‌تر است:

یعنی در هر مثلث، مجموع هر دو ضلع از ضلع سوم بیشتر است. برای همین با سه چوب به طول ۲، ۳ و ۶ سانتی‌متر مثلث ساخته نمی‌شود: از ۶ کمتر است و دو چوب کوتاه به هم نمی‌رسند.

اگر مجموع برابر ضلع سوم باشد چه؟ با چوب‌های ۲، ۳ و ۵، دو چوب کوتاه درست روی چوب بلند می‌خوابند و سه سرِ آن‌ها روی یک خط می‌افتند. این دیگر مثلث نیست؛ همان حالت «نقطه‌ها روی یک خط» است. پس شرط «بیشتر» است، نه «بیشتر یا مساوی».

🧠 ترفند: برای اینکه بفهمی سه طول مثلث می‌سازند یا نه، لازم نیست هر سه نامساوی را بنویسی. فقط دو طول کوچک‌تر را جمع کن و با بزرگ‌ترین مقایسه کن. چرا کافی است؟ بزرگ‌ترین طول به‌علاوهٔ هر طول دیگر، حتماً از طول سوم بیشتر است؛ پس فقط همین یک شرط ممکن است خراب شود. شرط استفاده: بزرگ‌ترین طول را درست پیدا کرده باشی.

پاره‌خط‌های مساوی و وسط پاره‌خط#

دو پاره‌خط که طولشان برابر است را روی شکل با علامت‌های یکسان (یک یا چند خط کوچک روی هر کدام) نشان می‌دهیم. اگر نقطهٔ روی پاره‌خط باشد و ، می‌گوییم وسط است. در این حالت:

نتیجه گرفتن از چند تساوی#

علامت یعنی «نتیجه می‌گیریم». اگر و باشد، دو پاره‌خطی که هر دو با برابرند، با هم هم برابرند:

به همین ترتیب اگر و باشد، نتیجه می‌گیریم .

مثال ۲. نقطه‌های ، و به همین ترتیب روی یک خط‌اند، و سانتی‌متر. نقطهٔ وسط و نقطهٔ وسط است. چند است؟

  1. وسط است، پس .
  2. وسط است، پس .
  3. بین و است، پس سانتی‌متر.
  4. جالب است: و درست نصف آن شد. در تمرین‌ها با استدلال، یعنی بدون اندازه گرفتن، نشان می‌دهی که این همیشه درست است، هر طولی که و داشته باشند.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱نقطه‌های ، و به همین ترتیب روی یک خط‌اند. اگر و سانتی‌متر باشد، چند سانتی‌متر است؟
۲دو ضلع یک مثلث ۳ و ۴ سانتی‌متر است. ضلع سوم نمی‌تواند کدام باشد؟
۳نقطهٔ وسط پاره‌خط است و . طول چند است؟
۴چهار نقطهٔ ، ، و روی یک خط‌اند. با این نقطه‌ها روی هم چند پاره‌خط مشخص می‌شود؟
۵می‌دانیم و . کدام نتیجه درست است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نقطه‌های ، ، و به همین ترتیب روی یک خط‌اند و . اگر سانتی‌متر باشد، چند است؟

یک خط مترو مستقیم است و ۷ ایستگاه دارد. برای سفر بین هر دو ایستگاه یک نوع بلیت چاپ می‌شود (رفت و برگشت بین دو ایستگاه یک نوع بلیت حساب می‌شود). (الف) چند نوع بلیت لازم است؟ (ب) اگر ایستگاه هشتمی به آخر خط اضافه شود، چند نوع بلیت تازه لازم می‌شود؟

دو ضلع یک مثلث ۵ و ۹ سانتی‌متر است و ضلع سوم یک عدد طبیعی است. ضلع سوم چند مقدار مختلف می‌تواند داشته باشد؟

نقطه‌های ، و به همین ترتیب روی یک خط‌اند. وسط و وسط است. با استدلال نشان بده ، هر طولی که و داشته باشند.

اشتباه‌های رایج ۴

اشتباه«برای هر سه نقطهٔ ، و : .»

این تساوی فقط وقتی درست است که سه نقطه روی یک خط باشند و بین و باشد. اگر روی یک خط نباشند، مثلث می‌سازند و مجموع بیشتر است.

درستسه نقطه روی یک خط، در وسط: ؛ سه نقطهٔ مثلث: .

اشتباه«نیم‌خط و نیم‌خط یکی‌اند، چون از همان دو نقطه می‌گذرند.»

حرف اول نام نیم‌خط، سرِ آن است. نیم‌خط از شروع می‌شود و نیم‌خط از ، و در دو جهت مخالف ادامه پیدا می‌کنند.

درستخط و خط یکی‌اند و پاره‌خط و هم یکی‌اند؛ فقط در نیم‌خط ترتیب حرف‌ها مهم است.

اشتباه« وسط است و ، پس .»

وسط، پاره‌خط را نصف می‌کند؛ تکه‌ای از است و نمی‌تواند از خودش بلندتر باشد.

درست.

اشتباه«با چوب‌های ۲، ۳ و ۵ سانتی‌متری مثلث ساخته می‌شود، چون از ۵ کمتر نیست.»

وقتی مجموع دو ضلع برابر ضلع سوم است، دو چوب کوتاه صاف روی چوب بلند می‌خوابند و سه رأس روی یک خط می‌افتند؛ گوشه‌ای ساخته نمی‌شود.

درستمجموع دو ضلع کوچک‌تر باید از ضلع بزرگ‌تر بیشتر باشد: بیشتر از ۵ نیست، پس مثلث ساخته نمی‌شود. با ۲، ۴ و ۵ ساخته می‌شود، چون .

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۲روابط بین زاویه‌ها

این درس: صفحه‌های ۴۵ تا ۴۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. زاویهٔ راست چند درجه است؟ دو نیم‌خطی که در امتداد هم‌اند (یک خط صاف) چند درجه می‌سازند؟ یک دور کامل چند درجه است؟
  2. از درس قبل: و بین و است و . چند است؟

جواب: (۱) زاویهٔ راست ، خط صاف و یک دور کامل . (۲) ؛ «کل منهای یک تکه، تکهٔ دیگر را می‌دهد». در این درس همین ایده را برای زاویه‌ها به کار می‌بریم.

نام‌گذاری زاویه#

زاویه از دو نیم‌خط ساخته می‌شود که سرشان یک نقطه است. به آن نقطه رأس زاویه می‌گوییم. اگر رأس باشد و دو نیم‌خط و ، زاویه را به این شکل‌ها می‌نویسیم:

نام رأس همیشه وسط می‌آید و کلاهک () روی آن قرار می‌گیرد. اگر در یک رأس فقط یک زاویه باشد، کافی است؛ اگر چند زاویه در یک رأس باشند، آن‌ها را با سه حرف یا با شماره (، ) از هم جدا می‌کنیم. زاویه‌های برابر را روی شکل با کمان‌های یکسان نشان می‌دهیم.

یادآوری نوع زاویه‌ها: تند (کمتر از )، راست ()، باز (بین و ) و نیم‌صفحه (، دو نیم‌خط در امتداد هم).

جمع زاویه‌ها و نیمساز#

اگر نیم‌خط بین و باشد، زاویهٔ بزرگ از دو زاویهٔ کوچک ساخته شده است: . نیم‌خطی که یک زاویه را به دو زاویهٔ برابر تقسیم کند، نیمساز آن زاویه است. اگر نیمساز باشد: .

متمم و مکمل#

  • دو زاویه که مجموعشان باشد، متمم یکدیگرند. متمم برابر است.
  • دو زاویه که مجموعشان باشد، مکمل یکدیگرند. مکمل برابر است.
  • زاویه‌ای که یا بیشتر است، متمم ندارد، چون چیزی برای کامل کردن تا نمی‌ماند. پس فقط زاویهٔ تند متمم دارد.
  • دو زاویهٔ کنار هم که روی یک خط راست ساخته شده‌اند، همیشه مکمل‌اند، چون با هم یک نیم‌صفحه می‌سازند.

🧠 ترفند: مکملِ یک زاویهٔ تند، همیشه بیشتر از متممِ آن است. مثلاً متمم برابر است، پس مکملش . چرا؟ مکمل تا کامل می‌کند و متمم تا ؛ فاصلهٔ این دو هدف است. شرط: فقط برای زاویهٔ تند، چون زاویهٔ راست یا باز متمم ندارد.

زاویه‌های متقابل به رأس#

یک قیچی را باز کن. دو تیغه مثل دو خطی‌اند که در پیچ وسط هم را قطع می‌کنند. هرچه دهانهٔ جلو را بازتر کنی، دسته‌های پشت هم به همان اندازه از هم باز می‌شوند.

وقتی دو خط در نقطهٔ یکدیگر را قطع کنند، چهار زاویه می‌سازند. دو زاویه‌ای که روبه‌روی هم‌اند، متقابل به رأس نامیده می‌شوند. قبل از ادامه، حدس بزن: اگر دهانهٔ جلوی قیچی باز باشد، دهانهٔ پشت آن (بین دو دسته) بیشتر است، کمتر یا برابر؟

برابر است. ادعا: زاویه‌های متقابل به رأس برابرند. دلیلش را با چیزهایی که می‌دانیم بیاوریم. زاویه‌ها را به ترتیب ، ، و بنام:

  1. و روی یک خط‌اند، پس .
  2. و هم روی یک خط‌اند، پس .
  3. هر دو مجموع است و در هر دو هست؛ پس .

مثال ۱. اگر باشد، (متقابل به رأس)، و (متقابل به رأسِ ). چهار زاویه را به ترتیبی که دور می‌چرخند بنویس:

هر دو خانهٔ کنار هم روی هم می‌شوند و خانه‌های یکی‌درمیان برابرند. بررسی: ، یعنی یک دور کامل.

مثال ۲. دو خط متقاطع‌اند و از به اندازهٔ بزرگ‌تر است. هر چهار زاویه را پیدا کن.

  1. و کنار هم‌اند، پس .
  2. اگر اضافه را کنار بگذاریم، دو زاویهٔ برابر می‌مانند که روی هم درجه‌اند؛ هر کدام .
  3. پس و .
  4. متقابل به رأس: و . بررسی: و .

زاویه‌های مثلث#

مجموع سه زاویهٔ هر مثلث است. (این را از دبستان با بریدن گوشه‌های یک مثلث کاغذی و کنار هم گذاشتنشان دیده‌ای.) نتیجه‌ها:

  • اگر دو زاویهٔ مثلث و باشد، سومی است.
  • مثلث نمی‌تواند دو زاویهٔ راست داشته باشد، چون همین دو زاویه می‌شوند و برای زاویهٔ سوم چیزی نمی‌ماند. به همین دلیل دو زاویهٔ باز هم نمی‌تواند داشته باشد.
  • پس مثلث‌ها از نظر زاویه سه دسته‌اند: همهٔ زاویه‌ها تند، یک زاویهٔ راست، یک زاویهٔ باز. از نظر ضلع هم سه دسته‌اند: مختلف‌الاضلاع، متساوی‌الساقین (دو ضلع برابر) و متساوی‌الاضلاع (سه ضلع برابر).

چندضلعی محدب و مقعر#

زاویهٔ بزرگ‌تر از یعنی دهانه‌ای که حتی از یک خط صاف هم بازتر است؛ مثل گوشهٔ داخلیِ یک فلش «>» که از داخل شکل نگاهش کنی. چندضلعی‌ای که هیچ زاویه‌اش از بزرگ‌تر نباشد، محدب (کوژ) است، مثل مربع. اگر دست‌کم یک زاویهٔ داخلی‌اش بزرگ‌تر از باشد (یعنی گوشه‌ای «به داخل فرو رفته» داشته باشد)، مقعر (کاو) است، مثل یک ستاره. چندضلعی‌ای که همهٔ ضلع‌ها و همهٔ زاویه‌هایش برابر باشند، چندضلعی منتظم است، مثل مربع یا شش‌ضلعی کندوی زنبور.

مثال ۳. دو زاویه مکمل‌اند و یکی ۴ برابر دیگری است. هر زاویه چند درجه است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ اگر دو زاویه برابر بودند، هر کدام می‌شد. ولی یکی ۴ برابر دیگری است، پس کوچک‌تر باید خیلی کمتر از باشد.

اگر کوچک‌تر ۱ قسمت باشد، بزرگ‌تر ۴ قسمت است و روی هم ۵ قسمت . با یک نوار ببین:

کوچک بزرگ بزرگ بزرگ بزرگ

هر قسمت درجه است، پس زاویه‌ها و هستند. با حدسمان می‌خواند؟ بله، خیلی کمتر از است. بررسی: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱متمم زاویهٔ چند درجه است؟
۲دو خط یکدیگر را قطع کرده‌اند و یکی از چهار زاویه است. زاویهٔ کنار آن (نه روبه‌رویش) چند درجه است؟
۳دو زاویهٔ یک مثلث و است. زاویهٔ سوم چند درجه است؟
۴کدام مثلث وجود ندارد؟
۵نیم‌خط نیمساز زاویهٔ است و . زاویهٔ چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو زاویه متمم‌اند و یکی ۲ برابر دیگری است. اندازهٔ هر زاویه را پیدا کن.

دو خط در نقطهٔ یکدیگر را قطع کرده‌اند و ، ، و چهار زاویهٔ پشت سر هم‌اند. اگر باشد، هر چهار زاویه را پیدا کن.

در مثلث ، زاویهٔ راست است و . (الف) چند است؟ (ب) نشان بده در هر مثلث قائم‌الزاویه، دو زاویهٔ تند متمم یکدیگرند.

زاویهٔ است و نیم‌خط درون آن است، طوری که دو برابر است. (الف) و را پیدا کن. (ب) نیم‌خط نیمساز است. چند درجه است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«متمم برابر است.»

متمم و مکمل جابه‌جا شده‌اند. متمم تا کامل می‌کند و مکمل تا .

درستمتمم برابر و مکمل آن است. (یک راه یادآوری: «مکمل» یک نیم‌صفحهٔ کامل می‌سازد.)

اشتباهزاویهٔ را به شکل یا نوشتن.

رأس زاویه باید وسط بیاید و کلاهک روی رأس باشد؛ وگرنه معلوم نیست زاویه در کدام نقطه است.

درست یا یا به‌اختصار .

اشتباه«دو خط متقاطع، زاویهٔ ؛ پس همهٔ زاویه‌ها هستند.»

فقط زاویهٔ روبه‌رو (متقابل به رأس) برابر است. زاویه‌های کنار آن روی یک خط‌اند و با آن مکمل‌اند.

درستدو زاویهٔ و دو زاویهٔ ؛ مجموع چهار زاویه .

فراتر از کتابچرا مجموع زاویه‌های مثلث ۱۸۰ درجه است؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در دبستان این را با بریدن گوشه‌های مثلث کاغذی دیدی، ولی دیدن با ثابت کردن فرق دارد: شاید کاغذ کمی کج بریده شده باشد. ریاضی‌دان‌ها یک دلیل کامل دارند که در سال‌های بعد با آن آشنا می‌شوی. ایده‌اش این است: از یک رأس مثلث، خطی موازی با ضلع روبه‌رو بکش. سه زاویه کنار هم روی این خط می‌نشینند و یک نیم‌صفحه، یعنی ، می‌سازند. برای کامل کردن این دلیل باید بدانیم وقتی یک خط دو خط موازی را قطع می‌کند، چه زاویه‌هایی برابر می‌شوند؛ این همان چیزی است که در هندسهٔ سال‌های بعد یاد می‌گیری. جالب است بدانی که روی سطح یک کره (مثل کرهٔ زمین) مثلث‌هایی هست که مجموع زاویه‌هایشان از بیشتر است! هندسهٔ روی صفحه فقط یکی از هندسه‌های ممکن است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۳تبدیلات هندسی (انتقال، تقارن، دوران)

این درس: صفحه‌های ۴۸ تا ۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: یک دور کامل چند درجه است؟ نیم‌دور و ربع‌دور چطور؟
  2. عقربهٔ دقیقه‌شمار از ۱۲ تا ۳ می‌رود. چه کسری از دور را چرخیده است؟

جواب: (۱) دور کامل ، نیم‌دور و ربع‌دور . (۲) یک‌چهارم دور، یعنی . جهتی که عقربه‌ها می‌چرخند را در این درس «جهت حرکت عقربه‌های ساعت» می‌نامیم.

شکل را جابه‌جا کن، ولی خرابش نکن#

یک شکل کاغذی را روی میز در نظر بگیر. سه کار ساده با آن می‌شود کرد که اندازه و شکلش را عوض نمی‌کند: سُر دادن، برگرداندن (مثل تصویرش در آینه) و چرخاندن. در ریاضی به این سه کار تبدیل هندسی می‌گوییم: انتقال، تقارن و دوران. شکلی که از تبدیل به دست می‌آید را تصویر شکل اول می‌نامیم. برای امتحان کردن این تبدیل‌ها، یک کاغذ شفاف (کاغذ پوستی) روی شکل بگذار و شکل را رویش بکش؛ بعد کاغذ را حرکت بده.

انتقال#

در انتقال، همهٔ نقطه‌های شکل به یک اندازه و در یک جهت حرکت می‌کنند، بی‌آنکه شکل بچرخد. مثلاً «۳ خانه به راست و ۲ خانه به بالا». تصویر حاصل از انتقال مساوی شکل اول است و جهتش هم همان است: اگر نوک یک فلش به سمت بالا بود، بعد از انتقال هم به سمت بالاست.

مثال ۱. روی کاغذ شطرنجی، سه رأس یک مثلث را ۴ خانه به چپ و ۱ خانه به پایین منتقل می‌کنیم. لازم نیست کل شکل را جابه‌جا کنی: هر رأس را دقیقاً همان‌قدر حرکت بده و رأس‌های تازه را به هم وصل کن.

تقارن (قرینه نسبت به خط)#

در تقارن، یک خط داریم به نام خط تقارن. شکل را روی این خط «تا می‌کنیم»؛ جایی که شکل روی آن می‌افتد، قرینهٔ آن نسبت به خط است. قاعدهٔ دقیق برای هر نقطه:

  • نقطه و قرینه‌اش در دو طرف خط تقارن‌اند و فاصلهٔ برابری تا آن دارند.
  • پاره‌خطی که نقطه را به قرینه‌اش وصل می‌کند، بر خط تقارن عمود است.

تصویر حاصل از تقارن مساوی شکل اول است، ولی جهتش برعکس می‌شود؛ درست مثل دست راست و دست چپ در آینه.

مثال ۲. خط تقارن عمودی است. نقطهٔ دو خانه سمت چپ خط است. قرینه‌اش، ، در همان ارتفاع و دو خانه سمت راست خط قرار دارد. روی کاغذ شطرنجی این‌طور دیده می‌شود (ستون وسط خط تقارن است):

۳ چپ ۲ چپ ۱ چپ خط ۱ راست ۲ راست ۳ راست
· · ┃ · ·

قبل از ادامه، حدس بزن: نقطه‌ای که روی خود خط تقارن است، قرینه‌اش کجاست؟

فاصله‌اش تا خط صفر است، پس قرینه‌اش هم با فاصلهٔ صفر، یعنی روی خودش، می‌افتد. نقطهٔ روی خط تقارن، قرینهٔ خودش است.

دوران#

در دوران، شکل حول یک نقطهٔ ثابت به نام مرکز دوران می‌چرخد. برای مشخص کردن دوران سه چیز لازم است: مرکز، زاویه (مثلاً یا ) و جهت (در جهت حرکت عقربه‌های ساعت یا خلاف آن). فاصلهٔ هر نقطه تا مرکز، بعد از دوران همان می‌ماند.

  • دوران در جهت عقربه‌های ساعت: نقطه‌ای که بالای مرکز است، به سمت راست مرکز می‌رود؛ نقطهٔ سمت راست به پایین؛ پایین به چپ؛ چپ به بالا.
  • دوران : هر نقطه به آن طرف مرکز، با همان فاصله می‌رود؛ نقطه‌ای که ۳ خانه سمت راست مرکز است، به ۳ خانه سمت چپ مرکز می‌رود. اینجا جهت دوران مهم نیست، چون نیم‌دور در هر دو جهت به یک جا می‌رسد. ولی در دوران جهت را حتماً باید گفت، چون به راست و به چپ دو تصویر متفاوت می‌دهند.

🧠 ترفند: جهت‌ها را روی صفحهٔ ساعت ببین: بالا = ۱۲، راست = ۳، پایین = ۶، چپ = ۹. دوران در جهت عقربه‌ها هر جهت را «سه ساعت» جلو می‌برد (بالا ← راست، راست ← پایین) و خلاف جهت عقربه‌ها، سه ساعت عقب (بالا ← چپ). دوران شش ساعت جابه‌جا می‌کند (بالا ← پایین). چرا؟ از ۱۲ تا ۳ دقیقاً ربع دور است. شرط: این ترفند برای دوران‌های و است و هر حرکت افقی و عمودی را جدا می‌چرخانی.

یک نمونهٔ کوچک روی کاغذ شطرنجی: نقطهٔ دو خانه راست و یک خانه بالای است. تصویر با دوران ، تصویرش با دوران در جهت عقربه‌ها و تصویرش با دوران خلاف جهت عقربه‌هاست:

۲ چپ ۱ چپ وسط ۱ راست ۲ راست
· · · ·
· · · ·
· · · ·
· · · ·
· · · ·

(سطر اول دو خانه بالای است و سطر آخر دو خانه پایین آن.) ببین: هر چهار نقطه از به یک فاصله‌اند، فقط دور آن چرخیده‌اند.

مثال ۳. نقطهٔ چهار خانه سمت راست و یک خانه بالای مرکز است. با دوران حول ، تصویرش چهار خانه سمت چپ و یک خانه پایین است. با دوران در جهت عقربه‌های ساعت، «راست» به «پایین» و «بالا» به «راست» تبدیل می‌شود: تصویر یک خانه سمت راست و چهار خانه پایین است.

خلاصه#

تبدیل چه چیزی لازم است جهت شکل
انتقال اندازه و جهت حرکت همان می‌ماند
تقارن خط تقارن برعکس می‌شود
دوران مرکز، زاویه و جهت چرخش می‌چرخد

در هر سه تبدیل، تصویر مساوی شکل اول است؛ این همان موضوع درس بعد است.

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در کدام تبدیل، تصویر شکل نه می‌چرخد و نه برعکس می‌شود و جهتش دقیقاً همان جهت شکل اول است؟
۲نقطهٔ سه خانه سمت راست مرکز است. با دوران حول ، تصویرش کجاست؟
۳خط تقارن عمودی است و نقطهٔ دو خانه سمت چپ آن و یک خانه بالاتر از نقطهٔ روی خط است. قرینهٔ کجاست؟
۴نقطهٔ دو خانه بالای مرکز است. با دوران در جهت حرکت عقربه‌های ساعت حول ، تصویرش کجاست؟
۵چرا در دوران لازم نیست جهت دوران را بگوییم، ولی در دوران لازم است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

رأس‌های مثلث روی کاغذ شطرنجی‌اند. این مثلث را «۵ خانه به راست و ۲ خانه به پایین» منتقل می‌کنیم و تصویرش را می‌نامیم. اگر طول ضلع برابر ۴ خانه باشد، طول چند است؟ آیا هم‌جهت است؟

نقطهٔ چهار خانه سمت راست و یک خانه بالای مرکز است. تصویر را در سه دوران حول پیدا کن: (الف) ، (ب) در جهت عقربه‌های ساعت، (ج) خلاف جهت عقربه‌های ساعت.

نقطهٔ سه خانه بالای یک خط تقارن افقی است. قرینهٔ را و قرینهٔ را نسبت به همان خط می‌نامیم. کجاست؟ فاصلهٔ تا چند خانه است؟

یک شکل را حول مرکز چهار بار پشت سر هم در جهت عقربه‌های ساعت دوران می‌دهیم. تصویر آخر کجاست؟ اگر فقط دو بار این کار را بکنیم، نتیجه با کدام دوران یکی است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«قرینهٔ نقطه‌ای که ۲ خانه سمت چپ خط تقارن عمودی است، ۲ خانه سمت راست و ۲ خانه پایین‌تر است.»

در قرینه نسبت به خط، نقطه فقط عمود بر خط جابه‌جا می‌شود. برای خط عمودی، حرکت فقط چپ‌وراست است و ارتفاع عوض نمی‌شود.

درستقرینه: ۲ خانه سمت راست خط، در همان ارتفاع.

اشتباه«شکل را ۹۰ درجه دوران بده» بدون گفتن جهت.

ربع‌دور به راست و ربع‌دور به چپ دو تصویر متفاوت می‌دهند؛ این دستور کامل نیست. (فقط در نیم‌دور جهت مهم نیست.)

درست«۹۰ درجه حول در جهت حرکت عقربه‌های ساعت».

اشتباه«تقارن هم مثل انتقال است؛ شکل فقط آن طرف خط رفته است.»

در انتقال جهت شکل همان می‌ماند، ولی در تقارن برعکس می‌شود: فلشی که به راست اشاره می‌کرد، در قرینه نسبت به خط عمودی به چپ اشاره می‌کند.

درستتصویر تقارن مساوی شکل است ولی جهتش برعکس است؛ تصویر انتقال هم مساوی است و هم هم‌جهت.

فراتر از کتابتبدیل‌ها در بازی‌های رایانه‌ای و کاشی‌کاریبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

هر بار که شخصیت یک بازی رایانه‌ای راه می‌رود، رایانه یک انتقال انجام می‌دهد؛ وقتی به چپ برمی‌گردد، اغلب همان تصویر را نسبت به یک خط عمودی قرینه می‌کند، و وقتی چرخ ماشین می‌چرخد، دوران می‌بیند. رایانه این تبدیل‌ها را با عدد انجام می‌دهد: در فصل ۸ می‌بینی که انتقال را می‌شود با دو عدد (چند خانه افقی، چند خانه عمودی) نوشت. هنرمندان ایرانی هم قرن‌ها پیش از رایانه همین تبدیل‌ها را می‌شناختند. در کاشی‌کاری مسجدها و گره‌چینی درها، یک نقش کوچک با انتقال، تقارن و دوران تکرار می‌شود تا یک سطح بزرگ را بی‌آنکه جای خالی بماند بپوشاند. دفعهٔ بعد که یک کاشی‌کاری قدیمی دیدی، دنبال مرکز دوران‌ها و خط‌های تقارنش بگرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

درس ۴شکل‌های مساوی (هم‌نهشت)

این درس: صفحه‌های ۵۱ تا ۵۴ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. از درس قبل: سه تبدیلی که شکل را جابه‌جا می‌کنند ولی اندازه‌اش را عوض نمی‌کنند کدام‌اند؟
  2. مجموع سه زاویهٔ هر مثلث چند درجه است؟

جواب: (۱) انتقال، تقارن و دوران. (۲) . هر دو در این درس لازم‌اند.

شکل‌های مساوی#

دو کاشی از یک جعبه را در نظر بگیر. یکی را برداری و روی دیگری بگذاری، دقیقاً روی هم منطبق می‌شوند؛ هیچ گوشه‌ای بیرون نمی‌زند. شاید لازم باشد یکی را بچرخانی یا برگردانی تا جا بیفتد، ولی آخرش جا می‌افتد.

تعریف. اگر بتوانیم یک شکل را با یک یا چند تبدیل (انتقال، تقارن یا دوران) روی شکل دیگر منطبق کنیم، می‌گوییم آن دو شکل هم‌نهشت (یا مساوی) هستند. برای هم‌نهشتی از نماد استفاده می‌کنیم.

چون تبدیل‌ها اندازه را عوض نمی‌کنند، دو شکل هم‌نهشت هم‌شکل و هم‌اندازهاند. جهتشان ممکن است فرق کند (اگر یکی قرینهٔ دیگری باشد)، ولی باز هم هم‌نهشت‌اند. در مقابل، یک مربع به ضلع ۲ و یک مربع به ضلع ۴ هم‌شکل‌اند ولی هم‌اندازه نیستند، پس هم‌نهشت نیستند.

اجزای متناظر#

وقتی دو شکل روی هم منطبق شوند، هر رأس روی یک رأس، هر ضلع روی یک ضلع و هر زاویه روی یک زاویه از شکل دیگر می‌افتد. به این جفت‌ها اجزای متناظر می‌گوییم. نکتهٔ اصلی این درس:

در دو شکل هم‌نهشت، اجزای متناظر با هم برابرند.

روی شکل، ضلع‌های متناظر را با علامت‌های یکسان (خط‌های کوچک) و زاویه‌های متناظر را با کمان‌های یکسان نشان می‌دهیم.

ترتیب حرف‌ها مهم است#

وقتی می‌نویسیم ، ترتیب حرف‌ها می‌گوید کدام رأس روی کدام رأس می‌افتد: روی ، روی و روی . حرف‌ها را زیر هم بنویس تا جفت‌ها دیده شوند:

حرف اول حرف دوم حرف سوم

قبل از ادامه، حدس بزن: ضلع با کدام ضلعِ برابر است؟

حرف دوم و حرف سوم است؛ در حرف دوم و سوم و هستند. پس . به همین ترتیب، بی‌آنکه شکل را ببینیم، می‌توانیم همهٔ تساوی‌ها را بنویسیم:

🧠 ترفند: برای پیدا کردن جفتِ یک ضلع یا زاویه، به شمارهٔ جای حرف‌ها نگاه کن، نه به خود حرف‌ها. یعنی «حرف اول و سوم»؛ پس جفتش در هم حرف اول و سوم است: . چرا؟ چون ترتیبِ نوشتن، خودش می‌گوید کدام رأس روی کدام می‌افتد. شرط: فقط وقتی که هم‌نهشتی با همین ترتیب نوشته شده باشد؛ اگر جملهٔ مسئله ترتیب را نگفته، جفت‌ها را از روی علامت‌های شکل پیدا کن.

همین قاعده برای چندضلعی‌ها هم هست. اگر باشد، حرف اول با حرف اول، دومی با دومی و … متناظر است؛ مثلاً و .

مثال ۱. و می‌دانیم و . زاویهٔ چند است؟

  1. سومین حرف است، پس با ، سومین حرف ، متناظر است: .
  2. در مثلث : .
  3. پس .

مثال ۲. ، ، و محیط مثلث برابر ۱۸ است. چند است؟

  1. دو مثلث هم‌نهشت ضلع‌های برابر دارند، پس محیطشان هم برابر است: محیط هم ۱۸ است.
  2. .

راه دوم: و ، پس و . هر دو راه یک جواب می‌دهند؛ راه اول کوتاه‌تر است، چون فقط یک بار جفت پیدا می‌کنیم.

کاشی‌کاری با شکل‌های هم‌نهشت#

اگر یک مثلث را بارها انتقال دهی و دوران دهی، می‌توانی یک سطح را بی‌جای خالی بپوشانی. همهٔ این مثلث‌ها با مثلث اول هم‌نهشت‌اند، چون از آن با تبدیل ساخته شده‌اند. در هر نقطه‌ای که چند گوشه به هم می‌رسند، مجموع زاویه‌ها یک دور کامل، یعنی ، است. اگر شش مثلث هم‌نهشت دور یک نقطه جمع شوند، هر کدام از سه زاویهٔ مثلث دو بار آنجا دیده می‌شود: .

حالا از خودت بپرس جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱اگر باشد، کدام تساوی حتماً درست است؟
۲اگر و باشد، چند درجه است؟
۳یک مربع به ضلع ۲ سانتی‌متر و یک مربع به ضلع ۴ سانتی‌متر داریم. آیا این دو هم‌نهشت‌اند؟
۴ و و است. چند درجه است؟

تمرین گام‌به‌گام ۴ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو چهارضلعی هم‌نهشت‌اند: . همهٔ تساوی‌های ضلع‌ها و زاویه‌های متناظر را بنویس.

، و است و محیط مثلث برابر ۲۷ سانتی‌متر است. چند است؟

مثلث را اول ۳ خانه به راست منتقل می‌کنیم و بعد تصویرش را نسبت به یک خط عمودی قرینه می‌کنیم. آیا شکل آخر با هم‌نهشت است؟ آیا هم‌جهت آن است؟

زاویه‌های یک مثلث ، و است. شش نسخهٔ هم‌نهشت از این مثلث را دور یک نقطه چیده‌ایم، طوری که هر زاویه دو بار آنجا دیده شود. مجموع زاویه‌ها در آن نقطه چند است؟ آیا جای خالی می‌ماند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباه«، پس .»

ترتیب حرف‌ها متناظرها را تعیین می‌کند: (حرف ۱ و ۲) با (حرف ۱ و ۲) متناظر است، نه با .

درست، ، .

اشتباه«دو مثلث متساوی‌الاضلاع همیشه هم‌نهشت‌اند، چون هر دو یک شکل‌اند.»

هم‌شکل بودن کافی نیست؛ اگر ضلع‌هایشان برابر نباشد، روی هم منطبق نمی‌شوند.

درستدو مثلث متساوی‌الاضلاع فقط وقتی هم‌نهشت‌اند که طول ضلعشان برابر باشد.

اشتباه«شکل و قرینه‌اش هم‌نهشت نیستند، چون جهتشان برعکس است.»

تقارن هم یکی از تبدیل‌های تعریف هم‌نهشتی است؛ با همان تقارن، تصویر روی شکل اول منطبق می‌شود.

درستشکل و قرینه‌اش هم‌نهشت‌اند؛ فقط هم‌جهت نیستند.

فراتر از کتابهم‌نهشتی در کارخانه و چاپ سه‌بعدیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی یک پیچ گم می‌شود، از فروشگاه یکی دیگر می‌خری و دقیقاً جا می‌افتد. این به لطف هم‌نهشتی است: کارخانه‌ها هزاران قطعهٔ هم‌نهشت می‌سازند تا هر قطعه بتواند جای هر قطعهٔ دیگری را بگیرد. حدود دویست سال پیش، ساختن قطعه‌های قابل تعویض یک انقلاب در صنعت بود؛ پیش از آن هر قطعه را دستی برای همان یک دستگاه می‌تراشیدند. امروز چاپگرهای سه‌بعدی هم از یک فایل، هر چند بار که بخواهی، نسخه‌های هم‌نهشت می‌سازند. ولی دنیای واقعی کامل نیست؛ دو قطعهٔ «هم‌نهشت» همیشه چند صدم میلی‌متر با هم فرق دارند و مهندس‌ها برای همین یک «تلرانس» یا خطای مجاز تعیین می‌کنند. در ریاضی، هم‌نهشتی دقیق است؛ در کارخانه، «به اندازهٔ کافی دقیق». اگر به ساختن قطعه با چاپگر سه‌بعدی علاقه داری، دورهٔ لایه را ببین.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون فصل ۴

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

اگر می‌خواهی ریاضی را از پایه و با «چرا»ی هر قاعده ادامه بدهی

خودآموز ریشه

خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ۸ ترم
  • ۷۳ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی ریشه

PDF، EPUB، MOBI · ۵۶۵ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

پرسش‌های رایج

فرق زاویه‌های مکمل و متمم را چطور یادم بماند؟

متمم تا و مکمل تا «کامل» می‌کند. یک راه: «مکمل» یک نیم‌صفحهٔ کامل () می‌سازد. مثال: متمم برابر و مکمل آن است.

هم‌نهشت با مساوی چه فرقی دارد؟

در کتاب این دو کلمه برای شکل‌ها یک معنا دارند: دو شکل که با یک یا چند تبدیل روی هم منطبق می‌شوند. «مساوی» کلمهٔ روزمره است و «هم‌نهشت» کلمهٔ دقیق ریاضی، با نماد .

چرا ترتیب حرف‌ها در مهم است؟

چون ترتیب حرف‌ها می‌گوید کدام رأس روی کدام رأس می‌افتد. اگر ترتیب را عوض کنی (مثلاً )، ادعای دیگری کرده‌ای که ممکن است غلط باشد. با ترتیب درست، همهٔ ضلع‌ها و زاویه‌های برابر را بی‌آنکه شکل را ببینی می‌نویسی.

دوران در جهت عقربه‌های ساعت را چطور بی‌اشتباه انجام دهم؟

به صفحهٔ ساعت فکر کن: عقربه از ۱۲ (بالا) به ۳ (راست)، بعد ۶ (پایین) و ۹ (چپ) می‌رود. پس ربع‌دور در جهت عقربه‌ها: بالا ← راست ← پایین ← چپ ← بالا. برای نقطه‌ای که هم راست است هم بالا، هر تکه را جدا بچرخان. اگر شک داشتی، کاغذ شفاف رویش بگذار و واقعاً بچرخان.

چرا مجموع دو ضلع مثلث باید بیشتر از ضلع سوم باشد؟

چون راه مستقیم همیشه کوتاه‌ترین راه است. اگر از به از طریق بروی، راهت است که از راه مستقیم بیشتر است. اگر مساوی بود، روی خود پاره‌خط بود و مثلثی ساخته نمی‌شد.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

راهنمای قدم‌به‌قدم ریاضی

فصل‌های دیگر ریاضی هفتم: فصل ۱، راهبردهای حل مسئله، فصل ۲، عددهای صحیح، فصل ۳، جبر و معادله، فصل ۵، شمارنده‌ها و اعداد اول، فصل ۶، سطح و حجم، فصل ۷، توان و جذر، فصل ۸، بردار و مختصات، فصل ۹، آمار و احتمال